वायवीय संहिता · अध्याय 60
पूजा-सम्पूर्ति एवं भक्ति की प्रधानता
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.60.1)
उपमन्युरुवाच । अनुक्तं चात्र पूजायाः क्रमलोपभयादिव । यत्तदन्यत्प्रवक्ष्यामि समासान्न तु विस्तरात्
upamanyuruvāca | anuktaṃ cātra pūjāyāḥ kramalopabhayādiva | yattadanyatpravakṣyāmi samāsānna tu vistarāt
उपमन्यु ने कहा — यहाँ पूजा का जो भाग क्रम भंग होने के भय से अनकहा रह गया था, उसे अब मैं संक्षेप में कहूँगा, विस्तार से नहीं।
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.60.2)
हविर्निवेदनात्पूर्वं दीपदानादनन्तरम् । कुर्यादावरणाभ्यर्चां प्राप्ते नीराजनेऽथवा
havirnivedanātpūrvaṃ dīpadānādanantaram | kuryādāvaraṇābhyarcāṃ prāpte nīrājane'thavā
हविर्निवेदन से पहले और दीपदान के पश्चात्, नीराजन का समय आने पर आवरण-देवताओं की पूजा करे।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.60.3)
तत्रेशानादिसद्यान्तं रुद्राद्यस्त्रान्तमेव च । शिवस्य वा शिवायाश्च प्रथमावरणे यजेत्
tatreśānādisadyāntaṃ rudrādyastrāntameva ca | śivasya vā śivāyāśca prathamāvaraṇe yajet
वहाँ ईशान आदि से सद्योजात तक, अथवा रुद्र आदि से अस्त्र-मन्त्र तक, प्रथम आवरण में शिव अथवा शिवा (शक्ति) का पूजन करे।
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.60.4)
ऐशान्यां पूर्वभागे च दक्षिणे चोत्तरे तथा । पश्चिमे च तथाग्नेय्यामैशान्यां नैरृते तथा
aiśānyāṃ pūrvabhāge ca dakṣiṇe cottare tathā | paścime ca tathāgneyyāmaiśānyāṃ nairṛte tathā
ऐशान्य में, पूर्व भाग में, दक्षिण में, उसी प्रकार उत्तर में, पश्चिम में, तथा आग्नेय में, पुनः ऐशान्य में और नैऋत्य में —
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.60.5)
वायव्यां पुनरैशान्यां चतुर्दिक्षु ततः परम् । गर्भावरणमाख्यातं मन्त्रसङ्घातमेव वा
vāyavyāṃ punaraiśānyāṃ caturdikṣu tataḥ param | garbhāvaraṇamākhyātaṃ mantrasaṅghātameva vā
वायव्य में, पुनः ऐशान्य में, और तत्पश्चात् चारों दिशाओं में — इसे गर्भावरण अथवा मन्त्रसंघात कहा गया है।
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.60.6)
हृदयाद्यस्त्रपर्यन्तमथवापि समर्चयेत् । तद्बहिः पूर्वतः शक्रं यमं दक्षिणतो यजेत्
hṛdayādyastraparyantamathavāpi samarcayet | tadbahiḥ pūrvataḥ śakraṃ yamaṃ dakṣiṇato yajet
हृदय-मन्त्र से लेकर अस्त्र-मन्त्र तक का पूजन करे, अथवा उन सभी का; उसके बाहर पूर्व में शक्र (इन्द्र) का, दक्षिण में यम का पूजन करे।
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.60.7)
वरुणं वारुणे भागे धनदं चोत्तरे बुधः । ईशमैशेऽनलं स्वीये नैरृते निरृतिं यजेत्
varuṇaṃ vāruṇe bhāge dhanadaṃ cottare budhaḥ | īśamaiśe'nalaṃ svīye nairṛte nirṛtiṃ yajet
पश्चिम दिशा में वरुण का, उत्तर में धनद (कुबेर) का — ऐसा विद्वानों ने कहा है; ऐशान्य में ईश का, अपनी दिशा में अग्नि का, नैऋत्य में निर्ऋति का पूजन करे।
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.60.8)
मारुते मारुतं विष्णुं नैरृते विधिमैश्वरे । बहिःपद्मस्य वज्राद्यान्याब्जान्तान्यायुधान्यपि
mārute mārutaṃ viṣṇuṃ nairṛte vidhimaiśvare | bahiḥpadmasya vajrādyānyābjāntānyāyudhānyapi
