वायवीय संहिता · अध्याय 59
शास्त्रोक्त शिवपूजन वर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.59.1)
उपमन्युरुवाच । प्रोक्षयेन्मूलमन्त्रेण पूजास्थानं विशुद्धये । गन्धचन्दनतोयेन पुष्पं तत्र विनिक्षिपेत्
upamanyuruvāca | prokṣayenmūlamantreṇa pūjāsthānaṃ viśuddhaye | gandhacandanatoyena puṣpaṃ tatra vinikṣipet
उपमन्यु ने कहा — पूजा-स्थान की शुद्धि के लिए उसे मूल मन्त्र से, सुगन्ध-चन्दन मिश्रित जल से प्रोक्षित करे, तथा वहाँ पुष्प बिखेरे।
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.59.2)
अस्त्रेणोत्सार्य वै विघ्नानवगुण्ठ्य च वर्मणा । अस्त्रं दिक्षु प्रविन्यस्य कल्पयेदर्चनाभुवम्
astreṇotsārya vai vighnānavaguṇṭhya ca varmaṇā | astraṃ dikṣu pravinyasya kalpayedarcanābhuvam
अस्त्र-मन्त्र से विघ्नों को दूर कर कवच-मन्त्र से आवृत करे, तथा दिशाओं में अस्त्र-मन्त्र स्थापित कर पूजा-भूमि तैयार करे।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.59.3)
तत्र दर्भान्परिस्तीर्य क्षालयेत्प्रोक्षणादिभिः । संशोध्य सर्वपात्राणि द्रव्यशुद्धिं समाचरेत्
tatra darbhānparistīrya kṣālayetprokṣaṇādibhiḥ | saṃśodhya sarvapātrāṇi dravyaśuddhiṃ samācaret
वहाँ दर्भ बिछाकर प्रोक्षण आदि से धोए; सभी पात्रों को शुद्ध कर द्रव्य-शुद्धि करे।
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.59.4)
प्रोक्षणीमर्घ्यपात्रं च पाद्यपात्रमतः परम् । तथैवाचमनीयस्य पात्रं चेति चतुष्टयम्
prokṣaṇīmarghyapātraṃ ca pādyapātramataḥ param | tathaivācamanīyasya pātraṃ ceti catuṣṭayam
प्रोक्षणी, अर्घ्य-पात्र, फिर पाद्य-पात्र, तथा आचमनीय-पात्र — इस प्रकार चार पात्र होते हैं।
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.59.5)
प्रक्षाल्य प्रोक्ष्य वीक्ष्याथ क्षिपेत्तेषु जलं शिवम् । पुण्यद्रव्याणि सर्वाणि यथालाभं विनिक्षिपेत्
prakṣālya prokṣya vīkṣyātha kṣipetteṣu jalaṃ śivam | puṇyadravyāṇi sarvāṇi yathālābhaṃ vinikṣipet
उन्हें धोकर, प्रोक्षित कर, देखकर, उनमें शुद्ध जल भरे; तथा जैसा भी उपलब्ध हो, सभी पवित्र द्रव्य उनमें डाले।
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.59.6)
रत्नानि रजतं हेम गन्धपुष्पाक्षतादयः । फलपल्लवदर्भांश्च पुण्यद्रव्याण्यनेकधा
ratnāni rajataṃ hema gandhapuṣpākṣatādayaḥ | phalapallavadarbhāṃśca puṇyadravyāṇyanekadhā
रत्न, चाँदी, सोना, गन्ध, पुष्प, अक्षत आदि, फल, कोंपल और दर्भ — ये अनेक प्रकार के पवित्र द्रव्य हैं।
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.59.7)
स्नानोदके सुगन्धादि पानीये च विशेषतः । शीतलानि मनोज्ञानी कुसुमादीनि निक्षिपेत्
snānodake sugandhādi pānīye ca viśeṣataḥ | śītalāni manojñānī kusumādīni nikṣipet
स्नान के जल में सुगन्ध आदि, तथा विशेष रूप से पीने के जल में शीतल और मनोहर पुष्प आदि डाले।
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.59.8)
उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् । जातिकङ्कोलकर्पूरबहुमूलतमालकान्
uśīraṃ candanaṃ caiva pādye tu parikalpayet | jātikaṅkolakarpūrabahumūlatamālakān
पाद्य में उशीर (खस) और चन्दन डाले; जायफल, ककोल, कर्पूर, बहुमूल और तमाल के पत्तों को —
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.59.9)
क्षिपेदाचमनीये च चूर्णयित्वा विशेषतः । एलां पात्रेषु सर्वेषु कर्पूरं चन्दनं तथा
kṣipedācamanīye ca cūrṇayitvā viśeṣataḥ | elāṃ pātreṣu sarveṣu karpūraṃ candanaṃ tathā
