वायवीय संहिता · अध्याय 56
नित्य-नैमित्तिक कर्म वर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.56.1)
कृष्ण उवाच । भगवन् श्रोतुमिच्छामि शिवाश्रमनिषेविणाम् । शिवशास्त्रोदितं कर्म नित्यनैमित्तिकं तथा
kṛṣṇa uvāca | bhagavan śrotumicchāmi śivāśramaniṣeviṇām | śivaśāstroditaṃ karma nityanaimittikaṃ tathā
कृष्ण ने कहा — हे भगवन्! मैं शिवाश्रम के अनुयायियों के लिए शिवशास्त्र में कहे गए नित्य और नैमित्तिक कर्म को सुनना चाहता हूँ।
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.56.2)
उपमन्युरुवाच । प्रातरुत्थाय शयनाद्ध्यात्वा देवं सहाम्बया । विचार्य कार्यं निर्गच्छेद् गृहादभ्युदितेऽरुणे
upamanyuruvāca | prātarutthāya śayanāddhyātvā devaṃ sahāmbayā | vicārya kāryaṃ nirgacched gṛhādabhyudite'ruṇe
उपमन्यु ने कहा — प्रातःकाल शय्या से उठकर, अम्बिका सहित देवता का ध्यान कर तथा अपने कर्तव्य का विचार कर, अरुणोदय होने पर घर से निकले।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.56.3)
अबाधे विजने देशे कुर्यादावश्यकं ततः । कृत्वा शौचं विधानेन दन्तधावनमाचरेत्
abādhe vijane deśe kuryādāvaśyakaṃ tataḥ | kṛtvā śaucaṃ vidhānena dantadhāvanamācaret
किसी निर्बाध, निर्जन स्थान में मल-मूत्र-त्याग करे; फिर विधिपूर्वक शौच कर दन्तधावन करे।
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.56.4)
अलाभे दन्तकाष्ठानामष्टम्यादिदिनेषु च । अपां द्वादशगण्डूषैः कुर्यादास्यविशोधनम्
alābhe dantakāṣṭhānāmaṣṭamyādidineṣu ca | apāṃ dvādaśagaṇḍūṣaiḥ kuryādāsyaviśodhanam
दतौन न मिलने पर, या अष्टमी आदि तिथियों में, बारह बार जल से कुल्ला कर मुख शुद्ध करे।
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.56.5)
आचम्य विधिवत्पश्चाद्वारुणं स्नानमाचरेत् । नद्यां वा देवखाते वा ह्रदे वाथ गृहेऽपि वा
ācamya vidhivatpaścādvāruṇaṃ snānamācaret | nadyāṃ vā devakhāte vā hrade vātha gṛhe'pi vā
फिर विधिपूर्वक आचमन कर, नदी में, देव-सरोवर में, झील में अथवा घर में भी जल-स्नान करे।
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.56.6)
स्नानद्रव्याणि तत्तीरे स्थापयित्वा बहिर्मलम् । व्यापोह्य मृदमालिप्य स्नात्वा गोमयमालिपेत्
snānadravyāṇi tattīre sthāpayitvā bahirmalam | vyāpohya mṛdamālipya snātvā gomayamālipet
उस तट पर स्नान-सामग्री रखकर बाहरी मैल दूर कर, मिट्टी लगाकर स्नान कर फिर गोबर लगाए।
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.56.7)
स्नात्वा पुनः पुनर्वस्त्रं त्यक्त्वा वाथ विशोध्य च । सुस्नातो नृपवद्भूयः शुद्धं वासो वसीत च
snātvā punaḥ punarvastraṃ tyaktvā vātha viśodhya ca | susnāto nṛpavadbhūyaḥ śuddhaṃ vāso vasīta ca
बार-बार स्नान कर वस्त्र त्यागकर या उसे शुद्ध कर, भली-भाँति स्नान किया हुआ राजा के समान पुनः शुद्ध वस्त्र धारण करे।
