Skip to main content

वायवीय संहिता · अध्याय 62

अग्निकार्य-वर्णन

अध्याय 61अध्याय-सूचीअध्याय 63

श्लोक 1 (shiva.vayaviya.62.1)

उपमन्युरुवाच । अथाग्निकार्यं वक्ष्यामि कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा । वेद्यां वा ह्यायसे पात्रे मृण्मये वा नवे शुभे

upamanyuruvāca | athāgnikāryaṃ vakṣyāmi kuṇḍe vā sthaṇḍile'pi vā | vedyāṃ vā hyāyase pātre mṛṇmaye vā nave śubhe

उपमन्यु ने कहा — अब मैं अग्निकार्य (हवन-विधि) का वर्णन करूँगा — कुण्ड में, अथवा स्थण्डिल (भूमि-वेदी) पर, वेदी पर, अथवा लौह-पात्र में, अथवा नए शुभ मिट्टी के पात्र में।

श्लोक 2 (shiva.vayaviya.62.2)

आधायाग्निं विधानेन संस्कृत्य च ततः परम् । तत्राराध्य महादेवं होमकर्मसमाचरेत्

ādhāyāgniṃ vidhānena saṃskṛtya ca tataḥ param | tatrārādhya mahādevaṃ homakarmasamācaret

विधिपूर्वक अग्नि स्थापित कर, उसे संस्कारित करके, तत्पश्चात् वहाँ महादेव की आराधना कर होम-कर्म करे।

श्लोक 3 (shiva.vayaviya.62.3)

कुण्डं द्विहस्तमानं वा हस्तमात्रमथापि वा । वृत्तं वा चतुरस्रं वा कुर्याद्वेदिं च मण्डलम्

kuṇḍaṃ dvihastamānaṃ vā hastamātramathāpi vā | vṛttaṃ vā caturasraṃ vā kuryādvediṃ ca maṇḍalam

कुण्ड दो हाथ अथवा एक हाथ मात्र का हो; वृत्त अथवा चतुष्कोण बनाकर वेदी और मण्डल बनाए।

श्लोक 4 (shiva.vayaviya.62.4)

कुण्डं विस्तारवन्निम्नं तन्मध्येऽष्टदलाम्बुजम् । चतुरङ्गुलमुत्सेधं तस्य द्व्यङ्गुलमेव वा

kuṇḍaṃ vistāravannimnaṃ tanmadhye'ṣṭadalāmbujam | caturaṅgulamutsedhaṃ tasya dvyaṅgulameva vā

कुण्ड विस्तारयुक्त और गहरा हो, उसके मध्य में अष्टदल कमल बने; उसकी ऊँचाई चार अंगुल हो, अथवा दो अंगुल भी।

श्लोक 5 (shiva.vayaviya.62.5)

वितस्तिद्विगुणोन्नत्या नाभिमन्तः प्रचक्षते । मध्ये च मध्यमाङ्गुल्या मध्यमोत्तमपर्वणोः

vitastidviguṇonnatyā nābhimantaḥ pracakṣate | madhye ca madhyamāṅgulyā madhyamottamaparvaṇoḥ

दो वितस्ति (बित्ता) की दुगुनी ऊँचाई से इसे नाभिमत कहा जाता है; मध्य को मध्यमा अंगुली के मध्य और अंतिम पर्व से मापें।

श्लोक 6 (shiva.vayaviya.62.6)

अङ्गुलैः कथ्यते सद्भिश्चतुर्विंशतिभिः करः । मेखलानां त्रयं वापि द्वयमेकमथापि वा

aṅgulaiḥ kathyate sadbhiścaturviṃśatibhiḥ karaḥ | mekhalānāṃ trayaṃ vāpi dvayamekamathāpi vā

चौबीस अंगुलों से हाथ (कर) कहा गया है, सज्जनों द्वारा; मेखलाएँ (कगारें) तीन हों, अथवा दो, अथवा एक भी हो सकती हैं।

श्लोक 7 (shiva.vayaviya.62.7)

यथाशोभं प्रकुर्वीत श्लक्ष्णमिष्टं मृदा स्थिरम् । अश्वत्थपत्रवद्योनिं गजाधरवदेव वा

yathāśobhaṃ prakurvīta ślakṣṇamiṣṭaṃ mṛdā sthiram | aśvatthapatravadyoniṃ gajādharavadeva vā

जैसी शोभा हो वैसे बनाए, चिकनी, इष्ट, मिट्टी से दृढ़; अश्वत्थ-पत्र के समान योनि-आकार, अथवा हाथी के अधर के समान भी।

श्लोक 8 (shiva.vayaviya.62.8)

मेखलामध्यतः कुर्यात् पश्चिमे दक्षिणेऽपि वा । शोभनामग्रतः किञ्चिन्निम्नामुन्मीलिकां शनैः

mekhalāmadhyataḥ kuryāt paścime dakṣiṇe'pi vā | śobhanāmagrataḥ kiñcinnimnāmunmīlikāṃ śanaiḥ