चूर्ण बनाकर विशेष रूप से आचमनीय जल में डाले। सभी पात्रों में इलायची, कर्पूर और चन्दन भी डाले,
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.59.10)
कुशाग्राण्यक्षतांश्चैव यवव्रीहितिलानपि । आज्यसिद्धार्थपुष्पाणि भसितं चार्घ्यपात्रके
kuśāgrāṇyakṣatāṃścaiva yavavrīhitilānapi | ājyasiddhārthapuṣpāṇi bhasitaṃ cārghyapātrake
कुशा के अग्रभाग, अक्षत, जौ, चावल और तिल, घी, सफेद सरसों, पुष्प तथा भस्म अर्घ्य-पात्र में डाले।
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.59.11)
कुशपुष्पयवव्रीहिबहुमूलतमालकान् । प्रक्षिपेत् प्रोक्षणीपात्रे भसितं च यथाक्रमम्
kuśapuṣpayavavrīhibahumūlatamālakān | prakṣipet prokṣaṇīpātre bhasitaṃ ca yathākramam
कुश, पुष्प, जौ, चावल, बहुमूल और तमाल, तथा क्रमशः भस्म भी प्रोक्षणी-पात्र में डाले।
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.59.12)
सर्वत्र मन्त्रं विन्यस्य वर्मणावेष्ट्य बाह्यतः । पश्चादस्त्रेण संरक्ष्य धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत्
sarvatra mantraṃ vinyasya varmaṇāveṣṭya bāhyataḥ | paścādastreṇa saṃrakṣya dhenumudrāṃ pradarśayet
सभी में मन्त्र स्थापित कर, बाहर से कवच-मन्त्र से आवृत कर, फिर अस्त्र-मन्त्र से रक्षा कर धेनु-मुद्रा दिखाए।
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.59.13)
पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्षणीपात्रवारिणा । सम्प्रोक्ष्य मूलमन्त्रेण शोधयेद्विधिवत्ततः
pūjādravyāṇi sarvāṇi prokṣaṇīpātravāriṇā | samprokṣya mūlamantreṇa śodhayedvidhivattataḥ
प्रोक्षणी-पात्र के जल से, मूल मन्त्र से, समस्त पूजा-द्रव्यों को प्रोक्षित कर विधिपूर्वक शुद्ध करे।
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.59.14)
पात्राणां प्रोक्षणीमेकामलाभे सर्वकर्मसु । साधयेदर्घ्यमद्भिस्तत्सामान्यं साधकोत्तमः
pātrāṇāṃ prokṣaṇīmekāmalābhe sarvakarmasu | sādhayedarghyamadbhistatsāmānyaṃ sādhakottamaḥ
पात्रों के न मिलने पर सभी कर्मों में श्रेष्ठ साधक एक ही प्रोक्षणी-पात्र से, उसी जल से अर्घ्य आदि का कार्य सम्पन्न करे।
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.59.15)
ततो विनायकं देवं भक्ष्यभोज्यादिभिः क्रमात् । पूजयित्वा विधानेन द्वारपार्श्वेऽथ दक्षिणे
tato vināyakaṃ devaṃ bhakṣyabhojyādibhiḥ kramāt | pūjayitvā vidhānena dvārapārśve'tha dakṣiṇe
फिर द्वार के दक्षिण भाग में विनायक देव की क्रमशः भक्ष्य-भोज्य आदि से विधिपूर्वक पूजा करके,
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.59.16)
अन्तःपुराधिपं साक्षान्नन्दिनं सम्यगर्चयेत् । चामीकराचलप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्
antaḥpurādhipaṃ sākṣānnandinaṃ samyagarcayet | cāmīkarācalaprakhyaṃ sarvābharaṇabhūṣitam
अन्तःपुर के साक्षात् अधिपति नन्दी की भली-भाँति पूजा करे — जो स्वर्ण-पर्वत के समान, समस्त आभूषणों से विभूषित हैं,
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.59.17)
बालेन्दुमुकुटं सौम्यं त्रिनेत्रं च चतुर्भुजम् । दीप्तशूलमृगीटङ्कतिग्मवेत्रधरं प्रभुम्
bālendumukuṭaṃ saumyaṃ trinetraṃ ca caturbhujam | dīptaśūlamṛgīṭaṅkatigmavetradharaṃ prabhum
बालचन्द्र-मुकुट धारण किए, सौम्य, त्रिनेत्र, चतुर्भुज, देदीप्यमान त्रिशूल, मृग, टंक और तीक्ष्ण दण्ड धारण करने वाले प्रभु,
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.59.18)