वायव्य में वायु का, नैऋत्य में विष्णु का, ऐशान्य में विधि (ब्रह्मा) का पूजन करे; तथा बाहरी कमल के वज्र आदि से लेकर कमल-पर्यन्त आयुधों का भी पूजन करे।
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.60.9)
प्रसिद्धरूपाण्याशासु लोकेशानां क्रमाद्यजेत् । देवं देवीं च सम्प्रेक्ष्य सर्वावरणदेवताः
prasiddharūpāṇyāśāsu lokeśānāṃ kramādyajet | devaṃ devīṃ ca samprekṣya sarvāvaraṇadevatāḥ
दिशाओं में लोकपालों का प्रसिद्ध रूपों में क्रमशः पूजन करे; देव और देवी को देखकर सभी आवरण-देवताओं का —
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.60.10)
बद्धाञ्जलिपुटा ध्येयाः समासीना यथासुखम् । सर्वावरणदेवानां स्वाभिधानैर्नमोयुतैः
baddhāñjalipuṭā dhyeyāḥ samāsīnā yathāsukham | sarvāvaraṇadevānāṃ svābhidhānairnamoyutaiḥ
हाथ जोड़े हुए, सुखपूर्वक बैठे हुए उनका ध्यान करे; सभी आवरण-देवताओं का उनके अपने नाम के साथ 'नमः' जोड़कर पूजन करे।
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.60.11)
पुष्पैः सम्पूजनं कुर्यान्नत्वा सर्वान्यथाक्रमम् । गर्भावरणमेवापि यजेत्स्वावरणेन वा
puṣpaiḥ sampūjanaṃ kuryānnatvā sarvānyathākramam | garbhāvaraṇamevāpi yajetsvāvaraṇena vā
पुष्पों से पूजन करे और सबको यथाक्रम प्रणाम करे; गर्भावरण का भी पूजन करे, अथवा अपने आवरण-मन्त्र से ही।
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.60.12)
योगे ध्याने जपे होमे बाह्ये वाभ्यन्तरेऽपि वा । हविश्च षड्विधं देयं शुद्धं मुद्गान्नमेव च
yoge dhyāne jape home bāhye vābhyantare'pi vā | haviśca ṣaḍvidhaṃ deyaṃ śuddhaṃ mudgānnameva ca
योग में, ध्यान में, जप में, होम में, बाह्य अथवा आन्तरिक — दोनों में ही, शुद्ध हविष्य छह प्रकार का दिया जाए, जिसमें मूँग-मिश्रित अन्न भी सम्मिलित है।
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.60.13)
पायसं दधिसम्मिश्रं गौडं च मधुनाप्लुतम् । एतेष्वेकमनेकं वा नानाव्यञ्जनसंयुतम्
pāyasaṃ dadhisammiśraṃ gauḍaṃ ca madhunāplutam | eteṣvekamanekaṃ vā nānāvyañjanasaṃyutam
दही मिश्रित खीर, तथा मधु से सिक्त गुड़ — इनमें से एक या अनेक, विविध व्यंजनों के साथ अर्पित करे।
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.60.14)
गुडखण्डान्वितं दद्यान्मथितं दधि चोत्तमम् । भक्ष्याण्यपूपमुख्यानि स्वादुमन्ति फलानि च
guḍakhaṇḍānvitaṃ dadyānmathitaṃ dadhi cottamam | bhakṣyāṇyapūpamukhyāni svādumanti phalāni ca
गुड़-खण्ड मिश्रित अन्न, तथा उत्तम मथित दही अर्पित करे; पूए आदि प्रमुख भक्ष्य पदार्थ, तथा स्वादिष्ट फल।
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.60.15)
रक्तचन्दनपुष्पाढ्यं पानीयं चातिशीतलम् । मृदु एलारसाक्तं च खण्डं पूगफलस्य च
raktacandanapuṣpāḍhyaṃ pānīyaṃ cātiśītalam | mṛdu elārasāktaṃ ca khaṇḍaṃ pūgaphalasya ca
लाल चन्दन और पुष्पों से समृद्ध, अत्यन्त शीतल जल; इलायची-रस से युक्त कोमल सुपारी के टुकड़े।
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.60.16)
दलानि नागवल्ल्याश्च युक्तानि खदिरादिभिः । गौराणि स्वर्णवर्णानि विहितानि शिवानि च । शैलमेव सितं चूर्णं नातिरूक्षं न दूषितम्