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.56.8)
मलस्नानं सुगन्धाद्यैः स्नानं दन्तविशोधनम् । न कुर्याद् ब्रह्मचारी च तपस्वी विधवा तथा
malasnānaṃ sugandhādyaiḥ snānaṃ dantaviśodhanam | na kuryād brahmacārī ca tapasvī vidhavā tathā
मल-स्नान, सुगन्ध-स्नान तथा दन्त-शुद्धि — ये ब्रह्मचारी, तपस्वी और विधवा को नहीं करने चाहिए।
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.56.9)
सोपवीतः शिखां बद्ध्वा प्रविश्य च जलान्तरम् । अवगाह्य समाचान्तो जले न्यस्येत् त्रिमण्डलम्
sopavītaḥ śikhāṃ baddhvā praviśya ca jalāntaram | avagāhya samācānto jale nyasyet trimaṇḍalam
यज्ञोपवीत धारण कर शिखा बाँधकर जल में प्रवेश कर, डुबकी लगाकर आचमन कर, जल में त्रिमण्डल की स्थापना करे।
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.56.10)
तोये मग्नः पुनर्मन्त्रं जपेच्छक्त्या शिवं स्मरेत् । उत्थायाचम्य तेनैव स्वात्मानमभिषेचयेत्
toye magnaḥ punarmantraṃ japecchaktyā śivaṃ smaret | utthāyācamya tenaiva svātmānamabhiṣecayet
जल में डूबकर पुनः मन्त्र का जप करे और शक्ति के अनुसार शिव का स्मरण करे; फिर उठकर आचमन कर उसी जल से स्वयं का अभिषेक करे।
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.56.11)
गोशृङ्गेण सदर्भेण पालाशेन दलेन वा । पाद्मेन वाथ पाणिभ्यां पञ्चकृत्वस्त्रिरेव वा
gośṛṅgeṇa sadarbheṇa pālāśena dalena vā | pādmena vātha pāṇibhyāṃ pañcakṛtvastrireva vā
गाय के सींग, दर्भ सहित, पलाश के पत्ते या कमल के पत्ते से, अथवा दोनों हाथों से, पाँच बार या कम से कम तीन बार —
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.56.12)
उद्यानादौ गृहे चैव वर्द्धन्या कलशेन वा । अवगाहनकालेऽद्भिर्मन्त्रितैरभिषेचयेत्
udyānādau gṛhe caiva varddhanyā kalaśena vā | avagāhanakāle'dbhirmantritairabhiṣecayet
उद्यान आदि में तथा घर में भी, छोटे पात्र या कलश से, स्नान के समय मन्त्रित जल से अभिषेक करे।
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.56.13)
अथ चेद्वारुणं कर्तुमशक्तः शुद्धवाससा । आर्द्रेण शोधयेद्देहमापादतलमस्तकम्
atha cedvāruṇaṃ kartumaśaktaḥ śuddhavāsasā | ārdreṇa śodhayeddehamāpādatalamastakam
यदि जल-स्नान करने में असमर्थ हो, तो शुद्ध, भीगे वस्त्र से पैर के तलवे से सिर तक शरीर को शुद्ध करे।
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.56.14)
आग्नेयं वाथ वा मान्त्रं कुर्यात् स्नानं शिवेन वा । शिवचिन्तापरं स्नानं युक्तस्यात्मीयमुच्यते
āgneyaṃ vātha vā māntraṃ kuryāt snānaṃ śivena vā | śivacintāparaṃ snānaṃ yuktasyātmīyamucyate
अथवा अग्नि-स्नान (भस्म-स्नान), मन्त्र-स्नान अथवा शिव-नाम से स्नान करे; योगी के लिए शिव-चिन्तनमय स्नान ही वास्तविक आत्मिक स्नान कहा गया है।
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.56.15)