चन्द्रबिम्बाभवदनं हरिवक्त्रमथापि वा । उत्तरे द्वारपार्श्वस्य भार्यां च मरुतां सुताम्
candrabimbābhavadanaṃ harivaktramathāpi vā | uttare dvārapārśvasya bhāryāṃ ca marutāṃ sutām
चन्द्रमण्डल के समान मुख वाले, अथवा सिंह-मुख वाले। द्वार के उत्तर भाग में उनकी पत्नी, मरुतों की पुत्री —
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.59.19)
सुयशां सुव्रतामम्बां पादमण्डनतत्पराम् । पूजयित्वा प्रविश्यान्तर्भवनं परमेष्ठिनः
suyaśāṃ suvratāmambāṃ pādamaṇḍanatatparām | pūjayitvā praviśyāntarbhavanaṃ parameṣṭhinaḥ
सुयशा, सुव्रता, माता, जो नन्दी के चरणों के अलंकरण में तत्पर हैं — उनकी पूजा कर, फिर परमेष्ठी के अन्तर्भवन में प्रवेश करे।
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.59.20)
सम्पूज्य लिङ्गं तैर्द्रव्यैर्निर्माल्यमपनोदयेत् । प्रक्षाल्य पुष्पं शिरसि न्यसेत्तस्य विशुद्धये
sampūjya liṅgaṃ tairdravyairnirmālyamapanodayet | prakṣālya puṣpaṃ śirasi nyasettasya viśuddhaye
उन द्रव्यों से लिंग की पूजा कर पूर्व दिन का निर्माल्य हटाए; उसे धोकर उसकी शुद्धि के लिए सिर पर पुष्प रखे।
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.59.21)
पुष्पहस्तो जपेत् शक्त्या मन्त्रं मन्त्रविशुद्धये । ऐशान्यां चण्दमाराध्य निर्माल्यं तस्य दापयेत्
puṣpahasto japet śaktyā mantraṃ mantraviśuddhaye | aiśānyāṃ caṇdamārādhya nirmālyaṃ tasya dāpayet
हाथ में पुष्प लेकर मन्त्र-शुद्धि के लिए यथाशक्ति मन्त्र का जप करे; ईशान कोण में चण्ड की आराधना कर उन्हें निर्माल्य अर्पित करे।
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.59.22)
कल्पयेदासनं पश्चादाधारादि यथाक्रमम् । आधारशक्तिं कल्याणीं श्यामां ध्यायेदथो भुवि
kalpayedāsanaṃ paścādādhārādi yathākramam | ādhāraśaktiṃ kalyāṇīṃ śyāmāṃ dhyāyedatho bhuvi
फिर क्रमशः आधार आदि से आसन की कल्पना करे। भूमि पर कल्याणी, श्यामवर्णा आधार-शक्ति का ध्यान करे —
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.59.23)
तस्याः पुरस्तादुत्कण्ठमनन्तं कुण्डलाकृतिम् । धवलं पञ्चफणिनं लेलिहानमिवाम्बरम्
tasyāḥ purastādutkaṇṭhamanantaṃ kuṇḍalākṛtim | dhavalaṃ pañcaphaṇinaṃ lelihānamivāmbaram
उसके सामने अनन्त (शेषनाग) का, जो कुण्डलाकार, ऊँची ग्रीवा वाला, श्वेत, पाँच फणों वाला, मानो आकाश को चाटता हुआ हो —
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.59.24)
तस्योपर्यासनं भद्रं कण्ठीरवचतुष्पदम् । धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च पदानि वै
tasyoparyāsanaṃ bhadraṃ kaṇṭhīravacatuṣpadam | dharmo jñānaṃ ca vairāgyamaiśvaryaṃ ca padāni vai
उसके ऊपर सिंहों वाला शुभ चतुष्पाद आसन। धर्म, ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्य ही उसके चारों पाए हैं —
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.59.25)
आग्नेयादिश्वेतरक्तपीतश्यामानि वर्णतः । अधर्मादीनि पूर्वादीन्युत्तरान्तान्यनुक्रमात्
āgneyādiśvetaraktapītaśyāmāni varṇataḥ | adharmādīni pūrvādīnyuttarāntānyanukramāt
आग्नेय आदि दिशाओं में क्रमशः श्वेत, रक्त, पीत, श्याम वर्ण के; तथा पूर्व से उत्तर तक क्रमशः अधर्म आदि उनके बीच में हैं।
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.59.26)
राजावर्तमणिप्रख्यान्न्यस्य गात्राणि भावयेत् । अस्योर्ध्वच्छादनं पद्ममासनं विमलं सितम्