मेखला के मध्य में, पश्चिम में अथवा दक्षिण में भी, अग्नि की ओर कुछ नीची, धीरे-धीरे खुलने वाली शोभन आकृति बनाए —

श्लोक 9 (shiva.vayaviya.62.9)

अग्रेण कुण्डाभिमुखीं किञ्चिदुत्सृज्य मेखलाम् । नोत्सेधनियमो वेद्याः सा मार्दी वाथ सैकती

agreṇa kuṇḍābhimukhīṃ kiñcidutsṛjya mekhalām | notsedhaniyamo vedyāḥ sā mārdī vātha saikatī

आगे से कुण्ड की ओर मुख किए हुए, मेखला को कुछ छोड़कर; वेदी की ऊँचाई का कोई नियम नहीं, वह मिट्टी की अथवा बालू की भी हो सकती है।

श्लोक 10 (shiva.vayaviya.62.10)

मण्डलं गोशकृत्तोयैर्मानं पात्रस्य नोदितम् । कुण्डं च मृण्मयं वेदिमालिम्पेद् गोमयाम्बुना

maṇḍalaṃ gośakṛttoyairmānaṃ pātrasya noditam | kuṇḍaṃ ca mṛṇmayaṃ vedimālimped gomayāmbunā

मण्डल का माप गोबर-मिश्रित जल से किया जाए; पात्र का माप नहीं बताया गया है।

श्लोक 11 (shiva.vayaviya.62.11)

प्रक्षाल्य तापयेत्पात्रं प्रोक्षयेदन्यदम्भसा । स्वसूत्रोक्तप्रकारेण कुण्डादौ विलिखेत्ततः

prakṣālya tāpayetpātraṃ prokṣayedanyadambhasā | svasūtroktaprakāreṇa kuṇḍādau vilikhettataḥ

कुण्ड मिट्टी का हो तो वेदी को गोबर-जल से लीपे; धोकर पात्र को तपाए, अन्य पात्रों को जल से सींचे।

श्लोक 12 (shiva.vayaviya.62.12)

सम्प्रोक्ष्य कल्पयेद्दर्भैः पुष्पैर्वा वह्निविष्टरम् । अर्चनार्थं च होमार्थं सर्वद्रव्याणि साधयेत्

samprokṣya kalpayeddarbhaiḥ puṣpairvā vahniviṣṭaram | arcanārthaṃ ca homārthaṃ sarvadravyāṇi sādhayet

अपने सूत्र में कहे गए विधान से कुण्ड आदि पर रेखाएँ खींचे; तत्पश्चात् सम्यक् सिंचन कर, दर्भ अथवा पुष्पों से अग्नि-आसन बनाए।

श्लोक 13 (shiva.vayaviya.62.13)

प्रक्षाल्य क्षालनीयानि प्रोक्षण्या प्रोक्ष्य शोधयेत् । मणिजं काष्ठजं वाथ श्रोत्रियागारसम्भवम्

prakṣālya kṣālanīyāni prokṣaṇyā prokṣya śodhayet | maṇijaṃ kāṣṭhajaṃ vātha śrotriyāgārasambhavam

अर्चन और होम के लिए सभी द्रव्य तैयार करे; धोने योग्य वस्तुओं को धोकर, प्रोक्षणी से सींचकर शुद्ध करे।

श्लोक 14 (shiva.vayaviya.62.14)

अन्यं वाभ्यर्हितं वह्निं ततः साधारमानयेत् । त्रिःप्रदक्षिणमावृत्य कुण्डादेरुपरि क्रमात्

anyaṃ vābhyarhitaṃ vahniṃ tataḥ sādhāramānayet | triḥpradakṣiṇamāvṛtya kuṇḍāderupari kramāt

मणि से उत्पन्न, अथवा काष्ठ से उत्पन्न, अथवा श्रोत्रिय (वेदज्ञ ब्राह्मण) के घर से उत्पन्न अग्नि — अथवा अन्य पूजनीय अग्नि — तत्पश्चात् साधारण अग्नि लाए।

श्लोक 15 (shiva.vayaviya.62.15)

बह्निबीजं समुच्चार्य त्वादधीताग्निमासने । योनिमार्गेण वा तद्वदात्मनः सम्मुखेन वा

bahnibījaṃ samuccārya tvādadhītāgnimāsane | yonimārgeṇa vā tadvadātmanaḥ sammukhena vā

तीन प्रदक्षिणा करके, कुण्ड के ऊपर क्रम से, वह्नि-बीज (अग्नि-मन्त्र) का उच्चारण कर, आसन पर अग्नि को स्थापित करे —

श्लोक 16 (shiva.vayaviya.62.16)

