वायवीय संहिता · अध्याय 57
शिवशास्त्रोक्त नित्य-नैमित्तिक कर्म वर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.57.1)
उपमन्युरुवाच । न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् । स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम्
upamanyuruvāca | nyāsastu trividhaḥ proktaḥ sthityutpattilayakramāt | sthitirnyāso gṛhasthānāmutpattirbrahmacāriṇām
उपमन्यु ने कहा — न्यास स्थिति, उत्पत्ति और लय के क्रम से त्रिविध कहा गया है। स्थिति-न्यास गृहस्थों का, उत्पत्ति-न्यास ब्रह्मचारियों का है।
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.57.2)
यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च । स एव भर्तृहीनायाः कुटुम्बिन्याः स्थितिर्भवेत्
yatīnāṃ saṃhṛtinyāso vanasthānāṃ tathaiva ca | sa eva bhartṛhīnāyāḥ kuṭumbinyāḥ sthitirbhavet
संहृति-न्यास यतियों का तथा वानप्रस्थों का भी है; पति-रहित कुटुम्बिनी स्त्री के लिए भी वही स्थिति-न्यास होता है।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.57.3)
कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् । अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं स्थितिन्यास उदाहृतः
kanyāyāḥ punarutpattiṃ vakṣye nyāsasya lakṣaṇam | aṅguṣṭhādikaniṣṭhāntaṃ sthitinyāsa udāhṛtaḥ
कन्या के लिए पुनः उत्पत्ति-न्यास होता है — अब मैं न्यास के लक्षण कहूँगा। अँगूठे से लेकर कनिष्ठिका तक किया जाने वाला स्थिति-न्यास कहलाता है।
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.57.4)
दक्षिणाङ्गुष्ठमारभ्य वामाङ्गुष्ठान्तमेव च । उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः
dakṣiṇāṅguṣṭhamārabhya vāmāṅguṣṭhāntameva ca | utpattinyāsa ākhyāto viparītastu saṃhṛtiḥ
दाहिने अँगूठे से आरम्भ कर बाएँ अँगूठे तक किया जाने वाला उत्पत्ति-न्यास कहा गया है; इसके विपरीत क्रम वाला संहृति-न्यास है।
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.57.5)
सबिन्दुकान्नकारादीन् वर्णान् न्यस्येदनुक्रमात् । अङ्गुलीषु शिवं न्यस्येत् तलयोरप्यनामयोः
sabindukānnakārādīn varṇān nyasyedanukramāt | aṅgulīṣu śivaṃ nyasyet talayorapyanāmayoḥ
बिन्दु सहित 'न' आदि वर्णों को क्रमशः उँगलियों पर स्थापित करे; शिव-मन्त्र को हथेलियों और अनामिका अँगुलियों पर भी स्थापित करे।
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.57.6)
अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमन्त्रतः । निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः
astranyāsaṃ tataḥ kṛtvā daśadikṣvastramantrataḥ | nivṛttyādikalāḥ pañca pañcabhūtasvarūpiṇīḥ
फिर अस्त्र-मन्त्र से दसों दिशाओं में अस्त्र-न्यास कर, निवृत्ति आदि पाँच कलाओं को पंचभूतस्वरूप जानकर स्थापित करे —
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.57.7)
पञ्चभूताधिपैः सार्द्धं तत्तच्चिह्नसमन्विताः । हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः
pañcabhūtādhipaiḥ sārddhaṃ tattaccihnasamanvitāḥ | hṛtkaṇṭhatālubhrūmadhyabrahmarandhrasamāśrayāḥ
पंचभूतों के अधिपतियों सहित, उन-उन चिह्नों से युक्त, हृदय, कण्ठ, तालु, भ्रूमध्य और ब्रह्मरन्ध्र में आश्रित।
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.57.8)
तत्तद्बीजेन सङ्ग्रन्थींस्तत्तद्बीजेषु भावयेत् । तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्
tattadbījena saṅgranthīṃstattadbījeṣu bhāvayet | tāsāṃ viśodhanārthāya vidyāṃ pañcākṣarīṃ japet
उन-उन बीजाक्षरों से ग्रन्थियों की, उन्हीं बीजों में स्थित होने की भावना करे; उनकी शुद्धि के लिए पंचाक्षरी विद्या का जप करे।
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.57.9)
निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसङ्ख्यानुसारतः । भूतग्रन्थिं ततः छिन्द्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया
niruddhvā prāṇavāyuṃ ca guṇasaṅkhyānusārataḥ | bhūtagranthiṃ tataḥ chindyādastreṇaivāstramudrayā
गुण-संख्या के अनुसार प्राणवायु को रोककर, फिर अस्त्र-मुद्रा सहित अस्त्र-मन्त्र से भूत-ग्रन्थि को काट दे।
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.57.10)
नाड्याः सुषुम्णयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना । निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेत् शिवतेजसा
nāḍyāḥ suṣumṇayātmānaṃ preritaṃ prāṇavāyunā | nirgataṃ brahmarandhreṇa yojayet śivatejasā
प्राणवायु से प्रेरित होकर सुषुम्ना नाड़ी से बाहर निकली आत्मा को ब्रह्मरन्ध्र से शिवतेज में संयुक्त करे।
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.57.11)
विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् । ततश्चोपरिभावेन कलाः संहृत्य वायुना
viśoṣya vāyunā paścāddehaṃ kālāgninā dahet | tataścoparibhāvena kalāḥ saṃhṛtya vāyunā
फिर वायु से शरीर को सुखाकर कालाग्नि से जला दे; फिर ऊर्ध्वगति से वायु के द्वारा कलाओं का संहरण करे।
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.57.12)
देहं संहृत्य वै दग्धं कलाः स्पृष्ट्वा सहाधिपम् । प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्
dehaṃ saṃhṛtya vai dagdhaṃ kalāḥ spṛṣṭvā sahādhipam | plāvayitvāmṛtairdehaṃ yathāsthānaṃ niveśayet
इस प्रकार शरीर को संहृत और दग्ध कर, कलाओं को उनके अधिपति सहित स्पर्श कर, अमृत से प्लावित कर शरीर को यथास्थान स्थापित करे।
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.57.13)
अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु । अमृतप्लावनं कुर्याद् भस्मीभूतस्य वै ततः
atha saṃhṛtya vai dagdhaḥ kalāsargaṃ vinaiva tu | amṛtaplāvanaṃ kuryād bhasmībhūtasya vai tataḥ
अथवा कलाओं के उत्सर्ग के बिना ही शरीर को संहृत और दग्ध कर, उस भस्मीभूत शरीर को अमृत से प्लावित करे।
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.57.14)
ततो विद्यामये तस्मिन् देहे दीपशिखाकृतिम् । शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेत्
tato vidyāmaye tasmin dehe dīpaśikhākṛtim | śivānnirgatamātmānaṃ brahmarandhreṇa yojayet
फिर उस विद्यामय शरीर में, दीपशिखा के आकार वाली, शिव से निकली आत्मा को ब्रह्मरन्ध्र से संयुक्त करे।
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.57.15)
देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपङ्कजे । पुनश्चामृतवर्षेण सिञ्चेद् विद्यामयं वपुः
dehasyāntaḥ praviṣṭaṃ taṃ dhyātvā hṛdayapaṅkaje | punaścāmṛtavarṣeṇa siñced vidyāmayaṃ vapuḥ
उसे शरीर के भीतर हृदय-कमल में प्रविष्ट हुआ मानकर ध्यान करे, और पुनः अमृत-वर्षा से उस विद्यामय शरीर को सींचे।
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.57.16)
ततः कुर्यात् करन्यासं करशोधनपूर्वकम् । देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्
tataḥ kuryāt karanyāsaṃ karaśodhanapūrvakam | dehanyāsaṃ tataḥ paścānmahatyā mudrayā caret
फिर करशुद्धिपूर्वक करन्यास करे, तत्पश्चात् महामुद्रा से देहन्यास करे।
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.57.17)
अङ्गन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना । वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसन्धिषु
aṅganyāsaṃ tataḥ kṛtvā śivoktena tu vartmanā | varṇanyāsaṃ tataḥ kuryāddhastapādādisandhiṣu
फिर शिवोक्त विधि से अंगन्यास कर, हाथ-पैर आदि की सन्धियों में वर्णन्यास करे।
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.57.18)