स्वसूत्रोक्तविधानेन मन्त्राचमनपूर्वकम् । आचरेद् ब्रह्मयज्ञान्तं कृत्वा देवादितर्पणम्
svasūtroktavidhānena mantrācamanapūrvakam | ācared brahmayajñāntaṃ kṛtvā devāditarpaṇam
अपने सूत्र में कहे विधान से, मन्त्र-आचमनपूर्वक, देवता आदि को तर्पण देकर ब्रह्मयज्ञ तक का कार्य करे।
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.56.16)
मण्डलस्थं महादेवं ध्यात्वाभ्यर्च्य यथाविधि । दद्यादर्घ्यं ततस्तस्मै शिवायादित्यरूपिणे
maṇḍalasthaṃ mahādevaṃ dhyātvābhyarcya yathāvidhi | dadyādarghyaṃ tatastasmai śivāyādityarūpiṇe
मण्डल में स्थित महादेव का ध्यान कर विधिपूर्वक पूजा करे, फिर आदित्य-रूप शिव को अर्घ्य दे।
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.56.17)
अथवैतत्स्वसूत्रोक्तं कृत्वा हस्तौ विशोधयेत् । करन्यासं ततः कृत्वा सकलीकृतविग्रहः
athavaitatsvasūtroktaṃ kṛtvā hastau viśodhayet | karanyāsaṃ tataḥ kṛtvā sakalīkṛtavigrahaḥ
अथवा अपने सूत्र में कहा यह कर्म कर हाथों को शुद्ध करे; फिर करन्यास कर, शरीर को मन्त्रों से युक्त बनाकर —
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.56.18)
वामहस्तगताम्भोभिर्गन्धसिद्धार्थकान्वितैः । कुशपुञ्जेन वाऽभ्युक्ष्य मूलमन्त्रसमन्वितैः
vāmahastagatāmbhobhirgandhasiddhārthakānvitaiḥ | kuśapuñjena vā'bhyukṣya mūlamantrasamanvitaiḥ
बाएँ हाथ के गन्ध और सफेद सरसों युक्त जल से, अथवा कुश के गुच्छे से, मूल मन्त्र सहित छिड़काव करे,
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.56.19)
आपोहिष्ठादिभिर्मन्त्रैः शेषमाघ्राय वै जलम् । वामनासापुटेनैव देवं सम्भावयेत्सितम्
āpohiṣṭhādibhirmantraiḥ śeṣamāghrāya vai jalam | vāmanāsāpuṭenaiva devaṃ sambhāvayetsitam
'आपोहिष्ठा' आदि मन्त्रों से शेष जल को बाएँ नथुने से सूँघकर देवता को श्वेत वर्ण में देखे।
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.56.20)
अर्घमादाय देहस्थं सव्यनासापुटेन च । कृष्णवर्णेन बाह्यस्थं भावयेच्च शिलागतम्
arghamādāya dehasthaṃ savyanāsāpuṭena ca | kṛṣṇavarṇena bāhyasthaṃ bhāvayecca śilāgatam
अर्घ्य लेकर दाएँ नथुने से, शरीरस्थ मल को काले रंग का मानकर उसे बाहर पत्थर पर स्थित होने की भावना करे।
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.56.21)
तर्पयेदथ देवेभ्य ऋषिभ्यश्च विशेषतः । भूतेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्यादर्घ्यं यथाविधि
tarpayedatha devebhya ṛṣibhyaśca viśeṣataḥ | bhūtebhyaśca pitṛbhyaśca dadyādarghyaṃ yathāvidhi
फिर देवताओं को, विशेषतः ऋषियों को, तथा भूतों और पितरों को भी विधिपूर्वक तर्पण व अर्घ्य दे।
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.56.22)
रक्तचन्दनतोयेन हस्तमात्रेण मण्डलम् । सुवृत्तं कल्पयेद्भूमौ रक्तचूर्णाद्यलङ्कृतम्
raktacandanatoyena hastamātreṇa maṇḍalam | suvṛttaṃ kalpayedbhūmau raktacūrṇādyalaṅkṛtam