योनिप्रदेशगः सर्वं कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः । स्वनाभ्यन्तःस्थितं वह्निं तद्रन्ध्नाद्विस्फुलिङ्गवत्

yonipradeśagaḥ sarvaṃ kuṇḍaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | svanābhyantaḥsthitaṃ vahniṃ tadrandhnādvisphuliṅgavat

योनि-मार्ग से अथवा उसी प्रकार अपने सम्मुख से भी; बुद्धिमान पुरुष सम्पूर्ण कुण्ड को योनि-स्थान में स्थापित करे।

श्लोक 17 (shiva.vayaviya.62.17)

निर्गम्य पावके बाह्ये लीनं बिम्बाकृतिं स्मरेत् । आज्यसंस्कारपर्यन्तमन्वाधानपुरःसरम्

nirgamya pāvake bāhye līnaṃ bimbākṛtiṃ smaret | ājyasaṃskāraparyantamanvādhānapuraḥsaram

अपनी नाभि के भीतर स्थित अग्नि को, उस छिद्र से चिनगारी के समान बाहर निकालकर बाह्य अग्नि में लीन हुआ बिम्ब-आकार का स्मरण करे;

श्लोक 18 (shiva.vayaviya.62.18)

स्वसूत्रोक्तक्रमात्कुर्यात् मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् । शिवमूर्तिं समभ्यर्च्य ततो दक्षिणपार्श्वतः

svasūtroktakramātkuryāt mūlamantreṇa mantravit | śivamūrtiṃ samabhyarcya tato dakṣiṇapārśvataḥ

घृत-संस्कार पर्यन्त अन्वाधान-पूर्वक, अपने सूत्र के क्रम से मन्त्रवेत्ता मूल-मन्त्र से यह करे; शिव-मूर्ति का सम्यक् पूजन कर, तत्पश्चात् दक्षिण पार्श्व से —

श्लोक 19 (shiva.vayaviya.62.19)

न्यस्य मन्त्रं घृते मुद्रां दर्शयेद्धेनुसंज्ञिताम् । स्रुक्स्रुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससैसकौ

nyasya mantraṃ ghṛte mudrāṃ darśayeddhenusaṃjñitām | sruksruvau taijasau grāhyau na kāṃsyāyasasaisakau

घृत में मन्त्र स्थापित कर, धेनु-नामक मुद्रा दिखाए; स्रुक् और स्रुव तेज (चमकीली धातु) के ग्रहण करने योग्य हों, काँसे या लोहे के नहीं।

श्लोक 20 (shiva.vayaviya.62.20)

यज्ञदारुमयौ वापि स्मार्तौ वा शिल्पसम्मतौ । पर्णे वा ब्रह्मवृक्षादेरच्छिद्रे मध्य उत्थिते

yajñadārumayau vāpi smārtau vā śilpasammatau | parṇe vā brahmavṛkṣāderacchidre madhya utthite

यज्ञ-काष्ठ से बने हों, अथवा स्मृति-सम्मत हों, शिल्पशास्त्र-सम्मत हों; अथवा ब्रह्म-वृक्ष के अछिद्र, मध्य से उठे हुए पत्ते से बने हों।

श्लोक 21 (shiva.vayaviya.62.21)

सम्मृज्य दर्भैस्तौ वह्नौ सन्ताप्य प्रोक्षयेत्पुनः । परिषिच्य स्वसूत्रोक्तक्रमेण शिवपूर्वकैः

sammṛjya darbhaistau vahnau santāpya prokṣayetpunaḥ | pariṣicya svasūtroktakrameṇa śivapūrvakaiḥ

दर्भ से उन्हें पोंछकर अग्नि में तपाकर, पुनः प्रोक्षित करे; अपने सूत्र में कहे गए क्रम से, शिव-पूर्वक सिंचन करे।

श्लोक 22 (shiva.vayaviya.62.22)

जुहुयादष्टभिर्बीजैरग्निसंस्कारसिद्धये । भ्रुं स्तुं ब्रुं श्रुं क्रमेणैव पुं ड्रुं द्रुं इत्यतः परम्

juhuyādaṣṭabhirbījairagnisaṃskārasiddhaye | bhruṃ stuṃ bruṃ śruṃ krameṇaiva puṃ ḍruṃ druṃ ityataḥ param

अग्नि-संस्कार की सिद्धि के लिए आठ बीज-मन्त्रों से हवन करे — भ्रूं, स्तुं, ब्रुं, श्रुं, क्रम से, तथा पुं, ड्रुं, द्रुं — इस प्रकार।

श्लोक 23 (shiva.vayaviya.62.23)

बीजानि सप्त सप्तानां जिह्वानामनुपूर्वशः । त्रिशिखा मध्यमा जिह्वा बहुरूपसमाह्वया

bījāni sapta saptānāṃ jihvānāmanupūrvaśaḥ | triśikhā madhyamā jihvā bahurūpasamāhvayā