dalāni nāgavallyāśca yuktāni khadirādibhiḥ | gaurāṇi svarṇavarṇāni vihitāni śivāni ca | śailameva sitaṃ cūrṇaṃ nātirūkṣaṃ na dūṣitam
कत्थे आदि से युक्त नागवल्ली (पान) के पत्ते; गौर वर्ण के, स्वर्ण-वर्ण के, मंगलकारी बनाए गए द्रव्य; तथा पत्थर से बना श्वेत चूर्ण (भस्म), जो न अधिक रूखा हो, न दूषित हो।
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.60.17)
कर्पूरं चाथ कङ्कोलं जात्यादि च नवं शुभम् । आलेपनं चन्दनं स्यान्मूलकाष्ठं रजोमयम्
karpūraṃ cātha kaṅkolaṃ jātyādi ca navaṃ śubham | ālepanaṃ candanaṃ syānmūlakāṣṭhaṃ rajomayam
कर्पूर, तथा कंकोल, जायफल आदि नवीन एवं शुभ द्रव्य; लेप के लिए चन्दन हो, जो जड़ की लकड़ी से चूर्ण बनाया गया हो।
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.60.18)
कस्तूरिका कुङ्कुमं च रसो मृगमदात्मकः । पुष्पाणि सुरभीण्येव पवित्राणि शुभानि च
kastūrikā kuṅkumaṃ ca raso mṛgamadātmakaḥ | puṣpāṇi surabhīṇyeva pavitrāṇi śubhāni ca
कस्तूरी और कुंकुम, तथा कस्तूरी-मृग से उत्पन्न रस; पुष्प सुगन्धित, पवित्र और शुभ होने चाहिए।
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.60.19)
निर्गन्धान्युग्रगन्धानि दूषितान्युषितानि च । स्वयमेव विशीर्णानि न देयानि शिवार्चने
nirgandhānyugragandhāni dūṣitānyuṣitāni ca | svayameva viśīrṇāni na deyāni śivārcane
गन्धहीन, उग्र गन्ध वाले, दूषित, बासी, अथवा स्वयं मुरझाए हुए पुष्प — ये शिव-पूजन में अर्पित न करें।
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.60.20)
वासांसि च मृदून्येव तपनीयमयानि च । विद्युद्वलयकल्पानि भूषणानि विशेषतः
vāsāṃsi ca mṛdūnyeva tapanīyamayāni ca | vidyudvalayakalpāni bhūṣaṇāni viśeṣataḥ
वस्त्र कोमल हों, और कुछ स्वर्ण-सूत्र से बुने हुए हों; आभूषण विशेष रूप से बिजली की वलय के समान हों।
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.60.21)
सर्वाण्येतानि कर्पूरनिर्यासागुरुचन्दनैः । आधूपितानि पुष्पौघैर्वासितानि समन्ततः
sarvāṇyetāni karpūraniryāsāgurucandanaiḥ | ādhūpitāni puṣpaughairvāsitāni samantataḥ
ये सभी वस्तुएँ कर्पूर, राल, अगर और चन्दन से सुवासित की जाएँ, तथा चारों ओर पुष्प-समूहों से सुगन्धित की जाएँ।
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.60.22)
चन्दनागुरुकर्पूरकाष्ठगुग्गुलुचूर्णकैः । घृतेन मधुना चैव सिद्धो धूपः प्रशस्यते
candanāgurukarpūrakāṣṭhaguggulucūrṇakaiḥ | ghṛtena madhunā caiva siddho dhūpaḥ praśasyate
चन्दन, अगर, कर्पूर, काष्ठ और गुग्गुल के चूर्ण से, घी और मधु के साथ सिद्ध किया गया धूप श्रेष्ठ कहा गया है।
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.60.23)
कपिलासम्भवेनैव घृतेनातिसुगन्धिना । नित्यं प्रदीपिता दीपाः शस्ताः कर्पूरसंयुताः
kapilāsambhavenaiva ghṛtenātisugandhinā | nityaṃ pradīpitā dīpāḥ śastāḥ karpūrasaṃyutāḥ
कपिला गाय से उत्पन्न, अत्यन्त सुगन्धित घी से नित्य जलाए गए, कर्पूर-युक्त दीप प्रशंसनीय हैं।
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.60.24)
पञ्चगव्यं च मधुरं पयो दधि घृतं तथा । कपिलासम्भवं शम्भोरिष्टं स्नाने च पानके
pañcagavyaṃ ca madhuraṃ payo dadhi ghṛtaṃ tathā | kapilāsambhavaṃ śambhoriṣṭaṃ snāne ca pānake