rājāvartamaṇiprakhyānnyasya gātrāṇi bhāvayet | asyordhvacchādanaṃ padmamāsanaṃ vimalaṃ sitam
राजावर्त मणि के समान वर्ण वाले इन अंगों को स्थापित कर उनकी भावना करे। इसके ऊपर आच्छादन के रूप में निर्मल श्वेत कमल का आसन है।
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.59.27)
अष्टपत्राणि तस्याहुरणिमादिगुणाष्टकम् । केसराणि च वामाद्या रुद्रा वामादिशक्तिभिः
aṣṭapatrāṇi tasyāhuraṇimādiguṇāṣṭakam | kesarāṇi ca vāmādyā rudrā vāmādiśaktibhiḥ
उसकी आठ पंखुड़ियाँ अणिमा आदि आठ सिद्धियाँ कही गई हैं; उसके केसर वामा आदि शक्तियों सहित वाम आदि रुद्र हैं —
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.59.28)
बीजान्यपि च ता एव शक्तयोन्तर्मनोन्मनीः । कर्णिकापरवैराग्यं नालं ज्ञानं शिवात्मकम्
bījānyapi ca tā eva śaktayontarmanonmanīḥ | karṇikāparavairāgyaṃ nālaṃ jñānaṃ śivātmakam
उसके बीज भी वे ही शक्तियाँ हैं, अन्तर्मनोन्मनी पर्यन्त। उसकी कर्णिका परम वैराग्य है, नाल शिवस्वरूप ज्ञान है —
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.59.29)
कन्दश्च शिवधर्मात्मा कर्णिकान्ते त्रिमण्डले । त्रिमण्डलोपर्यात्मादितत्त्वत्रितयमासनम्
kandaśca śivadharmātmā karṇikānte trimaṇḍale | trimaṇḍaloparyātmāditattvatritayamāsanam
और उसका कन्द शिवधर्मस्वरूप है, कर्णिका के अन्त में त्रिमण्डल में। त्रिमण्डल के ऊपर आत्मा आदि तीन तत्त्व आसन बनाते हैं —
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.59.30)
सर्वासनोपरि सुखं विचित्रास्तरणास्तृतम् । आसनं कल्पयेद्दिव्यं शुद्धविद्यासमुज्ज्वलम्
sarvāsanopari sukhaṃ vicitrāstaraṇāstṛtam | āsanaṃ kalpayeddivyaṃ śuddhavidyāsamujjvalam
और सभी आसनों के ऊपर, सुखद, विचित्र आस्तरण से आच्छादित, शुद्धविद्या से देदीप्यमान दिव्य आसन की कल्पना करे।
श्लोक 31 (shiva.vayaviya.59.31)
आवाहनं स्थापनं च सन्निरोधं निरीक्षणम् । नमस्कारं च कुर्वीत बध्वा मुद्राः पृथक्पृथक्
āvāhanaṃ sthāpanaṃ ca sannirodhaṃ nirīkṣaṇam | namaskāraṃ ca kurvīta badhvā mudrāḥ pṛthakpṛthak
आवाहन, स्थापन, संनिरोध, निरीक्षण और नमस्कार — इन सबको अलग-अलग मुद्राएँ बाँधकर सम्पन्न करे।
श्लोक 32 (shiva.vayaviya.59.32)
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गन्धं पुष्पं ततः परम् । धूपं दीपं च ताम्बूलं दत्त्वाथ स्नापयेत् शिवौ
pādyamācamanaṃ cārghyaṃ gandhaṃ puṣpaṃ tataḥ param | dhūpaṃ dīpaṃ ca tāmbūlaṃ dattvātha snāpayet śivau
पाद्य, आचमन, अर्घ्य, फिर गन्ध, पुष्प, धूप, दीप और ताम्बूल अर्पित कर, तत्पश्चात् शिव-शिवा दोनों को स्नान कराए।
श्लोक 33 (shiva.vayaviya.59.33)
अथवा परिकल्प्यैवमासनं मूर्तिमेव च । सकलीकृत्य मूलेन ब्रह्मभिश्चापरैस्तथा
athavā parikalpyaivamāsanaṃ mūrtimeva ca | sakalīkṛtya mūlena brahmabhiścāparaistathā
अथवा इसी प्रकार आसन तथा मूर्ति की कल्पना कर, मूल मन्त्र तथा अन्य ब्रह्म-मन्त्रों से उसे सकलीकृत करके —
श्लोक 34 (shiva.vayaviya.59.34)
आवाहयेत्ततो देव्या शिवं परमकारणम् । शुद्धस्फटिकसङ्काशं देवं निश्चलमक्षरम्
āvāhayettato devyā śivaṃ paramakāraṇam | śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ devaṃ niścalamakṣaram
फिर देवी सहित परम कारण शिव का आवाहन करे — शुद्ध स्फटिक के समान, अचल, अक्षय देवता —
श्लोक 35 (shiva.vayaviya.59.35)
कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम् । अन्तर्बहिःस्थितं व्याप्य ह्यणोरणु महत्तरम्