सात जिह्वाओं (अग्नि-ज्वालाओं) के सात बीज क्रमशः जानने चाहिए; मध्यमा जिह्वा त्रिशिखा है, तथा 'बहुरूपा' नाम वाली है।

श्लोक 24 (shiva.vayaviya.62.24)

तस्याः शिखा दक्षिणतो ज्वलन्ती वामतः परा । हिरण्या प्रागुदग्जिह्वा कनका पूर्वतः स्थिता

tasyāḥ śikhā dakṣiṇato jvalantī vāmataḥ parā | hiraṇyā prāgudagjihvā kanakā pūrvataḥ sthitā

उसकी शिखा दक्षिण में ज्वलंत है, वाम में दूसरी है; हिरण्या जिह्वा ईशान में स्थित है, कनका पूर्व में स्थित है।

श्लोक 25 (shiva.vayaviya.62.25)

रक्ताग्नेयी नैरृती च कृष्णान्या सुप्रभा मता । अतिरिक्ता मरुज्जिह्वा स्वनामानुगुणप्रभा

raktāgneyī nairṛtī ca kṛṣṇānyā suprabhā matā | atiriktā marujjihvā svanāmānuguṇaprabhā

रक्ता आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) में, नैऋत्य में कृष्णा मानी गई है; शेष रही मरुज्जिह्वा (वायव्य में) अपने ही नाम के अनुरूप प्रभा वाली है।

श्लोक 26 (shiva.vayaviya.62.26)

स्वबीजानन्तरं वाच्या स्वाहान्तञ्च यथाक्रमम् । जिह्वामन्त्रैस्तु हुत्वाज्यं जिह्वास्त्वैकैकशः क्रमात्

svabījānantaraṃ vācyā svāhāntañca yathākramam | jihvāmantraistu hutvājyaṃ jihvāstvaikaikaśaḥ kramāt

अपने-अपने बीज के पश्चात् 'स्वाहा' शब्द यथाक्रम बोले; जिह्वा-मन्त्रों से घृत की आहुति देकर, प्रत्येक जिह्वा के लिए क्रमशः —

श्लोक 27 (shiva.vayaviya.62.27)

रं वह्नयेति स्वाहेति मध्ये हुत्वाहुतित्रयम् । सर्पिषा वा समिद्भिर्वा परिषेचनमाचरेत्

raṃ vahnayeti svāheti madhye hutvāhutitrayam | sarpiṣā vā samidbhirvā pariṣecanamācaret

'रं वह्नये' और 'स्वाहा' कहते हुए, मध्य में तीन आहुतियाँ देकर, घी अथवा समिधाओं से परिषेचन (सिंचन) करे।

श्लोक 28 (shiva.vayaviya.62.28)

एवं कृते शिवाग्निः स्यात्स्मरेत्तत्र शिवासनम् । तत्रावाह्य यजेद्देवमर्धनारीश्वरं शिवम् । दीपान्तं परिषिच्याथ समिद्धोमं समाचरेत्

evaṃ kṛte śivāgniḥ syātsmarettatra śivāsanam | tatrāvāhya yajeddevamardhanārīśvaraṃ śivam | dīpāntaṃ pariṣicyātha samiddhomaṃ samācaret

ऐसा करने पर शिव-अग्नि सिद्ध होती है — वहाँ शिव-आसन का स्मरण करे; वहाँ अर्धनारीश्वर शिव देव का आवाहन कर पूजन करे; दीप-पर्यन्त सिंचन कर तत्पश्चात् समिद्धोम करे।

श्लोक 29 (shiva.vayaviya.62.29)

ताः पालाश्यः परा वापि यज्ञिया द्वादशाङ्गुलाः । अवक्रा न स्वयं शुष्काः सत्वचो निर्व्रणाः समाः

tāḥ pālāśyaḥ parā vāpi yajñiyā dvādaśāṅgulāḥ | avakrā na svayaṃ śuṣkāḥ satvaco nirvraṇāḥ samāḥ

वे पलाश की समिधाएँ, अथवा अन्य यज्ञ-योग्य लकड़ी, बारह अंगुल की, टेढ़ी न हों, स्वयं सूखी हों, छाल सहित, बिना छिद्र के, समान हों।

श्लोक 30 (shiva.vayaviya.62.30)

दशाङ्गुला वा विहिताः कनिष्ठाङ्गुलिसम्मिताः । प्रादेशमात्रा वालाभे होतव्याः सकला अपि

daśāṅgulā vā vihitāḥ kaniṣṭhāṅgulisammitāḥ | prādeśamātrā vālābhe hotavyāḥ sakalā api