रक्तचन्दन-मिश्रित जल से भूमि पर एक हाथ का सुगोल मण्डल बनाकर उसे लाल चूर्ण आदि से अलंकृत करे।
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.56.23)
तत्र सम्पूजयेद्भानुं स्वकीयावरणैः सह । खखोल्कायेति मन्त्रेण साङ्गतः सुखसिद्धये
tatra sampūjayedbhānuṃ svakīyāvaraṇaiḥ saha | khakholkāyeti mantreṇa sāṅgataḥ sukhasiddhaye
वहाँ 'खखोल्काय' मन्त्र से, अंग-मन्त्रों सहित, अपने परिवार सहित सूर्य की सुख-सिद्धि के लिए पूजा करे।
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.56.24)
पुनश्च मण्डलं कृत्वा तदङ्गैः परिपूज्य च । तत्र स्थाप्य हेमपात्रं मागधप्रस्थसम्मितम्
punaśca maṇḍalaṃ kṛtvā tadaṅgaiḥ paripūjya ca | tatra sthāpya hemapātraṃ māgadhaprasthasammitam
फिर पुनः मण्डल बनाकर उसके अंगों सहित पूजा कर, वहाँ एक मागध प्रस्थ के बराबर सोने का पात्र रखे।
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.56.25)
पूरयेत् गन्धतोयेन रक्तचन्दनयोगिना । रक्तपुष्पैस्तिलैश्चैव कुशाक्षतसमन्वितैः
pūrayet gandhatoyena raktacandanayoginā | raktapuṣpaistilaiścaiva kuśākṣatasamanvitaiḥ
उसे रक्तचन्दन-मिश्रित सुगन्धित जल से, लाल पुष्पों, तिलों तथा कुश-अक्षतों सहित भरे —
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.56.26)
दूर्वापामार्गगव्यैश्च केवलेन जलेन वा । जानुभ्यां धरणीं गत्वा नत्वा देवं च मण्डले
dūrvāpāmārgagavyaiśca kevalena jalena vā | jānubhyāṃ dharaṇīṃ gatvā natvā devaṃ ca maṇḍale
दूर्वा, अपामार्ग और पंचगव्य सहित, अथवा केवल जल से; फिर घुटनों के बल भूमि पर बैठकर मण्डल में देवता को प्रणाम कर,
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.56.27)
कृत्वा शिरसि तत्पात्रं दद्यादर्घ्यं शिवाय तत् । अथवाञ्जलिना तोयं सदर्भं मूलविद्यया
kṛtvā śirasi tatpātraṃ dadyādarghyaṃ śivāya tat | athavāñjalinā toyaṃ sadarbhaṃ mūlavidyayā
उस पात्र को सिर पर रखकर शिव को वह अर्घ्य दे; अथवा दर्भ सहित जल अपनी अंजलि में लेकर मूल विद्या से,
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.56.28)
उत्क्षिपेदम्बरस्थाय शिवायादित्यमूर्तये । कृत्वा पुनः करन्यासं करशोधनपूर्वकम्
utkṣipedambarasthāya śivāyādityamūrtaye | kṛtvā punaḥ karanyāsaṃ karaśodhanapūrvakam
आकाश में स्थित आदित्य-रूप शिव को उसे ऊपर उछाले; फिर करशुद्धिपूर्वक पुनः करन्यास करके,
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.56.29)
बुद्ध्वेशानादि सद्यान्तं पञ्चब्रह्ममयं शिवम् । गृहीत्वा भसितं मन्त्रैर्विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत्
buddhveśānādi sadyāntaṃ pañcabrahmamayaṃ śivam | gṛhītvā bhasitaṃ mantrairvimṛjyāṅgāni saṃspṛśet
ईशान से सद्योजात तक पंचब्रह्ममय शिव को जानकर, मन्त्रों सहित भस्म ग्रहण कर उसे मलकर अंगों का स्पर्श करे —