kāraṇaṃ sarvalokānāṃ sarvalokamayaṃ param | antarbahiḥsthitaṃ vyāpya hyaṇoraṇu mahattaram
समस्त लोकों के कारण, समस्त लोकमय, परम, भीतर-बाहर व्याप्त, अणु से भी अणु तथा महान् से भी महान् —
श्लोक 36 (shiva.vayaviya.59.36)
भक्तानामप्रयत्नेन दृश्यमीश्वरमव्ययम् । ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राद्यैरपि देवैरगोचरम्
bhaktānāmaprayatnena dṛśyamīśvaramavyayam | brahmendraviṣṇurudrādyairapi devairagocaram
भक्तों को बिना प्रयास ही दर्शन देने वाले अविनाशी ईश्वर, ब्रह्मा-इन्द्र-विष्णु-रुद्र आदि देवताओं के लिए भी अगोचर —
श्लोक 37 (shiva.vayaviya.59.37)
देवसारं च विद्वद्भिरगोचरमिति श्रुतम् । आदिमध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम्
devasāraṃ ca vidvadbhiragocaramiti śrutam | ādimadhyāntarahitaṃ bheṣajaṃ bhavarogiṇām
देवताओं के भी सार, तथा विद्वानों के लिए भी अगोचर, ऐसा श्रुतियों में कहा गया है; आदि-मध्य-अन्त रहित, संसार-रोगियों की औषधि —
श्लोक 38 (shiva.vayaviya.59.38)
शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवार्थं जगति स्थिरम् । पञ्चोपचारवद्भक्त्या पूजयेल्लिङ्गमुत्तमम्
śivatattvamiti khyātaṃ śivārthaṃ jagati sthiram | pañcopacāravadbhaktyā pūjayelliṅgamuttamam
शिवतत्त्व नाम से प्रसिद्ध, कल्याण के लिए जगत् में स्थित — इस प्रकार श्रेष्ठ लिंग की भक्तिपूर्वक पंचोपचार से पूजा करे।
श्लोक 39 (shiva.vayaviya.59.39)
लिङ्गमूर्त्तिर्महेशस्य शिवस्य परमात्मनः । स्नानकाले प्रकुर्वीत जयशब्दादिमङ्गलम्
liṅgamūrttirmaheśasya śivasya paramātmanaḥ | snānakāle prakurvīta jayaśabdādimaṅgalam
लिंग महेश, परमात्मा शिव की ही मूर्ति है। स्नान के समय जयकार आदि मंगल-ध्वनि करे।
श्लोक 40 (shiva.vayaviya.59.40)
पञ्चगव्यघृतक्षीरदधिमध्वादिपूर्वकैः । मूलैः फलानां सारैश्च तिलसर्षपसक्तुभिः
pañcagavyaghṛtakṣīradadhimadhvādipūrvakaiḥ | mūlaiḥ phalānāṃ sāraiśca tilasarṣapasaktubhiḥ
पंचगव्य, घी, दूध, दही, मधु आदि से, तथा फलों के मूल और सार से, तिल-सरसों-सत्तू से,
श्लोक 41 (shiva.vayaviya.59.41)
बीजैर्यवादिभिश्शस्तैश्चूर्णैर्माषादिसम्भवैः । संस्नाप्यालिप्य पिष्टाद्यैः स्नापयेदुष्णवारिभिः
bījairyavādibhiśśastaiścūrṇairmāṣādisambhavaiḥ | saṃsnāpyālipya piṣṭādyaiḥ snāpayeduṣṇavāribhiḥ
जौ आदि उत्तम बीजों से, उड़द आदि के चूर्ण से, उन्हें स्नान कराकर पीस कर लेप कर, फिर गर्म जल से स्नान कराए।
श्लोक 42 (shiva.vayaviya.59.42)
घर्षयेद्बिल्वपत्राद्यैर्लेपगन्धापनुत्तये । पुनः संस्नाप्य सलिलैश्चक्रवर्त्त्युपचारतः
gharṣayedbilvapatrādyairlepagandhāpanuttaye | punaḥ saṃsnāpya salilaiścakravarttyupacārataḥ
लेप की गन्ध दूर करने के लिए बिल्वपत्र आदि से रगड़े; फिर चक्रवर्ती-योग्य उपचार से पुनः जल से स्नान कराकर,
श्लोक 43 (shiva.vayaviya.59.43)
सुगन्धामलकं दद्याद् हरिद्रां च यथाक्रमम् । ततः संशोध्य सलिलैर्लिङ्गं बेरमथापि वा
sugandhāmalakaṃ dadyād haridrāṃ ca yathākramam | tataḥ saṃśodhya salilairliṅgaṃ beramathāpi vā
क्रमशः सुगन्धित आँवला और हल्दी अर्पित करे; फिर जल से लिंग अथवा मूर्ति को भली-भाँति शुद्ध कर,
श्लोक 44 (shiva.vayaviya.59.44)
स्नापयेद्गन्धतोयेन कुशपुष्पोदकेन च । हिरण्यरत्नतोयैश्च मन्त्रसिद्धैर्यथाक्रमम्
snāpayedgandhatoyena kuśapuṣpodakena ca | hiraṇyaratnatoyaiśca mantrasiddhairyathākramam
गन्धयुक्त जल से, कुश-पुष्प मिश्रित जल से, तथा स्वर्ण-रत्न मिश्रित मन्त्र-सिद्ध जल से क्रमशः स्नान कराए।