दस अंगुल की भी विहित हैं, कनिष्ठिका अंगुल के बराबर मोटाई की; प्रादेश-मात्र (बित्ता-भर) भी, यदि उपलब्ध न हो, सभी होमने योग्य हैं।

श्लोक 31 (shiva.vayaviya.62.31)

दूर्वापत्रसमाकारां चतुरङ्गुलमायताम् । दद्यादाज्याहुतिं पश्चादन्नमक्षप्रमाणतः

dūrvāpatrasamākārāṃ caturaṅgulamāyatām | dadyādājyāhutiṃ paścādannamakṣapramāṇataḥ

दूर्वा-पत्र के आकार की, चार अंगुल लम्बी घृत की आहुति दे; तत्पश्चात् अक्ष-प्रमाण (गोटी के दाने के बराबर) अन्न अर्पित करे।

श्लोक 32 (shiva.vayaviya.62.32)

लाजांस्तथा सर्षपांश्च यवांश्चैव तिलांस्तथा । सर्पिषाक्तानि भक्ष्याणि लेह्यचोष्याणि सम्भवे

lājāṃstathā sarṣapāṃśca yavāṃścaiva tilāṃstathā | sarpiṣāktāni bhakṣyāṇi lehyacoṣyāṇi sambhave

लाजा (भुने चावल), सरसों, यव, तथा तिल — घी से सने हुए भक्ष्य पदार्थ, चटनी-सुपाच्य वस्तुएँ, यथासम्भव —

श्लोक 33 (shiva.vayaviya.62.33)

दशैवाहुतयस्तत्र पञ्च वा त्रितयं च वा । होतव्याः शक्तितो दद्यादेकमेवाथ वाहुतिम्

daśaivāhutayastatra pañca vā tritayaṃ ca vā | hotavyāḥ śaktito dadyādekamevātha vāhutim

वहाँ दस आहुतियाँ, अथवा पाँच, अथवा तीन दें; सामर्थ्य के अनुसार होम करे, अथवा एक ही आहुति दे।

श्लोक 34 (shiva.vayaviya.62.34)

स्रुवेणाज्यं समित्याद्यास्रुचा शेषात्करेण वा । तत्र दिव्येन होतव्यं तीर्थेनार्षेण वा तथा

sruveṇājyaṃ samityādyāsrucā śeṣātkareṇa vā | tatra divyena hotavyaṃ tīrthenārṣeṇa vā tathā

स्रुव से घी की, समित् (समिधा) आदि से स्रुक् से, अथवा शेष से हाथ से भी; वहाँ दिव्य अग्नि से होम करे, अथवा तीर्थ अथवा ऋषि-सम्मत अग्नि से भी।

श्लोक 35 (shiva.vayaviya.62.35)

द्रव्येणैकेन वालाभे जुहुयात् श्रद्धया पुनः । प्रायश्चित्ताय जुहुयान्मन्त्रयित्वाहुतित्रयम्

dravyeṇaikena vālābhe juhuyāt śraddhayā punaḥ | prāyaścittāya juhuyānmantrayitvāhutitrayam

एक ही द्रव्य से भी, यदि अन्य उपलब्ध न हो, श्रद्धापूर्वक पुनः होम करे; प्रायश्चित्त के लिए मन्त्रोच्चारण कर तीन आहुतियाँ दे।

श्लोक 36 (shiva.vayaviya.62.36)

ततो होमावशिष्टेन घृतेनापूर्य वै स्रुचम् । निधाय पुष्पं तस्याग्रे स्रुवेणाधोमुखेन ताम्

tato homāvaśiṣṭena ghṛtenāpūrya vai srucam | nidhāya puṣpaṃ tasyāgre sruveṇādhomukhena tām

तत्पश्चात्, होम से बचे घृत से स्रुक् को भरकर, उसके अग्रभाग पर पुष्प रखकर, नीचे मुख किए स्रुव से —

श्लोक 37 (shiva.vayaviya.62.37)

सदर्भेन समाच्छाद्य मूलेनाञ्जलिनोत्थितः । वौषडन्तेन जुहुयाद्धारां तु यवसम्मिताम्

sadarbhena samācchādya mūlenāñjalinotthitaḥ | vauṣaḍantena juhuyāddhārāṃ tu yavasammitām

दर्भ से ढककर, मूल-मन्त्र से हाथ जोड़कर खड़े होकर, 'वौषट्' कहते हुए यव के बराबर धारा से हवन करे।

श्लोक 38 (shiva.vayaviya.62.38)

इत्थं पूर्णाहुतिं कृत्वा परिषिञ्चेच्च पूर्ववत् । तत उद्वास्य देवेशं गोपयेत्तु हुताशनम्

itthaṃ pūrṇāhutiṃ kṛtvā pariṣiñcecca pūrvavat | tata udvāsya deveśaṃ gopayettu hutāśanam