षडङ्गानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च । दिग्बन्धमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्
ṣaḍaṅgāni tato nyasya jātiṣaṭkayutāni ca | digbandhamācaretpaścādāgneyādi yathākramam
फिर छह जातियों सहित षडंग स्थापित कर, आग्नेय आदि दिशाओं में क्रमशः दिग्बन्ध करे।
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.57.19)
यद्वा मूर्द्धादिपञ्चाङ्गं न्यासमेव समाचरेत् । तथा षडङ्गन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना
yadvā mūrddhādipañcāṅgaṃ nyāsameva samācaret | tathā ṣaḍaṅganyāsaṃ ca bhūtaśuddhyādikaṃ vinā
अथवा केवल सिर आदि पंचांग-न्यास करे, और वैसे ही भूतशुद्धि आदि के बिना षडंग-न्यास भी करे।
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.57.20)
एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् । शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्
evaṃ samāsarūpeṇa kṛtvā dehātmaśodhanam | śivabhāvamupāgamya pūjayetparameśvaram
इस प्रकार संक्षेप में शरीर और आत्मा की शुद्धि कर, शिव-भाव को प्राप्त होकर परमेश्वर की पूजा करे।
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.57.21)
अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः । स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत्
atha yasyāstyavasaro nāsti vā mativibhramaḥ | sa vistīrṇena kalpena nyāsakarma samācaret
जिसके पास अवकाश हो और जिसकी बुद्धि भ्रमित न हो, वह विस्तृत विधि से न्यास-कर्म करे।
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.57.22)
तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः । तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः
tatrādyo mātṛkānyāso brahmanyāsastataḥ paraḥ | tṛtīyaḥ praṇavanyāso haṃsanyāsastaduttaraḥ
उसमें पहला मातृका-न्यास है, फिर ब्रह्म-न्यास; तीसरा प्रणव-न्यास, उसके बाद हंस-न्यास —
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.57.23)
पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः । एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात् पूजादिकर्मसु
pañcamaḥ kathyate sadbhirnyāsaḥ pañcākṣarātmakaḥ | eteṣvekamanekaṃ vā kuryāt pūjādikarmasu
और पाँचवाँ सज्जनों द्वारा पंचाक्षरात्मक न्यास कहा गया है। इनमें से एक अथवा अनेक पूजा आदि कर्मों में करने चाहिए।
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.57.24)
अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके । इं ईं च नेत्रयोस्तद्वत् उं ऊं श्रवणयोस्तथा
akāraṃ mūrdhni vinyasya ākāraṃ ca lalāṭake | iṃ īṃ ca netrayostadvat uṃ ūṃ śravaṇayostathā
'अ' को सिर पर, 'आ' को ललाट पर स्थापित कर; इसी प्रकार 'इ' और 'ई' को दोनों नेत्रों पर, 'उ' और 'ऊ' को दोनों कानों पर —
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.57.25)
ऋं ॠं कपोलयोश्चैव ऌं ॡं नासापुटद्वये । एमैम्मोष्ठद्वयोरोमौं दन्तपङ्क्तिद्वयोः क्रमात्
ṛṃ ṝṃ kapolayoścaiva ḷṃ ḹṃ nāsāpuṭadvaye | emaimmoṣṭhadvayoromauṃ dantapaṅktidvayoḥ kramāt
'ऋ' और 'ॠ' को दोनों गालों पर, 'ऌ' और 'ॡ' को दोनों नथुनों पर, 'ए' और 'ऐ' को दोनों होठों पर, 'ओ' और 'औ' को क्रमशः दाँतों की दोनों पंक्तियों पर —
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.57.26)
अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् । कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु सन्धिषु
aṃ jihvāyāmatho tālunyaḥ prayojyo yathākramam | kavargaṃ dakṣiṇe haste nyasetpañcasu sandhiṣu
'अं' को जिह्वा पर, फिर 'अः' को क्रमशः तालु पर प्रयुक्त करे। दाहिने हाथ की पाँचों सन्धियों में कवर्ग को स्थापित करे —