पंचगव्य, तथा मधुर दूध, दही, घी — ये सभी कपिला गाय से उत्पन्न हों — शम्भु को स्नान तथा पान दोनों में प्रिय हैं।
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.60.25)
आसनानि च भद्राणि गजदन्तमयानि च । सुवर्णरत्नयुक्तानि चित्राण्यास्तरणानि च
āsanāni ca bhadrāṇi gajadantamayāni ca | suvarṇaratnayuktāni citrāṇyāstaraṇāni ca
आसन मंगलकारी हों, हाथी-दाँत से बने हों, स्वर्ण और रत्नों से युक्त हों, तथा बिछावन विचित्र वर्णों के हों।
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.60.26)
मृदूपधानयुक्तानि सूक्ष्मतूलमयानि च । उच्चावचानि रम्याणि शयनानि सुखानि च
mṛdūpadhānayuktāni sūkṣmatūlamayāni ca | uccāvacāni ramyāṇi śayanāni sukhāni ca
कोमल तकियों से युक्त, सूक्ष्म रुई से बने; ऊँचे-नीचे, मनोहर और सुखदायक शयन हों।
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.60.27)
नद्यः समुद्रगामिन्या नदाद्वाम्भः समाहृतम् । शीतञ्च वस्त्रपूतं तद्विशिष्टं स्नानपानयोः
nadyaḥ samudragāminyā nadādvāmbhaḥ samāhṛtam | śītañca vastrapūtaṃ tadviśiṣṭaṃ snānapānayoḥ
समुद्र में मिलने वाली नदी अथवा बड़े स्रोत से लाया गया, शीतल और वस्त्र से छाना गया जल — यह स्नान और पान दोनों के लिए विशिष्ट है।
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.60.28)
छत्रं शशिनिभं चारु मुक्तादामविराजितम् । नवरत्नचितं दिव्यं हेमदण्डमनोहरम्
chatraṃ śaśinibhaṃ cāru muktādāmavirājitam | navaratnacitaṃ divyaṃ hemadaṇḍamanoharam
चन्द्रमा के समान सुन्दर, मोतियों की माला से सुशोभित, नवरत्नों से जड़ा, दिव्य, स्वर्ण-दण्ड वाला मनोहर छत्र हो।
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.60.29)
चामरे च सिते सूक्ष्मे चामीकरपरिष्कृते । राजहंसद्वयाकारे रत्नदण्डोपशोभिते
cāmare ca site sūkṣme cāmīkarapariṣkṛte | rājahaṃsadvayākāre ratnadaṇḍopaśobhite
श्वेत, सूक्ष्म, स्वर्ण से अलंकृत, राजहंस के जोड़े के आकार के, रत्न-दण्ड से सुशोभित दो चँवर हों।
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.60.30)
दर्पणं चापि सुस्निग्धं दिव्यगन्धानुलेपनम् । समन्ताद्रत्नसञ्छन्नं स्रग्वरैश्चापि भूषितम्
darpaṇaṃ cāpi susnigdhaṃ divyagandhānulepanam | samantādratnasañchannaṃ sragvaraiścāpi bhūṣitam
अत्यन्त चिकना, दिव्य सुगन्धित लेप वाला दर्पण भी हो, जो चारों ओर से रत्नों से आच्छादित तथा सुन्दर मालाओं से अलंकृत हो।
श्लोक 31 (shiva.vayaviya.60.31)
गम्भीरनिनदः शङ्खो हंसकुन्देन्दुसन्निभः । आस्यपृष्ठादिदेशेषु रत्नचामीकराचितः
gambhīraninadaḥ śaṅkho haṃsakundendusannibhaḥ | āsyapṛṣṭhādideśeṣu ratnacāmīkarācitaḥ
गम्भीर ध्वनि वाला, हंस, कुन्द-पुष्प और चन्द्रमा के समान श्वेत शंख हो, जिसका मुख, पृष्ठ आदि भाग रत्न और स्वर्ण से जड़ा हो।
श्लोक 32 (shiva.vayaviya.60.32)
काहलानि च रम्याणि नानानादकराणि च । सुवर्णनिर्मितान्येव मौक्तिकालङ्कृतानि च
kāhalāni ca ramyāṇi nānānādakarāṇi ca | suvarṇanirmitānyeva mauktikālaṅkṛtāni ca
विविध ध्वनि करने वाले, स्वर्ण से निर्मित, मोतियों से अलंकृत मनोहर काहल (तुरही) भी हों।
श्लोक 33 (shiva.vayaviya.60.33)
भेरीमृदङ्गमुरजतिमिच्छपटहादयः । समुद्रकल्पसन्नादाः कल्पनीयाः प्रयत्नतः