इस प्रकार पूर्णाहुति करके, पूर्ववत् परिषेचन करे; तत्पश्चात् देवेश का उद्वासन कर, हुताशन (अग्नि) की रक्षा करे।

श्लोक 39 (shiva.vayaviya.62.39)

तमप्युद्वास्य वा नाभौ यजेत्सन्धाय नित्यशः । अथवा वह्निमानीय शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना

tamapyudvāsya vā nābhau yajetsandhāya nityaśaḥ | athavā vahnimānīya śivaśāstroktavartmanā

अथवा उसका भी उद्वासन कर, नाभि में नित्य संधान करते हुए यजन करे; अथवा शिव-शास्त्र में कहे गए मार्ग से अग्नि को लाकर —

श्लोक 40 (shiva.vayaviya.62.40)

वागीशीगर्भसम्भूतं संस्कृत्य विधिवद्यजेत् । अन्वाधानं पुनः कृत्वा परिधीन् परिधाय च

vāgīśīgarbhasambhūtaṃ saṃskṛtya vidhivadyajet | anvādhānaṃ punaḥ kṛtvā paridhīn paridhāya ca

वागीशी (सरस्वती) के गर्भ से उत्पन्न अग्नि को विधिपूर्वक संस्कारित कर यजन करे; पुनः अन्वाधान कर, परिधियाँ स्थापित करके —

श्लोक 41 (shiva.vayaviya.62.41)

पात्राणि द्वन्द्वरूपेण निक्षिप्येष्ट्वा शिवं ततः । संशोध्य प्रोक्षणीपात्रं प्रोक्ष्य तानि तदम्भसा

pātrāṇi dvandvarūpeṇa nikṣipyeṣṭvā śivaṃ tataḥ | saṃśodhya prokṣaṇīpātraṃ prokṣya tāni tadambhasā

पात्रों को जोड़े के रूप में रखकर, शिव का यजन कर, तत्पश्चात् प्रोक्षणी-पात्र को शुद्ध कर उन सभी को उस जल से सींचे।

श्लोक 42 (shiva.vayaviya.62.42)

प्रणीतापात्रमैशान्यां विन्यस्यापूरितं जलैः । आज्यसंस्कारपर्यन्तं कृत्वा संशोध्य स्रक्स्रुवौ

praṇītāpātramaiśānyāṃ vinyasyāpūritaṃ jalaiḥ | ājyasaṃskāraparyantaṃ kṛtvā saṃśodhya sraksruvau

ऐशान्य में जल से भरा प्रणीता-पात्र रखकर, घृत-संस्कार पर्यन्त कर, स्रक्-स्रुव को शुद्ध करे।

श्लोक 43 (shiva.vayaviya.62.43)

गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः । कृत्वा पृथक् पृथग्घुत्वा जातमग्निं विचिन्तयेत्

garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ tataḥ | kṛtvā pṛthak pṛthagghutvā jātamagniṃ vicintayet

गर्भाधान, पुंसवन, सीमन्तोन्नयन — इनका पृथक्-पृथक् हवन कर, उत्पन्न अग्नि का ध्यान करे।

श्लोक 44 (shiva.vayaviya.62.44)

त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृङ्गं द्विशीर्षकम् । मधुपिङ्गं त्रिनयनं सकपर्देन्दुशेखरम्

tripādaṃ saptahastaṃ ca catuḥśṛṅgaṃ dviśīrṣakam | madhupiṅgaṃ trinayanaṃ sakapardenduśekharam

तीन पैरों वाला, सात हाथों वाला, चार सींगों वाला, दो सिरों वाला, मधु के समान पीला, तीन नेत्रों वाला, जटा और चन्द्र-शिखर वाला —

श्लोक 45 (shiva.vayaviya.62.45)

रक्तं रक्ताम्बरालेपं माल्यभूषनभूषितम् । सर्वलक्षणसम्पन्नं सोपवीतं त्रिमेखलम्

raktaṃ raktāmbarālepaṃ mālyabhūṣanabhūṣitam | sarvalakṣaṇasampannaṃ sopavītaṃ trimekhalam

लाल, लाल वस्त्र और लेप वाला, माला-आभूषणों से विभूषित, सर्व-लक्षणों से सम्पन्न, यज्ञोपवीत और त्रिमेखला (तीन करधनी) वाला —

श्लोक 46 (shiva.vayaviya.62.46)

शक्तिमन्तं स्रुक्स्रुवौ च दधानं दक्षिणे करे । तोमरं तालवृन्तं च घृतपात्रं तथेतरैः

śaktimantaṃ sruksruvau ca dadhānaṃ dakṣiṇe kare | tomaraṃ tālavṛntaṃ ca ghṛtapātraṃ tathetaraiḥ

शक्ति-सम्पन्न, दाहिने हाथ में स्रुक्-स्रुव धारण किए, अन्य हाथों में तोमर (भाला), पंखा, तथा घृत-पात्र और अन्य वस्तुओं से युक्त —