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.57.27)
चवर्गं च तथा वामहस्तसन्धिषु विन्यसेत् । टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि
cavargaṃ ca tathā vāmahastasandhiṣu vinyaset | ṭavargaṃ ca tavargaṃ ca pādayorubhayorapi
और उसी प्रकार बाएँ हाथ की सन्धियों में चवर्ग को स्थापित करे; टवर्ग और तवर्ग को दोनों पैरों पर स्थापित करे।
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.57.28)
पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः । न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्
paphau tu pārśvayoḥ pṛṣṭhe nābhau cāpi babhau tataḥ | nyasenmakāraṃ hṛdaye tvagādiṣu yathākramam
'प' और 'फ' को दोनों पार्श्वों पर, पीठ और नाभि पर तथा 'ब' और 'भ' को भी वहाँ स्थापित कर, 'म' को हृदय पर तथा त्वचा आदि पर क्रमशः स्थापित करे।
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.57.29)
यकारादिसकारान्तान् न्यसेत्सप्तसु धातुषु । हङ्कारं हृदयस्यान्तः क्षकारं भ्रूयुगान्तरे
yakārādisakārāntān nyasetsaptasu dhātuṣu | haṅkāraṃ hṛdayasyāntaḥ kṣakāraṃ bhrūyugāntare
'य' से लेकर 'स' तक के वर्णों को सातों धातुओं पर स्थापित करे; 'ह' को हृदय के भीतर तथा 'क्ष' को भ्रूमध्य में स्थापित करे।
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.57.30)
एवं वर्णान् प्रविन्यस्य पञ्चाशत् रुद्रवर्त्मना । अङ्गवक्त्रकलाभेदात् पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्
evaṃ varṇān pravinyasya pañcāśat rudravartmanā | aṅgavaktrakalābhedāt pañca brahmāṇi vinyaset
इस प्रकार रुद्ररूप विधि से पचास वर्णों को स्थापित कर, अंग, मुख और कला के भेद से पाँच ब्रह्मों को स्थापित करे।
श्लोक 31 (shiva.vayaviya.57.31)
करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् । शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत्
karanyāsādyamapi taiḥ kṛtvā vātha na vā kramāt | śirovadanahṛdguhyapādeṣvetāni kalpayet
इनके साथ क्रम से करन्यास आदि करे या न करे; इन्हें सिर, मुख, हृदय, गुह्य-स्थान और पैरों पर स्थापित करे।
श्लोक 32 (shiva.vayaviya.57.32)
ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमान्तानि कल्पयेत् । ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्
tataścordhvādivaktrāṇi paścimāntāni kalpayet | īśānasya kalāḥ pañca pañcasveteṣu ca kramāt
फिर ऊर्ध्व से लेकर पश्चिम तक के मुखों की स्थापना करे। ईशान की पाँच कलाओं को क्रमशः उन्हीं पाँच स्थानों में स्थापित करे —
श्लोक 33 (shiva.vayaviya.57.33)
ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि । चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः
tataścaturṣu vaktreṣu puruṣasya kalā api | catasraḥ praṇidhātavyāḥ pūrvādikramayogataḥ
फिर चार मुखों पर पुरुष-तत्त्व की भी चार कलाओं को पूर्व दिशा से क्रमशः स्थापित करना चाहिए।
श्लोक 34 (shiva.vayaviya.57.34)
हृत्कण्ठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि । अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः
hṛtkaṇṭhāṃseṣu nābhau ca kukṣau pṛṣṭhe ca vakṣasi | aghorasya kalāścāṣṭau pādayorapi hastayoḥ
हृदय, कण्ठ, कन्धों, नाभि, कुक्षि, पीठ और वक्षस्थल पर अघोर की आठ कलाएँ, तथा पैरों और हाथों पर भी —
श्लोक 35 (shiva.vayaviya.57.35)
पश्चात् त्रयोदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु । जङ्घास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत्
paścāt trayodaśakalāḥ pāyumeḍhrorujānuṣu | jaṅghāsphikkaṭipārśveṣu vāmadevasya bhāvayet
फिर गुदा, लिंग, जाँघों, घुटनों, पिंडलियों, नितम्बों, कमर और पार्श्वों में वामदेव की तेरह कलाओं की भावना करे।