श्लोक 45 (shiva.vayaviya.59.45)
असम्भवे तु द्रव्याणां यथासम्भवसम्भृतैः । केवलैर्मन्त्रतोयैर्वा स्नापयेच्छ्रद्धया शिवम्
asambhave tu dravyāṇāṃ yathāsambhavasambhṛtaiḥ | kevalairmantratoyairvā snāpayecchraddhayā śivam
इन द्रव्यों के न मिलने पर, जो जैसा उपलब्ध हो उससे, अथवा केवल मन्त्र-सिद्ध जल से ही श्रद्धापूर्वक शिव को स्नान कराए।
श्लोक 46 (shiva.vayaviya.59.46)
कलशेनाथ शङ्खेन वर्द्धन्या पाणिना तथा । सकुशेन सपुष्पेण स्नापयेन्मन्त्रपूर्वकम्
kalaśenātha śaṅkhena varddhanyā pāṇinā tathā | sakuśena sapuṣpeṇa snāpayenmantrapūrvakam
कलश से, शंख से, छोटे पात्र से, अथवा हाथ से, कुश-पुष्प सहित, मन्त्रपूर्वक स्नान कराए।
श्लोक 47 (shiva.vayaviya.59.47)
पवमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च । लिङ्गसूक्तादिसूक्तैश्च शिरसाथर्वणेन च
pavamānena rudreṇa nīlena tvaritena ca | liṅgasūktādisūktaiśca śirasātharvaṇena ca
पवमान, रुद्र (शतरुद्रीय), नील और त्वरित सूक्तों से, लिंग-सूक्त आदि सूक्तों से, शिर-सूक्त तथा आथर्वण-मन्त्रों से,
श्लोक 48 (shiva.vayaviya.59.48)
ऋग्भिश्च सामभिः शैवैर्ब्रह्मभिश्चापि पञ्चभिः । स्नापयेद्देवदेवेशं शिवेन प्रणवेन च
ṛgbhiśca sāmabhiḥ śaivairbrahmabhiścāpi pañcabhiḥ | snāpayeddevadeveśaṃ śivena praṇavena ca
ऋचाओं और शैव साम-मन्त्रों से, तथा पाँचों ब्रह्म-मन्त्रों से, शिव-मन्त्र और प्रणव से देवाधिदेव को स्नान कराए।
श्लोक 49 (shiva.vayaviya.59.49)
यथा देवस्य देव्याश्च कुर्यात्स्नानादिकं तथा । न तु कश्चिद्विशेषोऽस्ति तत्र तौ सदृशौ यतः
yathā devasya devyāśca kuryātsnānādikaṃ tathā | na tu kaścidviśeṣo'sti tatra tau sadṛśau yataḥ
जैसे देव का स्नान आदि करे, वैसे ही देवी का भी करे; उसमें कोई भेद नहीं है, क्योंकि वे दोनों समान हैं।
श्लोक 50 (shiva.vayaviya.59.50)
प्रथमं देवमुद्दिश्य कृत्वा स्नानादिकाः क्रियाः । देव्यै प्रश्चात्प्रकुर्वीत देवदेवस्य शासनात्
prathamaṃ devamuddiśya kṛtvā snānādikāḥ kriyāḥ | devyai praścātprakurvīta devadevasya śāsanāt
पहले देवता को लक्ष्य कर स्नान आदि क्रियाएँ कर, फिर देवाधिदेव के आदेश से देवी के लिए वे क्रियाएँ करे।
श्लोक 51 (shiva.vayaviya.59.51)
अर्द्धनारीश्वरे पूज्ये पौर्वापर्यं न विद्यते । तत्र तत्रोपचाराणां लिङ्गे वान्यत्र वा क्वचित्
arddhanārīśvare pūjye paurvāparyaṃ na vidyate | tatra tatropacārāṇāṃ liṅge vānyatra vā kvacit
पूज्य अर्धनारीश्वर में आगे-पीछे का भेद नहीं है; वहाँ, चाहे लिंग में हो या अन्यत्र, दोनों के उपचारों में समानता है।
श्लोक 52 (shiva.vayaviya.59.52)
कृत्वाऽभिषेकं लिङ्गस्य शुचिना च सुगन्धिना । सम्मृज्य वाससा दद्यादम्बरं चोपवीतकम्
kṛtvā'bhiṣekaṃ liṅgasya śucinā ca sugandhinā | sammṛjya vāsasā dadyādambaraṃ copavītakam
पवित्र, सुगन्धित जल से लिंग का अभिषेक कर, वस्त्र से पोंछकर उसे वस्त्र और यज्ञोपवीत अर्पित करे।
श्लोक 53 (shiva.vayaviya.59.53)
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गन्धं पुष्पं च भूषणम् । धूपं दीपं च नैवेद्यं पानीयं मुखशोधनम्
pādyamācamanaṃ cārghyaṃ gandhaṃ puṣpaṃ ca bhūṣaṇam | dhūpaṃ dīpaṃ ca naivedyaṃ pānīyaṃ mukhaśodhanam
पाद्य, आचमन, अर्घ्य, गन्ध, पुष्प और आभूषण, धूप, दीप, नैवेद्य, पानी और मुख-शुद्धि —
श्लोक 54 (shiva.vayaviya.59.54)
पुनश्चाचमनीयं च मुखवासं ततः परम् । मुकुटं च शुभं भद्रं सर्वरत्नैरलङ्कृतम्