श्लोक 47 (shiva.vayaviya.62.47)

जातं ध्यात्वैवमाकारं जातकर्म समाचरेत् । नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकम्

jātaṃ dhyātvaivamākāraṃ jātakarma samācaret | nālāpanayanaṃ kṛtvā tataḥ saṃśodhya sūtakam

इस प्रकार जात (उत्पन्न) अग्नि के आकार का ध्यान कर, जातकर्म-संस्कार करे; नाल काटकर, तत्पश्चात् सूतक की शुद्धि करके —

श्लोक 48 (shiva.vayaviya.62.48)

शिवाग्निरुचिनामास्य कृत्वाहुतिपुरःसरम् । पित्रोर्विसर्जनं कृत्वा चौलोपनयनादिकम्

śivāgnirucināmāsya kṛtvāhutipuraḥsaram | pitrorvisarjanaṃ kṛtvā caulopanayanādikam

शिव-अग्नि के आगे नाम-करण-संस्कार, आहुति-पूर्वक करे; माता-पिता का विसर्जन कर, तत्पश्चात् चूड़ाकर्म, उपनयन आदि करे।

श्लोक 49 (shiva.vayaviya.62.49)

आप्तोर्यामावसानान्तं कृत्वा संस्कारमस्य तु । आज्यधारादिहोमं च कृत्वा स्विष्टकृतं ततः

āptoryāmāvasānāntaṃ kṛtvā saṃskāramasya tu | ājyadhārādihomaṃ ca kṛtvā sviṣṭakṛtaṃ tataḥ

आप्तोर्याम (यज्ञ) पर्यन्त इस अग्नि का संस्कार कर, घृत-धारा आदि होम कर, तत्पश्चात् स्विष्टकृत्-होम करे।

श्लोक 50 (shiva.vayaviya.62.50)

रमित्यनेन बीजेन परिषिञ्चेत्ततः परम् । ब्रह्मविष्णुशिवेशानां लोकेशानां तथैव च

ramityanena bījena pariṣiñcettataḥ param | brahmaviṣṇuśiveśānāṃ lokeśānāṃ tathaiva ca

'रं' इस बीज-मन्त्र से तत्पश्चात् परिषेचन करे; ब्रह्मा, विष्णु, शिव, ईशान, तथा लोकपालों का —

श्लोक 51 (shiva.vayaviya.62.51)

तदस्त्राणां च परितः कृत्वा पूजां यथाक्रमम् । धूपदीपादिसिद्ध्यर्थं वह्निमुद्धृत्य कृत्यवित्

tadastrāṇāṃ ca paritaḥ kṛtvā pūjāṃ yathākramam | dhūpadīpādisiddhyarthaṃ vahnimuddhṛtya kṛtyavit

तथा उनके अस्त्रों का भी चारों ओर यथाक्रम पूजन करके, धूप-दीप आदि की सिद्धि के लिए, अग्नि को उठाकर, कर्म-विधि जानने वाला —

श्लोक 52 (shiva.vayaviya.62.52)

साधयित्वाज्यपूर्वाणि द्रव्याणि पुनरेव च । कल्पयित्वासनं वह्नौ तत्रावाह्य यथापुरा

sādhayitvājyapūrvāṇi dravyāṇi punareva ca | kalpayitvāsanaṃ vahnau tatrāvāhya yathāpurā

घृत आदि द्रव्यों को पुनः तैयार करके, अग्नि में आसन बनाकर, वहाँ पूर्ववत् आवाहन कर —

श्लोक 53 (shiva.vayaviya.62.53)

सम्पूज्य देवं देवीं च ततः पूर्णान्तमाचरेत् । अथवा स्वाश्रमोक्तं तु वह्निकर्म शिवार्पणम्

sampūjya devaṃ devīṃ ca tataḥ pūrṇāntamācaret | athavā svāśramoktaṃ tu vahnikarma śivārpaṇam

देव और देवी का सम्यक् पूजन कर, तत्पश्चात् पूर्णाहुति-पर्यन्त करे; अथवा अपने आश्रम में कहे गए, शिव को अर्पित अग्नि-कर्म को —

श्लोक 54 (shiva.vayaviya.62.54)

बुद्ध्वा शिवाश्रमी कुर्यान्न च तत्रापरो विधिः । शिवाग्नेर्भस्म सङ्ग्राह्यमग्निहोत्रोद्भवं तु वा

buddhvā śivāśramī kuryānna ca tatrāparo vidhiḥ | śivāgnerbhasma saṅgrāhyamagnihotrodbhavaṃ tu vā

जानकर, शिव के आश्रम में रहने वाला यह करे; इसके अतिरिक्त अन्य कोई विधि नहीं है; शिव-अग्नि की भस्म ही ग्रहण करने योग्य है, अथवा अग्निहोत्र से उत्पन्न भस्म भी —