bherīmṛdaṅgamurajatimicchapaṭahādayaḥ | samudrakalpasannādāḥ kalpanīyāḥ prayatnataḥ
भेरी, मृदंग, मुरज, तिमिल, पटह आदि वाद्य समुद्र-गर्जन के समान ध्वनि करने वाले हों, इन्हें प्रयत्नपूर्वक तैयार करना चाहिए।
श्लोक 34 (shiva.vayaviya.60.34)
भाण्डान्यपि च रम्याणि पात्राण्यपि च कृत्स्नशः । तदाधाराणि सर्वाणि सौवर्णान्येव साधयेत्
bhāṇḍānyapi ca ramyāṇi pātrāṇyapi ca kṛtsnaśaḥ | tadādhārāṇi sarvāṇi sauvarṇānyeva sādhayet
सुन्दर बर्तन तथा सभी पात्र भी, और उनके आधार भी — ये सब स्वर्ण के ही बनवाए जाएँ।
श्लोक 35 (shiva.vayaviya.60.35)
आलयं च महेशस्य शिवस्य परमात्मनः । राजावसथवत्कल्प्यं शिल्पशास्त्रोक्तलक्षणम्
ālayaṃ ca maheśasya śivasya paramātmanaḥ | rājāvasathavatkalpyaṃ śilpaśāstroktalakṣaṇam
परमात्मा शिव, महेश का मन्दिर राजमहल के समान, शिल्पशास्त्र में कहे गए लक्षणों के अनुसार बनाया जाए।
श्लोक 36 (shiva.vayaviya.60.36)
उच्चप्राकारसम्भिन्नं भूधराकारगोपुरम् । अनेकरत्नसञ्च्छन्नं हेमद्वारकपाटकम्
uccaprākārasambhinnaṃ bhūdharākāragopuram | anekaratnasañcchannaṃ hemadvārakapāṭakam
ऊँची प्राचीर से युक्त, पर्वताकार गोपुर वाला, अनेक रत्नों से आच्छादित, स्वर्ण-द्वार और द्वार-कपाटों से युक्त हो।
श्लोक 37 (shiva.vayaviya.60.37)
तप्तजाम्बूनदमयं रत्नस्तम्भशतावृतम् । मुक्तादामवितानाढ्यं विद्रुमद्वारतोरणम्
taptajāmbūnadamayaṃ ratnastambhaśatāvṛtam | muktādāmavitānāḍhyaṃ vidrumadvāratoraṇam
तपाए हुए शुद्ध स्वर्ण से बना, सैकड़ों रत्न-स्तम्भों से घिरा, मोतियों की झालर वाले वितान से समृद्ध, मूँगे के द्वार-तोरण वाला हो।
श्लोक 38 (shiva.vayaviya.60.38)
चामीकरमयैर्दिव्यैर्मुकुटैः कुम्भलक्षणैः । अलङ्कृतशिरोभागमस्त्रराजेन चिह्नितम्
cāmīkaramayairdivyairmukuṭaiḥ kumbhalakṣaṇaiḥ | alaṅkṛtaśirobhāgamastrarājena cihnitam
सुवर्ण के दिव्य कलश-आकार के मुकुटों से अलंकृत शिखर वाला, तथा अस्त्र-राज (शिव के अस्त्र) के चिह्न से युक्त हो।
श्लोक 39 (shiva.vayaviya.60.39)
राजन्यार्हनिवासैश्च राजवीथ्यादिशोभितैः । प्रोच्छ्रितप्रांशुशिखरैः प्रासादैश्च समन्ततः
rājanyārhanivāsaiśca rājavīthyādiśobhitaiḥ | procchritaprāṃśuśikharaiḥ prāsādaiśca samantataḥ
राजाओं के योग्य आवासों से, राजमार्गों आदि से सुशोभित, ऊँचे और विशाल शिखर वाले प्रासादों से चारों ओर घिरा हो।
श्लोक 40 (shiva.vayaviya.60.40)
आस्थानस्थानवर्यैश्च स्थितैर्दिक्षु विदिक्षु च । अत्यन्तालङ्कृतप्रान्तमन्तरावरणैरिव
āsthānasthānavaryaiśca sthitairdikṣu vidikṣu ca | atyantālaṅkṛtaprāntamantarāvaraṇairiva
दिशाओं और विदिशाओं में स्थित उत्तम सभा-स्थानों से युक्त हो, जिसके किनारे अत्यन्त अलंकृत हों, मानो भीतरी आवरण हों।
श्लोक 41 (shiva.vayaviya.60.41)
उत्तमस्त्रीसहस्रैश्च नृत्यगेयविशारदैः । वेणुवीणाविदग्धैश्च पुरुषैर्बहुभिर्युतम्
uttamastrīsahasraiśca nṛtyageyaviśāradaiḥ | veṇuvīṇāvidagdhaiśca puruṣairbahubhiryutam
नृत्य और गीत में निपुण हजारों उत्तम स्त्रियों से, तथा बाँसुरी और वीणा में दक्ष अनेक पुरुषों से युक्त हो।
श्लोक 42 (shiva.vayaviya.60.42)
रक्षितं रक्षिभिर्वीरैर्गजवाजिरथान्वितैः । अनेकपुष्पवाटीभिरनेकैश्च सरोवरैः