punaścācamanīyaṃ ca mukhavāsaṃ tataḥ param | mukuṭaṃ ca śubhaṃ bhadraṃ sarvaratnairalaṅkṛtam
फिर पुनः आचमनीय, तत्पश्चात् मुखवास, तथा समस्त रत्नों से अलंकृत शुभ मुकुट भी अर्पित करे।
श्लोक 55 (shiva.vayaviya.59.55)
भूषणानि पवित्राणि माल्यानि विविधानि च । व्यजने चामरे छत्रं तालवृन्तं च दर्पणम्
bhūṣaṇāni pavitrāṇi mālyāni vividhāni ca | vyajane cāmare chatraṃ tālavṛntaṃ ca darpaṇam
पवित्र आभूषण, विविध मालाएँ; पंखा, चँवर, छत्र, तालवृन्त (ताड़पत्र-पंखा) और दर्पण —
श्लोक 56 (shiva.vayaviya.59.56)
दत्त्वा नीराजनं कुर्यात्सर्वमङ्गलनिःस्वनैः । गीतनृत्यादिभिश्चैव जयशब्दसमन्वितः
dattvā nīrājanaṃ kuryātsarvamaṅgalaniḥsvanaiḥ | gītanṛtyādibhiścaiva jayaśabdasamanvitaḥ
अर्पित कर, समस्त मंगल-ध्वनियों सहित, गीत-नृत्य आदि तथा जय-जयकार के साथ नीराजन (आरती) करे।
श्लोक 57 (shiva.vayaviya.59.57)
हैमे च राजते ताम्रे पात्रे वा मृण्मये शुभे । पद्मकैः शोभितैः पुष्पैर्बीजैर्दध्यक्षतादिभिः
haime ca rājate tāmre pātre vā mṛṇmaye śubhe | padmakaiḥ śobhitaiḥ puṣpairbījairdadhyakṣatādibhiḥ
सोने, चाँदी, ताँबे अथवा शुभ मिट्टी के पात्र में, सुशोभित कमल-चिह्नों से, पुष्पों, बीजों, दही-अक्षत आदि से,
श्लोक 58 (shiva.vayaviya.59.58)
त्रिशूलशङ्खयुग्माब्जनन्द्यावर्तैः करीषजैः । श्रीवत्सस्वस्तिकादर्शवज्रैर्वह्न्यादिचिह्नितैः
triśūlaśaṅkhayugmābjanandyāvartaiḥ karīṣajaiḥ | śrīvatsasvastikādarśavajrairvahnyādicihnitaiḥ
त्रिशूल, शंख-युगल, कमल, गोबर से बने नन्द्यावर्त-चिह्न, तथा श्रीवत्स, स्वस्तिक, दर्पण, वज्र और अग्नि आदि चिह्नों से अंकित,
श्लोक 59 (shiva.vayaviya.59.59)
अष्टौ प्रदीपान्परितो विधायैकं तु मध्यमे । तेषु वामादिकाश्चिन्त्याः पूज्याश्च नव शक्तयः
aṣṭau pradīpānparito vidhāyaikaṃ tu madhyame | teṣu vāmādikāścintyāḥ pūjyāśca nava śaktayaḥ
चारों ओर आठ दीपक तथा मध्य में एक दीपक स्थापित कर, उनमें वामा आदि नौ शक्तियों का चिन्तन और पूजन करे।
श्लोक 60 (shiva.vayaviya.59.60)
कवचेन समाच्छाद्य संरक्ष्यास्त्रेण सर्वतः । धेनुमुद्रां च सन्दर्श्य पाणिभ्यां पात्रमुद्धरेत्
kavacena samācchādya saṃrakṣyāstreṇa sarvataḥ | dhenumudrāṃ ca sandarśya pāṇibhyāṃ pātramuddharet
कवच-मन्त्र से आच्छादित कर, चारों ओर अस्त्र-मन्त्र से रक्षा कर, धेनु-मुद्रा दिखाकर दोनों हाथों से पात्र उठाए।
श्लोक 61 (shiva.vayaviya.59.61)
अथवारोपयेत्पात्रे पञ्चदीपान्यथाक्रमम् । विदिक्ष्वपि च मध्ये च दीपमेकमथापि वा
athavāropayetpātre pañcadīpānyathākramam | vidikṣvapi ca madhye ca dīpamekamathāpi vā
अथवा उस पात्र पर क्रमशः पाँच दीपक, विदिशाओं में तथा मध्य में एक दीपक स्थापित करे।
श्लोक 62 (shiva.vayaviya.59.62)
ततस्तत्पात्रमुद्धृत्य लिङ्गादेरुपरि क्रमात् । त्रिःप्रदक्षिणयोगेन भ्रामयेन्मूलविद्यया
tatastatpātramuddhṛtya liṅgāderupari kramāt | triḥpradakṣiṇayogena bhrāmayenmūlavidyayā
फिर उस पात्र को उठाकर लिंग आदि के ऊपर क्रमशः तीन प्रदक्षिणाओं के साथ मूल विद्या से घुमाए।
श्लोक 63 (shiva.vayaviya.59.63)
दद्यादर्घ्यं ततो मूर्ध्नि भसितं च सुगन्धितम् । कृत्वा पुष्पाञ्जलिं पश्चादुपहारान्निवेदयेत्
dadyādarghyaṃ tato mūrdhni bhasitaṃ ca sugandhitam | kṛtvā puṣpāñjaliṃ paścādupahārānnivedayet
फिर सिर पर अर्घ्य और सुगन्धित भस्म अर्पित करे; फिर पुष्पांजलि देकर शेष उपहार निवेदित करे।
श्लोक 64 (shiva.vayaviya.59.64)