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.56.30)
आपादान्तैः शिरोवक्त्रहृद्गुह्यचरणान् क्रमात् । ततो मूलेन सर्वाङ्गमालभ्य वसनान्तरम्
āpādāntaiḥ śirovaktrahṛdguhyacaraṇān kramāt | tato mūlena sarvāṅgamālabhya vasanāntaram
सिर, मुख, हृदय, गुह्य-स्थान और पैरों को क्रमशः पैर तक स्पर्श कर; फिर मूल मन्त्र से सम्पूर्ण अंगों तथा वस्त्र के भीतर भी स्पर्श कर,
श्लोक 31 (shiva.vayaviya.56.31)
परिधाय द्विराचम्य प्रोक्ष्यैकादशमन्त्रितैः । जलैराच्छाद्य वासोऽयद् द्विराचम्य शिवं स्मरेत्
paridhāya dvirācamya prokṣyaikādaśamantritaiḥ | jalairācchādya vāso'yad dvirācamya śivaṃ smaret
वस्त्र धारण कर दो बार आचमन कर, ग्यारह मन्त्रों से पवित्र जल से स्वयं को और उस वस्त्र को प्रोक्षित कर, पुनः दो बार आचमन कर शिव का स्मरण करे।
श्लोक 32 (shiva.vayaviya.56.32)
पुनर्न्यस्तकरो मन्त्री त्रिपुण्ड्रं भस्मना लिखेत् । अवक्रमाय तं व्यक्तं ललाटे गन्धवारिणा
punarnyastakaro mantrī tripuṇḍraṃ bhasmanā likhet | avakramāya taṃ vyaktaṃ lalāṭe gandhavāriṇā
फिर मन्त्री हाथ पर मन्त्र स्थापित कर, भस्म से त्रिपुण्ड्र खींचे — स्पष्ट रूप से, यथाक्रम, ललाट पर सुगन्धित जल के साथ।
श्लोक 33 (shiva.vayaviya.56.33)
वृत्तं वा चतुरस्रं वा बिन्दुमर्द्धेन्दुमेव वा । ललाटे यादृशं पुण्ड्रं लिखितं भस्मना पुनः
vṛttaṃ vā caturasraṃ vā bindumarddhendumeva vā | lalāṭe yādṛśaṃ puṇḍraṃ likhitaṃ bhasmanā punaḥ
गोल हो या चतुष्कोण, बिन्दु सहित हो या अर्धचन्द्र के समान, ललाट पर जैसा चिह्न भस्म से खींचा गया हो —
श्लोक 34 (shiva.vayaviya.56.34)
तादृशं भुजयोर्मूर्ध्नि स्तनयोरन्तरे लिखेत् । सर्वाङ्गोद्धूलनं चैव न समानं त्रिपुण्ड्रकैः
tādṛśaṃ bhujayormūrdhni stanayorantare likhet | sarvāṅgoddhūlanaṃ caiva na samānaṃ tripuṇḍrakaiḥ
वैसा ही चिह्न दोनों भुजाओं पर, सिर पर और वक्षस्थल के मध्य भी खींचे। सम्पूर्ण अंगों पर भस्म-लेपन त्रिपुण्ड्र के समान नहीं है।
श्लोक 35 (shiva.vayaviya.56.35)
तस्मात् त्रिपुण्ड्रमेवैकं लिखेदुद्धूलनं विना । रुद्राक्षान्धारयेन्मूर्ध्नि कण्ठे श्रोते करे तथा
tasmāt tripuṇḍramevaikaṃ likheduddhūlanaṃ vinā | rudrākṣāndhārayenmūrdhni kaṇṭhe śrote kare tathā
अतः लेपन के बिना केवल त्रिपुण्ड्र ही खींचना चाहिए। सिर, कण्ठ, कानों और हाथों में भी रुद्राक्ष धारण करे।
श्लोक 36 (shiva.vayaviya.56.36)
सुवर्णवर्णमच्छिन्नं शुभं नान्यैर्धृतं शुभम् । विप्रादीनां क्रमात् श्रेष्ठं पीतं रक्तमथासितम्
suvarṇavarṇamacchinnaṃ śubhaṃ nānyairdhṛtaṃ śubham | viprādīnāṃ kramāt śreṣṭhaṃ pītaṃ raktamathāsitam
स्वर्ण के समान वर्ण वाले, अखण्डित, शुभ तथा किसी अन्य द्वारा पूर्व-धारित न किए हुए रुद्राक्ष शुभ हैं; ब्राह्मण आदि वर्णों के लिए क्रमशः पीत, रक्त और श्याम वर्ण श्रेष्ठ हैं।