rakṣitaṃ rakṣibhirvīrairgajavājirathānvitaiḥ | anekapuṣpavāṭībhiranekaiśca sarovaraiḥ
वीर रक्षकों द्वारा रक्षित हो, हाथी, घोड़े और रथों से युक्त हो, अनेक पुष्प-वाटिकाओं और अनेक सरोवरों से युक्त हो।
श्लोक 43 (shiva.vayaviya.60.43)
दीर्घिकाभिरनेकाभिर्दिग्विदिक्षु विराजितम् । वेदवेदान्ततत्त्वज्ञैः शिवशास्त्रपरायणैः
dīrghikābhiranekābhirdigvidikṣu virājitam | vedavedāntatattvajñaiḥ śivaśāstraparāyaṇaiḥ
दिशाओं-विदिशाओं में अनेक दीर्घिकाओं (लम्बे जलाशयों) से सुशोभित हो; वेद-वेदान्त के तत्त्वज्ञ, शिवशास्त्र में तत्पर लोगों से युक्त हो।
श्लोक 44 (shiva.vayaviya.60.44)
शिवाश्रमरतैर्भक्तैः शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः । शान्तैः स्मितमुखैः स्फीतैः सदाचारपरायणैः
śivāśramaratairbhaktaiḥ śivaśāstroktalakṣaṇaiḥ | śāntaiḥ smitamukhaiḥ sphītaiḥ sadācāraparāyaṇaiḥ
शिवाश्रम में रत भक्तों से, शिवशास्त्र में कहे गए लक्षणों वाले, शान्त, मुस्कुराते मुख वाले, समृद्ध, सदाचार में तत्पर लोगों से युक्त हो।
श्लोक 45 (shiva.vayaviya.60.45)
शैवैर्माहेश्वरैश्चैव श्रीमद्भिः सेवितं द्विजैः । एवमन्तर्बहिर्वाथ यथाशक्तिविनिर्मितैः
śaivairmāheśvaraiścaiva śrīmadbhiḥ sevitaṃ dvijaiḥ | evamantarbahirvātha yathāśaktivinirmitaiḥ
शैवों तथा माहेश्वरों से, तथा तेजस्वी ब्राह्मणों से सेवित हो — इस प्रकार भीतर और बाहर, यथाशक्ति निर्मित करना चाहिए।
श्लोक 46 (shiva.vayaviya.60.46)
स्थाने शिलामये दान्ते दारवे चेष्टकामये । केवलं मृण्मये वापि पुण्यारण्येऽथवा गिरौ
sthāne śilāmaye dānte dārave ceṣṭakāmaye | kevalaṃ mṛṇmaye vāpi puṇyāraṇye'thavā girau
पत्थर के, हाथी-दाँत के, लकड़ी के, ईंट के, अथवा केवल मिट्टी के आधार पर — पवित्र वन में अथवा पर्वत पर —
श्लोक 47 (shiva.vayaviya.60.47)
नद्यां देवालयेऽन्यत्र देशे वाथ गृहे शुभे । आढ्यो वाथ दरिद्रो वा स्वकां शक्तिमवञ्चयन् । द्रव्यैर्न्यायार्जितैरेव भक्त्या देवं समर्च्चयेत्
nadyāṃ devālaye'nyatra deśe vātha gṛhe śubhe | āḍhyo vātha daridro vā svakāṃ śaktimavañcayan | dravyairnyāyārjitaireva bhaktyā devaṃ samarccayet
नदी के तट पर, किसी मन्दिर में, अन्यत्र किसी देश में, अथवा शुभ घर में — धनी हो या निर्धन, अपनी सामर्थ्य को न छिपाते हुए, न्यायपूर्वक अर्जित द्रव्यों से ही भक्तिपूर्वक देव की पूजा करे।
श्लोक 48 (shiva.vayaviya.60.48)
अथान्यायार्जितैश्चापि भक्त्या चेच्छिवमर्च्चयेत् । न तस्य प्रत्यवायोऽस्ति भाववश्यो यतः प्रभुः
athānyāyārjitaiścāpi bhaktyā cecchivamarccayet | na tasya pratyavāyo'sti bhāvavaśyo yataḥ prabhuḥ
यदि कोई अन्यायपूर्वक अर्जित द्रव्यों से भी भक्तिपूर्वक शिव का पूजन करे, तो उसे कोई दोष नहीं लगता, क्योंकि प्रभु भाव के वशीभूत हैं।
श्लोक 49 (shiva.vayaviya.60.49)
न्यायार्जितैरपि द्रव्यैरभक्त्या पूजयेद्यदि । न तत्फलमवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम्
nyāyārjitairapi dravyairabhaktyā pūjayedyadi | na tatphalamavāpnoti bhaktirevātra kāraṇam
यदि न्यायपूर्वक अर्जित द्रव्यों से भी भक्तिरहित होकर पूजा करे, तो उसे उसका फल प्राप्त नहीं होता — यहाँ भक्ति ही कारण है।