श्लोक 36 (shiva.vayaviya.57.36)
सद्यस्याऽपि कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः । घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः । अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः
sadyasyā'pi kalāścāṣṭau pādayorapi hastayoḥ | ghrāṇe śirasi bāhvośca kalpayetkalpavittamaḥ | aṣṭatriṃśatkalānyāsamevaṃ kṛtvānupūrvaśaḥ
सद्योजात की भी आठ कलाओं को पैरों, हाथों, नासिका, सिर और भुजाओं पर कल्पवित्तम आचार्य स्थापित करे। इस प्रकार क्रमशः अड़तीस कलाओं का न्यास करके —
श्लोक 37 (shiva.vayaviya.57.37)
पश्चात् प्रणवविद्धीमान् प्रणवन्यासमाचरेत् । बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः
paścāt praṇavaviddhīmān praṇavanyāsamācaret | bāhudvaye kūrparayostathā ca maṇibandhayoḥ
फिर प्रणव-विधि में निपुण साधक प्रणव-न्यास करे — दोनों भुजाओं, कोहनियों तथा दोनों कलाइयों पर,
श्लोक 38 (shiva.vayaviya.57.38)
पार्श्वोदरोरुजङ्घेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा । इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः
pārśvodarorujaṅgheṣu pādayoḥ pṛṣṭhatastathā | itthaṃ praṇavavinyāsaṃ kṛtvā nyāsavicakṣaṇaḥ
पार्श्व, उदर, जाँघों, पिंडलियों तथा दोनों पैरों और पीठ पर भी। इस प्रकार प्रणव-न्यास कर, न्यास में निपुण साधक —
श्लोक 39 (shiva.vayaviya.57.39)
हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् । बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि
haṃsanyāsaṃ prakurvīta śivaśāstre yathoditam | bījaṃ vibhajya haṃsasya netrayorghrāṇayorapi
शिवशास्त्र में कहे अनुसार हंस-न्यास करे — हंस के बीजाक्षर को विभाजित कर नेत्रों तथा नथुनों पर भी,
श्लोक 40 (shiva.vayaviya.57.40)
विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे कर्णयोरपि । कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोः स्तनयोस्तथा
vibhajya bāhunetrāsyalalāṭe karṇayorapi | kakṣayoḥ skandhayoścaiva pārśvayoḥ stanayostathā
विभाजित कर भुजाओं, नेत्रों, मुख, ललाट और कानों पर भी; काँख, कन्धों, पार्श्वों तथा वक्षस्थलों पर भी —
श्लोक 41 (shiva.vayaviya.57.41)
कट्यां पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चाङ्गवर्त्मना । हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत् पञ्चाक्षरीं ततः
kaṭyāṃ pāṇyorgulphayośca yadvā pañcāṅgavartmanā | haṃsanyāsamimaṃ kṛtvā nyaset pañcākṣarīṃ tataḥ
कमर, हाथों और टखनों पर, अथवा पंचांग-विधि से। इस प्रकार यह हंस-न्यास कर, फिर पंचाक्षरी विद्या का न्यास करे —
श्लोक 42 (shiva.vayaviya.57.42)
यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते । नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत् । नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवः प्राप्नुयात् शिवम्
yathā pūrvoktamārgeṇa śivatvaṃ yena jāyate | nāśivaḥ śivamabhyasyennāśivaḥ śivamarcayet | nāśivastu śivaṃ dhyāyennāśivaḥ prāpnuyāt śivam
पूर्वोक्त विधि से, जिससे शिवत्व उत्पन्न होता है। अशिव न शिव का अभ्यास करे, अशिव न शिव की पूजा करे, अशिव न शिव का ध्यान करे, अशिव शिव को प्राप्त नहीं कर सकता।
श्लोक 43 (shiva.vayaviya.57.43)
तस्मात् शैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम् । शिवोऽहमिति सञ्चिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत्
tasmāt śaivīṃ tanuṃ kṛtvā tyaktvā ca paśubhāvanām | śivo'hamiti sañcintya śaivaṃ karma samācaret
अतः शैव शरीर बनाकर, पशु-भाव को त्यागकर, 'मैं शिव हूँ' — ऐसा चिन्तन करते हुए शैव कर्म करे।
श्लोक 44 (shiva.vayaviya.57.44)
कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः । ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः
karmayajñastapoyajño japayajñastaduttaraḥ | dhyānayajño jñānayajñaḥ pañca yajñāḥ prakīrtitāḥ
कर्मयज्ञ, तपोयज्ञ, फिर जपयज्ञ, ध्यानयज्ञ और ज्ञानयज्ञ — ये पाँच यज्ञ कहे गए हैं।
श्लोक 45 (shiva.vayaviya.57.45)
कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे । जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा
karmayajñaratāḥ kecittapoyajñaratāḥ pare | japayajñaratāścānye dhyānayajñaratāstathā
कुछ कर्मयज्ञ में रत रहते हैं, अन्य तपोयज्ञ में; कुछ अन्य जपयज्ञ में, तो कुछ ध्यानयज्ञ में रत रहते हैं,
श्लोक 46 (shiva.vayaviya.57.46)
ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् । कर्मयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः
jñānayajñaratāścānye viśiṣṭāścottarottaram | karmayajño dvidhā proktaḥ kāmākāmavibhedataḥ
और कुछ अन्य ज्ञानयज्ञ में रत रहते हैं — ये उत्तरोत्तर विशिष्ट हैं। कर्मयज्ञ काम्य और अकाम्य के भेद से दो प्रकार का कहा गया है।
श्लोक 47 (shiva.vayaviya.57.47)
कामान् कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् । अकामो रुद्रभवने भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः
kāmān kāmī tato bhuktvā kāmāsaktaḥ punarbhavet | akāmo rudrabhavane bhogān bhuktvā tataścyutaḥ
काम्य कर्म करने वाला कामनाओं को भोगकर, कामासक्त रहकर पुनः जन्म लेता है। निष्काम व्यक्ति रुद्रलोक में भोग भोगकर वहाँ से च्युत होकर,
श्लोक 48 (shiva.vayaviya.57.48)
तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः । तपस्वी च पुनस्तस्मिन् भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः
tapoyajñarato bhūtvā jāyate nātra saṃśayaḥ | tapasvī ca punastasmin bhogān bhuktvā tataścyutaḥ
तपोयज्ञ में रत होकर जन्म लेता है, इसमें सन्देह नहीं। और वह तपस्वी भी उस लोक में पुनः भोग भोगकर वहाँ से च्युत होकर,
श्लोक 49 (shiva.vayaviya.57.49)
जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः । जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह
japadhyānarato bhūtvā jāyate bhuvi mānavaḥ | japadhyānarato martyastadvaiśiṣṭyavaśādiha
जप-ध्यान में रत मनुष्य बनकर भूमि पर जन्म लेता है। जप-ध्यान में रत मरणशील मनुष्य, उसकी विशेषता के कारण यहाँ,
श्लोक 50 (shiva.vayaviya.57.50)
ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् । तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञोऽपि देहिनाम्
jñānaṃ labdhvācirādeva śivasāyujyamāpnuyāt | tasmānmukto śivājñaptaḥ karmayajño'pi dehinām
शीघ्र ही ज्ञान प्राप्त कर शिव-सायुज्य को प्राप्त करता है। इसलिए कर्मयज्ञ भी, यद्यपि देहधारियों के लिए शिव द्वारा ही आदिष्ट है,
श्लोक 51 (shiva.vayaviya.57.51)
अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति । तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्
akāmaḥ kāmasaṃyukto bandhāyaiva bhaviṣyati | tasmātpañcasu yajñeṣu dhyānajñānaparo bhavet
निष्काम हो या काम-सहित, बन्धन का ही कारण बनेगा। इसलिए पाँचों यज्ञों में ध्यान और ज्ञान को प्रधानता देनी चाहिए।
श्लोक 52 (shiva.vayaviya.57.52)
ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः । हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः
dhyānaṃ jñānaṃ ca yasyāsti tīrṇastena bhavārṇavaḥ | hiṃsādidoṣanirmukto viśuddhaścittasādhanaḥ
जिसके पास ध्यान और ज्ञान है, उसने संसार-सागर को पार कर लिया है; वह हिंसा आदि दोषों से मुक्त, विशुद्ध चित्त-साधक होता है।
श्लोक 53 (shiva.vayaviya.57.53)
ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः । बहिः कर्मिकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः
dhyānayajñaḥ parastasmādapavargaphalapradaḥ | bahiḥ karmikarā yadvannātīva phalabhāginaḥ
इसलिए ध्यानयज्ञ श्रेष्ठ तथा मोक्ष-फल देने वाला है। जैसे बाहरी कर्मकाण्ड करने वाले अत्यधिक फल के भागी नहीं होते,
श्लोक 54 (shiva.vayaviya.57.54)
दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः । ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम्
dṛṣṭvā narendrabhavane tadvadatrāpi karmiṇaḥ | dhyānināṃ hi vapuḥ sūkṣmaṃ bhavetpratyakṣamaiśvaram
जैसे राजभवन में देखा जाता है, वैसे ही यहाँ भी कर्मकाण्डियों का हाल है; क्योंकि ध्यान करने वालों का सूक्ष्म शरीर साक्षात् ऐश्वर्यमय हो जाता है।
श्लोक 55 (shiva.vayaviya.57.55)
यथेह कर्मिणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् । ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्
yatheha karmiṇāṃ sthūlaṃ mṛtkāṣṭhādyaiḥ prakalpitam | dhyānayajñaratāstasmāddevānpāṣāṇamṛṇmayān
जैसे यहाँ कर्मकाण्डियों की स्थूल पूजा मिट्टी-लकड़ी आदि से रची जाती है, वैसे ध्यानयज्ञ में रत लोग पत्थर-मिट्टी की मूर्तियों में
श्लोक 56 (shiva.vayaviya.57.56)
नात्यन्तं प्रतिपद्यन्ते शिवयाथात्म्यवेदनात् । आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः
nātyantaṃ pratipadyante śivayāthātmyavedanāt | ātmasthaṃ yaḥ śivaṃ tyaktvā bahirabhyarcayennaraḥ
अत्यधिक आश्रय नहीं लेते, क्योंकि वे शिव के यथार्थ स्वरूप को जान चुके होते हैं। जो व्यक्ति आत्मा में स्थित शिव को छोड़कर बाहर ही पूजा करता है,
श्लोक 57 (shiva.vayaviya.57.57)
हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः । ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते
hastasthaṃ phalamutsṛjya lihetkūrparamātmanaḥ | jñānāddhyānaṃ bhaveddhyānājjñānaṃ bhūyaḥ pravartate
वह हाथ में स्थित फल को त्यागकर अपनी कोहनी चाटने जैसा है। ज्ञान से ध्यान होता है, और ध्यान से फिर ज्ञान भी बढ़ता है,
श्लोक 58 (shiva.vayaviya.57.58)
तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् । द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे
tadubhābhyāṃ bhavenmuktistasmāddhyānarato bhavet | dvādaśānte tathā mūrdhni lalāṭe bhrūyugāntare
और इन दोनों से मुक्ति होती है, इसलिए ध्यान में रत रहना चाहिए — द्वादशान्त में, सिर में, ललाट में, भ्रूमध्य में,
श्लोक 59 (shiva.vayaviya.57.59)
नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा । नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा
nāsāgre vā tathāsye vā kandhare hṛdaye tathā | nābhau vā śāśvatasthāne śraddhāviddhena cetasā
नासिका के अग्रभाग में, अथवा मुख में, कण्ठ में, हृदय में, नाभि में अथवा शाश्वत स्थान में, श्रद्धायुक्त चित्त से,
श्लोक 60 (shiva.vayaviya.57.60)
बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् । अथवा पूजयेन्नित्यं लिङ्गे वा कृतकेऽपि वा
bahiryāgopacāreṇa devaṃ devīṃ ca pūjayet | athavā pūjayennityaṃ liṅge vā kṛtake'pi vā
बाहरी पूजा-उपचार से देव और देवी की पूजा करे। अथवा नित्य लिंग में, चाहे स्वयंभू हो या निर्मित,
श्लोक 61 (shiva.vayaviya.57.61)
वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः । अथवान्तर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् । अन्तर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा
vahnau vā sthaṇḍile vātha bhaktyā vittānusārataḥ | athavāntarbahiścaiva pūjayetparameśvaram | antaryāgarataḥ pūjāṃ bahiḥ kurvīta vā na vā
अग्नि में या स्थण्डिल पर, भक्तिपूर्वक अपनी सामर्थ्य के अनुसार पूजा करे; अथवा भीतर और बाहर दोनों जगह परमेश्वर की पूजा करे। अन्तर्याग में रत व्यक्ति बाहरी पूजा करे या न करे।