वायवीय संहिता · अध्याय 58
पूजाविधान व्याख्यान वर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.58.1)
उपमन्युरुवाच । व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः । शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु
upamanyuruvāca | vyākhyāṃ pūjāvidhānasya pravadāmi samāsataḥ | śivaśāstre śivenaiva śivāyai kathitasya tu
उपमन्यु ने कहा — अब मैं संक्षेप में पूजा-विधान का वर्णन करूँगा, जो शिवशास्त्र में स्वयं शिव द्वारा शिवा (पार्वती) को कहा गया था।
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.58.2)
अङ्गमभ्यन्तरं यागमग्निकार्यावसानकम् । विधाय वा न वा पश्चाद् बहिर्यागं समाचरेत्
aṅgamabhyantaraṃ yāgamagnikāryāvasānakam | vidhāya vā na vā paścād bahiryāgaṃ samācaret
अन्तरंग पूजा (अन्तर्याग) को अग्निकार्य तक करके या न करके, फिर बहिरंग पूजा (बहिर्याग) करे।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.58.3)
तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च । ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः
tatra dravyāṇi manasā kalpayitvā viśodhya ca | dhyātvā vināyakaṃ devaṃ pūjayitvā vidhānataḥ
वहाँ मन से पूजा-सामग्री की कल्पना कर उसे शुद्ध करे, तथा विनायक देव का ध्यान कर विधिपूर्वक उनकी पूजा कर,
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.58.4)
दक्षिणे चोत्तरे चैव नन्दीशं सुयशां तथा । आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः
dakṣiṇe cottare caiva nandīśaṃ suyaśāṃ tathā | ārādhya manasā samyagāsanaṃ kalpayedbudhaḥ
दाहिनी और बाईं ओर नन्दीश तथा सुयशा की मन से आराधना कर, विद्वान् साधक भली-भाँति आसन की कल्पना करे।
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.58.5)
आराधनादिकैर्युक्तः सिंहयोगासनादिकम् । पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्
ārādhanādikairyuktaḥ siṃhayogāsanādikam | padmāsanaṃ vā vimalaṃ tattvatrayasamanvitam
पूर्वोक्त आराधना से युक्त होकर सिंहासन आदि, अथवा तीनों तत्त्वों से युक्त निर्मल पद्मासन धारण करे।
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.58.6)
तस्योपरि शिवं ध्यायेत् साम्बं सर्वमनोहरम् । सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वावयवशोभनम्
tasyopari śivaṃ dhyāyet sāmbaṃ sarvamanoharam | sarvalakṣaṇasampannaṃ sarvāvayavaśobhanam
उसके ऊपर अम्बा सहित शिव का ध्यान करे — सर्वमनोहर, समस्त शुभ लक्षणों से सम्पन्न, समस्त अंगों में शोभायमान,
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.58.7)
सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । रक्तास्यपाणिचरणं कुन्दचन्द्रस्मिताननम्
sarvātiśayasaṃyuktaṃ sarvābharaṇabhūṣitam | raktāsyapāṇicaraṇaṃ kundacandrasmitānanam
समस्त उत्कृष्टताओं से युक्त, समस्त आभूषणों से विभूषित, जिनके मुख-हाथ-पैर लाल आभा वाले हैं, जिनका मुख कुन्द और चन्द्रमा के समान मुस्कान वाला है,
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.58.8)
शुद्धस्फटिकसङ्काशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् । चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचन्द्रकलाधरम्
śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ phullapadmatrilocanam | caturbhujamudārāṅgaṃ cārucandrakalādharam
शुद्ध स्फटिक के समान, खिले हुए कमल के समान तीन नेत्रों वाले, चार भुजाओं वाले, उदार अंगों वाले, सुन्दर चन्द्रकला धारण करने वाले,
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.58.9)
वरदाभयहस्तं च मृगटङ्कधरं हरम् । भुजङ्गहारवलयं चारुनीलगलान्तरम्
varadābhayahastaṃ ca mṛgaṭaṅkadharaṃ haram | bhujaṅgahāravalayaṃ cārunīlagalāntaram
वरद और अभय मुद्रा वाले, मृग तथा टंक (फरसा) धारण किए, सर्पों के हार-कंकण से सुशोभित, सुन्दर नीले कण्ठ वाले हर —
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.58.10)
सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम् । ततः सञ्चिन्तयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्
sarvopamānarahitaṃ sānugaṃ saparicchadam | tataḥ sañcintayettasya vāmabhāge maheśvarīm
समस्त उपमाओं से परे, अनुचरों और परिवार सहित। फिर उनके बाएँ भाग में महेश्वरी का चिन्तन करे —
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.58.11)
प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् । पूर्णचन्द्राभवदनां नीलकुञ्चितमूर्धजाम्
praphullotpalapatrābhāṃ vistīrṇāyatalocanām | pūrṇacandrābhavadanāṃ nīlakuñcitamūrdhajām
खिले हुए नीलकमल की पंखुड़ी के समान कान्ति वाली, विशाल और दीर्घ नेत्रों वाली, पूर्ण चन्द्रमा के समान मुख वाली, नीले घुँघराले केशों वाली,
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.58.12)
नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्द्धकृतशेखराम् । अतिवृत्तघनोत्तुङ्गस्निग्धपीनपयोधराम्
nīlotpaladalaprakhyāṃ candrārddhakṛtaśekharām | ativṛttaghanottuṅgasnigdhapīnapayodharām
नीलकमल की पंखुड़ी के समान, अर्धचन्द्र को शिरोभूषण बनाए, अत्यन्त गोल, सघन, ऊँचे, कोमल और उन्नत वक्षस्थल वाली,
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.58.13)
तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम् । सर्वाभरणसम्पन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्
tanumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pītasūkṣmavarāmbarām | sarvābharaṇasampannāṃ lalāṭatilakojjvalām
पतली कमर, विशाल नितम्ब, महीन पीत उत्तम वस्त्र धारण किए, समस्त आभूषणों से सम्पन्न, ललाट पर तिलक से देदीप्यमान,
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.58.14)
विचित्रपुष्पसङ्कीर्णकेशपाशोपशोभिताम् । सर्वतोऽनुगुणाकारां किञ्चिल्लज्जानताननाम्
vicitrapuṣpasaṅkīrṇakeśapāśopaśobhitām | sarvato'nuguṇākārāṃ kiñcillajjānatānanām
विचित्र पुष्पों से सुशोभित केश-राशि वाली, सभी अंगों में सुडौल आकार वाली, कुछ लज्जा से झुके हुए मुख वाली,
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.58.15)
हेमारविन्दं विलसद्दधानां दक्षिणे करे । दण्डवच्चापरं हस्तं न्यस्यासीनां महासने
hemāravindaṃ vilasaddadhānāṃ dakṣiṇe kare | daṇḍavaccāparaṃ hastaṃ nyasyāsīnāṃ mahāsane
दाहिने हाथ में देदीप्यमान स्वर्ण-कमल धारण किए, दूसरा हाथ दण्ड के समान सीधा रखे, महान् आसन पर विराजमान,
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.58.16)
पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानन्दरूपिणीम् । एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे
pāśavicchedikāṃ sākṣātsaccidānandarūpiṇīm | evaṃ devaṃ ca devīṃ ca dhyātvāsanavare śubhe
पाश को काटने वाली, साक्षात् सच्चिदानन्द-स्वरूपा। इस प्रकार देव और देवी का शुभ श्रेष्ठ आसन पर ध्यान कर,
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.58.17)
सर्वोपचारवद् भक्त्या भावपुष्पैः समर्चयेत् । अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः
sarvopacāravad bhaktyā bhāvapuṣpaiḥ samarcayet | athavā parikalpyaivaṃ mūrtimanyatamāṃ vibhoḥ
समस्त उपचारों सहित भक्तिपूर्वक भाव-पुष्पों से पूजा करे। अथवा प्रभु के अन्य किसी रूप की कल्पना करके —
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.58.18)
शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम् । षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकण्ठाख्यामथापि वा
śaivīṃ sadāśivākhyāṃ vā tathā māheśvarīṃ parām | ṣaḍviṃśakābhidhānāṃ vā śrīkaṇṭhākhyāmathāpi vā
शैव सदाशिव-नामक रूप, अथवा उसी प्रकार परम माहेश्वरी रूप, अथवा षड्विंशक नामक रूप, या फिर श्रीकण्ठ नामक रूप —
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.58.19)
मन्त्रन्यासादिकांश्चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा । अस्यां मूर्तौ मूर्तिमन्तं शिवं सदसतः परम्
mantranyāsādikāṃścāpi kṛtvā svasyāṃ tanau yathā | asyāṃ mūrtau mūrtimantaṃ śivaṃ sadasataḥ param
उस पर भी अपने शरीर की भाँति मन्त्र-न्यास आदि कर, इस मूर्ति में साकार शिव को, जो सत् और असत् दोनों से परे हैं,
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.58.20)
ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्त्तयेद्धिया । समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्
dhyātvā bāhyakrameṇaiva pūjāṃ nirvarttayeddhiyā | samidājyādibhiḥ paścānnābhau homaṃ ca bhāvayet
ध्यान कर, बाह्य क्रम से ही मन से पूजा सम्पन्न करे; फिर समिधा, घी आदि से नाभि में होम की भावना करे।
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.58.21)
भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम् । इत्थमङ्गे स्वतन्त्रे वा योगे ध्यानमये शुभे
bhrūmadhye ca śivaṃ dhyāyecchuddhadīpaśikhākṛtim | itthamaṅge svatantre vā yoge dhyānamaye śubhe
भ्रूमध्य में शुद्ध दीपशिखा के आकार वाले शिव का ध्यान करे। इस प्रकार इस अन्तरंग अंग में अथवा स्वतन्त्र रूप से, शुभ ध्यानमय योग में —
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.58.22)
अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः । अथ चिन्तामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्
agnikāryāvasānaṃ ca sarvatraiva samo vidhiḥ | atha cintāmayaṃ sarvaṃ samāpyārādhanakramam
अग्निकार्य-पर्यन्त विधि सर्वत्र समान है। अब इस सम्पूर्ण चिन्तनमय आराधना-क्रम को पूर्ण कर —
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.58.23)
लिङ्गे च पूजयेद्देवं स्थण्डिले वानलेऽपि वा
liṅge ca pūjayeddevaṃ sthaṇḍile vānale'pi vā
लिंग में, स्थण्डिल पर, अथवा अग्नि में भी देवता की पूजा करे।