श्लोक 37 (shiva.vayaviya.56.37)
तदलाभे यथालाभं धारणीयमदूषितम् । तत्रापि नोत्तरं नीचैर्धार्यं नीचमथोत्तरैः
tadalābhe yathālābhaṃ dhāraṇīyamadūṣitam | tatrāpi nottaraṃ nīcairdhāryaṃ nīcamathottaraiḥ
उनके न मिलने पर जो भी शुद्ध रूप में उपलब्ध हो, वह धारण करे; परन्तु उच्च वर्ण के रुद्राक्ष निम्न वर्ण द्वारा तथा निम्न के उच्च वर्ण द्वारा धारण न किए जाएँ।
श्लोक 38 (shiva.vayaviya.56.38)
नाशुचिर्द्धारयेदक्षं सदा कालेषु धारयेत् । इत्थं त्रिसन्ध्यमथवा द्विसन्ध्यं सकृदेव वा
nāśucirddhārayedakṣaṃ sadā kāleṣu dhārayet | itthaṃ trisandhyamathavā dvisandhyaṃ sakṛdeva vā
अशुद्ध व्यक्ति रुद्राक्ष धारण न करे, इसे सदा उचित समय पर ही धारण करे। इस प्रकार त्रिकाल-सन्ध्या, अथवा द्विकाल, अथवा एक बार भी —
श्लोक 39 (shiva.vayaviya.56.39)
कृत्वा स्नानादिकं शक्त्या पूजयेत्परमेश्वरम् । पूजास्थानं समासाद्य बद्ध्वा रुचिरमासनम्
kṛtvā snānādikaṃ śaktyā pūjayetparameśvaram | pūjāsthānaṃ samāsādya baddhvā ruciramāsanam
अपनी शक्ति के अनुसार स्नान आदि कर परमेश्वर की पूजा करे; पूजा-स्थान में पहुँचकर सुन्दर आसन बिछाकर,
श्लोक 40 (shiva.vayaviya.56.40)
ध्यायेद्देवं च देवीं च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । श्वेतादीन्नकुलीशान्तांस्तच्छिष्यान्प्रणमेद्गुरुम्
dhyāyeddevaṃ ca devīṃ ca prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ | śvetādīnnakulīśāntāṃstacchiṣyānpraṇamedgurum
पूर्व अथवा उत्तर मुख होकर देव और देवी का ध्यान करे; श्वेत से लेकर नकुलीश तक के गुरुओं को, उनके शिष्यों को तथा अपने गुरु को प्रणाम करे।
श्लोक 41 (shiva.vayaviya.56.41)
पुनर्देवं शिवं नत्वा ततो नामाष्टकं जपेत् । शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः
punardevaṃ śivaṃ natvā tato nāmāṣṭakaṃ japet | śivo maheśvaraścaiva rudro viṣṇuḥ pitāmahaḥ
फिर पुनः शिव देवता को प्रणाम कर अष्ट नामों का जप करे — शिव, महेश्वर, रुद्र, विष्णु, पितामह,
श्लोक 42 (shiva.vayaviya.56.42)
संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति चाष्टकम् । अथवा शिवमेवैकं जपित्वैकादशाधिकम्
saṃsāravaidyaḥ sarvajñaḥ paramātmeti cāṣṭakam | athavā śivamevaikaṃ japitvaikādaśādhikam
संसारवैद्य, सर्वज्ञ और परमात्मा — यह अष्टक है। अथवा केवल शिव-नाम का ग्यारह या उससे अधिक बार जप करके,
श्लोक 43 (shiva.vayaviya.56.43)
जिह्वाग्रे तेजसो राशिं ध्यात्वा व्याध्यादिशान्तये । प्रक्षाल्य चरणौ कृत्वा करौ चन्दनचर्चितौ । प्रकुर्वीत करन्यासं करशोधनपूर्वकम्
jihvāgre tejaso rāśiṃ dhyātvā vyādhyādiśāntaye | prakṣālya caraṇau kṛtvā karau candanacarcitau | prakurvīta karanyāsaṃ karaśodhanapūrvakam
जिह्वा के अग्रभाग में तेज-राशि का ध्यान कर रोग आदि की शान्ति के लिए, पैर धोकर चन्दन-लिप्त हाथों से करशुद्धिपूर्वक करन्यास करे।