पानीयं च ततो दद्याद्दत्त्वा वाचमनं पुनः । पञ्च सौगन्धिकोपेतं ताम्बूलं च निवेदयेत्
pānīyaṃ ca tato dadyāddattvā vācamanaṃ punaḥ | pañca saugandhikopetaṃ tāmbūlaṃ ca nivedayet
फिर पानी अर्पित कर, पुनः आचमन कराकर, पाँच सुगन्धित द्रव्यों सहित ताम्बूल निवेदित करे।
श्लोक 65 (shiva.vayaviya.59.65)
प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीयानि गाननाट्यानि कारयेत् । लिङ्गादौ शिवयोश्चिन्तां कृत्वा शक्त्या जपेत् शिवम्
prokṣayetprokṣaṇīyāni gānanāṭyāni kārayet | liṅgādau śivayościntāṃ kṛtvā śaktyā japet śivam
जो प्रोक्षणीय हो उसे प्रोक्षित करे, गान-नृत्य कराए; लिंग आदि में शिव-शिवा का चिन्तन कर यथाशक्ति शिव-मन्त्र का जप करे।
श्लोक 66 (shiva.vayaviya.59.66)
प्रदक्षिणं प्रणामं च स्तवं चात्मसमर्पणम् । विज्ञापनं च कार्याणां कुर्याद्विनयपूर्वकम्
pradakṣiṇaṃ praṇāmaṃ ca stavaṃ cātmasamarpaṇam | vijñāpanaṃ ca kāryāṇāṃ kuryādvinayapūrvakam
प्रदक्षिणा, प्रणाम, स्तुति और आत्म-समर्पण, तथा अपने कार्यों का निवेदन विनयपूर्वक करे।
श्लोक 67 (shiva.vayaviya.59.67)
अर्घ्यं पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा बद्ध्वा मुद्रां यथाविधि । पश्चात्क्षमापयेद्देवमुद्वास्यात्मनि चिन्तयेत्
arghyaṃ puṣpāñjaliṃ dattvā baddhvā mudrāṃ yathāvidhi | paścātkṣamāpayeddevamudvāsyātmani cintayet
अर्घ्य और पुष्पांजलि देकर, विधिपूर्वक मुद्रा बाँधकर, फिर देवता से क्षमा माँगकर उन्हें विदा कर आत्मा में उनका चिन्तन करे।
श्लोक 68 (shiva.vayaviya.59.68)
पाद्यादिमुखवासान्तमर्घ्याद्यं चातिसङ्कटे । पुष्पविक्षेपमात्रं वा कुर्याद्भावपुरःसरम्
pādyādimukhavāsāntamarghyādyaṃ cātisaṅkaṭe | puṣpavikṣepamātraṃ vā kuryādbhāvapuraḥsaram
अत्यन्त संकट की स्थिति में पाद्य से लेकर मुखवास तक तथा अर्घ्य आदि के स्थान पर, भावपूर्वक केवल पुष्प अर्पित कर दे।
श्लोक 69 (shiva.vayaviya.59.69)
तावतैव परो धर्मो भावने सुकृतो भवेत् । असम्पूज्य न भुञ्जीत शिवमाप्राणसञ्चरात्
tāvataiva paro dharmo bhāvane sukṛto bhavet | asampūjya na bhuñjīta śivamāprāṇasañcarāt
इतने मात्र से भी, जिसका हृदय-भाव सच्चा हो, उसके लिए वह परम धर्म और सुकृत होता है। जब तक प्राण रहे, शिव की पूजा किए बिना भोजन न करे।
श्लोक 70 (shiva.vayaviya.59.70)
यदि पापस्तु भुञ्जीत स्वैरं तस्य न निष्कृतिः । प्रमादेन तु भुङ्क्ते चेत्तदुद्गीर्य प्रयत्नतः
yadi pāpastu bhuñjīta svairaṃ tasya na niṣkṛtiḥ | pramādena tu bhuṅkte cettadudgīrya prayatnataḥ
यदि पापवश स्वेच्छा से भोजन कर ले, तो उसका कोई प्रायश्चित्त नहीं है; परन्तु यदि असावधानी से भोजन कर ले, तो उसे यत्नपूर्वक वमन कर देना चाहिए —
श्लोक 71 (shiva.vayaviya.59.71)
स्नात्वा द्विगुणमभ्यर्च्य देवं देवीमुपोष्य च । शिवस्यायुतमभ्यस्येद् ब्रह्मचर्यपुरःसरम्
snātvā dviguṇamabhyarcya devaṃ devīmupoṣya ca | śivasyāyutamabhyasyed brahmacaryapuraḥsaram
फिर स्नान कर दुगुनी पूजा कर, देव-देवी का व्रत रखकर, ब्रह्मचर्यपूर्वक शिव-मन्त्र का दस हजार बार जप करे।
श्लोक 72 (shiva.vayaviya.59.72)
परेद्युः शक्तितो दत्त्वा सुवर्णाद्यं शिवाय च । शिवभक्ताय वा कृत्वा महापूजां शुचिर्भवेत्
paredyuḥ śaktito dattvā suvarṇādyaṃ śivāya ca | śivabhaktāya vā kṛtvā mahāpūjāṃ śucirbhavet
अगले दिन अपनी सामर्थ्य के अनुसार शिव को स्वर्ण आदि अर्पित कर, अथवा किसी शिवभक्त की महापूजा कर, वह शुद्ध हो जाता है।