श्लोक 50 (shiva.vayaviya.60.50)
भक्त्या वित्तानुसारेण शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् । अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः
bhaktyā vittānusāreṇa śivamuddiśya yatkṛtam | alpe mahati vā tulyaṃ phalamāḍhyadaridrayoḥ
भक्तिपूर्वक अपनी सम्पत्ति के अनुसार शिव के उद्देश्य से जो किया जाए, वह चाहे थोड़ा हो या अधिक, धनी और निर्धन दोनों के लिए फल समान होता है।
श्लोक 51 (shiva.vayaviya.60.51)
भक्त्या प्रचोदितः कुर्यादल्पवित्तोऽपि मानवः । महाविभवसारोऽपि न कुर्याद् भक्तिवर्जितः
bhaktyā pracoditaḥ kuryādalpavitto'pi mānavaḥ | mahāvibhavasāro'pi na kuryād bhaktivarjitaḥ
भक्ति से प्रेरित होकर अल्प धन वाला मनुष्य भी सच्चा पूजन करता है; परन्तु भक्तिरहित महान वैभवशाली भी नहीं कर पाता।
श्लोक 52 (shiva.vayaviya.60.52)
सर्वस्वमपि यो दद्याच्छिवे भक्तिविवर्जितः । न तेन फलभाक् स स्याद् भक्तिरेवात्र कारणम्
sarvasvamapi yo dadyācchive bhaktivivarjitaḥ | na tena phalabhāk sa syād bhaktirevātra kāraṇam
जो भक्तिरहित होकर अपना सर्वस्व भी शिव को दे दे, वह उसके फल का भागी नहीं बनता — यहाँ भक्ति ही कारण है।
श्लोक 53 (shiva.vayaviya.60.53)
न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः । गच्छेच्छिवपुरं दिव्यं मुक्त्वा भक्तिं शिवात्मिकाम्
na tattapobhiratyugrairna ca sarvairmahāmakhaiḥ | gacchecchivapuraṃ divyaṃ muktvā bhaktiṃ śivātmikām
अत्यन्त उग्र तपस्याओं से भी, और सभी महान यज्ञों से भी, शिवमयी भक्ति के बिना कोई दिव्य शिवपुर को प्राप्त नहीं कर सकता।
श्लोक 54 (shiva.vayaviya.60.54)
गुह्याद्गुह्यतरं कृष्ण सर्वत्र परमेश्वरे । शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते
guhyādguhyataraṃ kṛṣṇa sarvatra parameśvare | śive bhaktirna sandehastayā yukto vimucyate
हे कृष्ण! सर्वत्र परमेश्वर के विषय में गुह्य से भी अधिक गुह्य यह रहस्य है — शिव में भक्ति; इसमें कोई सन्देह नहीं कि उससे युक्त व्यक्ति मुक्त हो जाता है।
श्लोक 55 (shiva.vayaviya.60.55)
शिवमन्त्रजपो ध्यानं होमो यज्ञस्तपःश्रुतम् । दानमध्ययनं सर्वे भावार्थं नात्र संशयः
śivamantrajapo dhyānaṃ homo yajñastapaḥśrutam | dānamadhyayanaṃ sarve bhāvārthaṃ nātra saṃśayaḥ
शिव-मन्त्र का जप, ध्यान, होम, यज्ञ, तपस्या, श्रुति-अध्ययन, दान और अध्ययन — ये सभी भाव (अन्तः भावना) के लिए ही हैं, इसमें कोई सन्देह नहीं।
श्लोक 56 (shiva.vayaviya.60.56)
भावहीनो नरः सर्वं कृत्वापि न विमुच्यते । भावयुक्तः पुनः सर्वमकृत्वापि विमुच्यते
bhāvahīno naraḥ sarvaṃ kṛtvāpi na vimucyate | bhāvayuktaḥ punaḥ sarvamakṛtvāpi vimucyate
भावरहित मनुष्य ये सब करके भी मुक्त नहीं होता; भावयुक्त मनुष्य पुनः इन सबको न करके भी मुक्त हो जाता है।
श्लोक 57 (shiva.vayaviya.60.57)
चान्द्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा । मासोपवासैश्चान्यैश्च शिवभक्तस्य किं पुनः
cāndrāyaṇasahasraiśca prājāpatyaśataistathā | māsopavāsaiścānyaiśca śivabhaktasya kiṃ punaḥ
हजारों चान्द्रायण व्रतों से, सैकड़ों प्राजापत्य व्रतों से, तथा अन्य मासोपवासों से भी क्या लाभ, जबकि शिवभक्त को इनकी आवश्यकता ही नहीं?
श्लोक 58 (shiva.vayaviya.60.58)
अभक्ता मानवाश्चास्मिंल्लोके गिरिगुहासु च । तपन्ति चाल्पभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते
abhaktā mānavāścāsmiṃlloke giriguhāsu ca | tapanti cālpabhogārthaṃ bhakto bhāvena mucyate
भक्तिहीन मनुष्य इस लोक में और पर्वत-गुफाओं में केवल अल्प भोग के लिए तपस्या करते हैं; भक्त तो भाव से ही मुक्त हो जाता है।
श्लोक 59 (shiva.vayaviya.60.59)
सात्त्विकं मुक्तिदं कर्म सत्त्वे वै योगिनः स्थिताः । राजसं सिद्धिदं कुर्युः कर्मिणो रजसावृताः
sāttvikaṃ muktidaṃ karma sattve vai yoginaḥ sthitāḥ | rājasaṃ siddhidaṃ kuryuḥ karmiṇo rajasāvṛtāḥ
सात्त्विक कर्म मुक्तिदायक है — योगीजन सत्त्व में ही स्थित रहते हैं; रजोगुण से आवृत कर्मकाण्डी लोग राजसिक कर्म द्वारा सिद्धि प्राप्त करते हैं।
श्लोक 60 (shiva.vayaviya.60.60)
असुरा राक्षसाश्चैव तमोगुणसमन्विताः । ऐहिकार्थं यजन्तीशं नराश्चान्येऽपि तादृशाः
asurā rākṣasāścaiva tamoguṇasamanvitāḥ | aihikārthaṃ yajantīśaṃ narāścānye'pi tādṛśāḥ
तमोगुण से युक्त असुर और राक्षस, तथा उन्हीं के समान अन्य मनुष्य, केवल इस लोक के लाभ के लिए ईश का यजन करते हैं।
श्लोक 61 (shiva.vayaviya.60.61)
तामसं राजसं वापि सात्त्विकं भावमेव च । आश्रित्य भक्त्या पूजाद्यं कुर्वन् भद्रं समश्नुते
tāmasaṃ rājasaṃ vāpi sāttvikaṃ bhāvameva ca | āśritya bhaktyā pūjādyaṃ kurvan bhadraṃ samaśnute
तामसिक, राजसिक, अथवा सात्त्विक भाव का आश्रय लेकर भी, जो भक्तिपूर्वक पूजा आदि करता है, वह कल्याण को प्राप्त करता है।
श्लोक 62 (shiva.vayaviya.60.62)
यतः पापार्णवात् त्रातुं भक्तिर्नौरिव निर्मिता । तस्माद्भक्त्युपपन्नस्य रजसा तमसा च किम्
yataḥ pāpārṇavāt trātuṃ bhaktirnauriva nirmitā | tasmādbhaktyupapannasya rajasā tamasā ca kim
क्योंकि भक्ति को पापरूपी समुद्र से बचाने के लिए नौका के समान बनाया गया है, इसलिए भक्ति-सम्पन्न व्यक्ति को रज और तम से क्या हानि?
श्लोक 63 (shiva.vayaviya.60.63)
अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पतितोऽपि वा । शिवं प्रपन्नश्चेत् कृष्ण पूज्यः सर्वसुरासुरैः
antyajo vādhamo vāpi mūrkho vā patito'pi vā | śivaṃ prapannaścet kṛṣṇa pūjyaḥ sarvasurāsuraiḥ
हे कृष्ण! चाहे वह अन्त्यज हो, अथवा अधम हो, मूर्ख हो, अथवा पतित भी हो — यदि उसने शिव की शरण ली है, तो वह सभी देवताओं और असुरों द्वारा पूजनीय है।
श्लोक 64 (shiva.vayaviya.60.64)
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन भक्त्यैव शिवमर्चयेत् । अभुक्तानां क्वचिदपि फलं नास्ति यतस्ततः
tasmāt sarvaprayatnena bhaktyaiva śivamarcayet | abhuktānāṃ kvacidapi phalaṃ nāsti yatastataḥ
इसलिए सम्पूर्ण प्रयत्न से, भक्तिपूर्वक ही शिव का पूजन करना चाहिए; भक्ति-रहित लोगों को कहीं भी कोई फल नहीं मिलता।
श्लोक 65 (shiva.vayaviya.60.65)
वक्ष्याम्यतिरहस्यं ते शृणु कृष्ण वचो मम । वेदैः शास्त्रैर्वेदविद्भिर्विचार्य सुविनिश्चितम्
vakṣyāmyatirahasyaṃ te śṛṇu kṛṣṇa vaco mama | vedaiḥ śāstrairvedavidbhirvicārya suviniścitam
हे कृष्ण! अब मैं तुम्हें अत्यन्त रहस्यमय बात कहूँगा, मेरे वचन सुनो — वेदों, शास्त्रों तथा वेदज्ञों द्वारा विचार करके भलीभाँति निश्चित किया गया।