श्लोक 55 (shiva.vayaviya.62.55)

वैवाहाग्निभवं वापि पक्वं शुचि सुगन्धि च । कपिलायाः शकृच्छस्तं गृहीतं गगने पतत्

vaivāhāgnibhavaṃ vāpi pakvaṃ śuci sugandhi ca | kapilāyāḥ śakṛcchastaṃ gṛhītaṃ gagane patat

अथवा विवाह-अग्नि से उत्पन्न भस्म भी, जो पकी हुई, शुद्ध और सुगन्धित हो; कपिला गाय के गोबर से बनी उत्तम भस्म, आकाश में उड़ती हुई गृहीत की गई —

श्लोक 56 (shiva.vayaviya.62.56)

न क्लिन्नं नातिकठिनं न दुर्गन्धं न शोषितम् । उपर्यधः परित्यज्य गृह्णीयात्पतितं यदि

na klinnaṃ nātikaṭhinaṃ na durgandhaṃ na śoṣitam | uparyadhaḥ parityajya gṛhṇīyātpatitaṃ yadi

गीली न हो, अत्यन्त कठोर न हो, दुर्गन्धित न हो, अत्यधिक सूखी हुई भी न हो; ऊपर-नीचे के भाग को त्यागकर, यदि नीचे गिरी हो तो उस शुद्ध भाग को ग्रहण करे।

श्लोक 57 (shiva.vayaviya.62.57)

पिण्डीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमन्त्रतः । अपक्वमतिपक्वं च सन्त्यज्य भसितं सितम्

piṇḍīkṛtya śivāgnyādau tatkṣipenmūlamantrataḥ | apakvamatipakvaṃ ca santyajya bhasitaṃ sitam

उसे पिण्डाकार बनाकर शिव-अग्नि आदि में मूल-मन्त्र से डाले; अधपकी और अत्यधिक पकी हुई भस्म को त्यागकर, केवल श्वेत भस्म —

श्लोक 58 (shiva.vayaviya.62.58)

आदाय वा समालोड्य भस्माधारे विनिःक्षिपेत् । तैजसं दारवं वापि मृण्मयं शैलमेव च

ādāya vā samāloḍya bhasmādhāre viniḥkṣipet | taijasaṃ dāravaṃ vāpi mṛṇmayaṃ śailameva ca

लेकर, भलीभाँति मथकर, भस्म-पात्र में रखे; वह पात्र तेजस (चमकीली धातु) का हो, अथवा काष्ठ का, अथवा मिट्टी का, अथवा पत्थर का भी हो सकता है।

श्लोक 59 (shiva.vayaviya.62.59)

अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत् । समे देशे शुभे शुद्धे धनवद्भस्म निःक्षिपेत्

anyadvā śobhanaṃ śuddhaṃ bhasmādhāraṃ prakalpayet | same deśe śubhe śuddhe dhanavadbhasma niḥkṣipet

अथवा कोई अन्य शोभन, शुद्ध भस्म-पात्र भी बनवाए; समतल, शुभ, शुद्ध स्थान में मूल्यवान वस्तु के समान आदरपूर्वक भस्म रखे।

श्लोक 60 (shiva.vayaviya.62.60)

प्रस्थितो भस्म गृह्णीयात् स्वयं चानुचरोऽपि वा । न चायुक्तकरे दद्यान्नैवाशुचितले क्षिपेत् । न संस्पृशेच्च नीचाङ्गैर्नोपेक्षेत न लङ्घयेत्

prasthito bhasma gṛhṇīyāt svayaṃ cānucaro'pi vā | na cāyuktakare dadyānnaivāśucitale kṣipet | na saṃspṛśecca nīcāṅgairnopekṣeta na laṅghayet

यात्रा पर निकलते समय भस्म ग्रहण करे, स्वयं अथवा अनुचर भी; अयोग्य हाथ में न दे, तथा अशुद्ध भूमि पर न डाले; नीच अंगों से स्पर्श न करे, न उसकी उपेक्षा करे, न उसका उल्लंघन करे।

श्लोक 61 (shiva.vayaviya.62.61)

तस्माद्भसितमादाय विनियुञ्जीत मन्त्रतः । कालेषूक्तेषु नान्यत्र नायोग्येभ्यः प्रदापयेत्

tasmādbhasitamādāya viniyuñjīta mantrataḥ | kāleṣūkteṣu nānyatra nāyogyebhyaḥ pradāpayet

इसलिए भस्म को ग्रहण कर मन्त्रपूर्वक ही उसका प्रयोग करे; कहे गए समयों में ही, अन्यत्र नहीं, तथा अयोग्य व्यक्तियों को न दे।

श्लोक 62 (shiva.vayaviya.62.62)

भस्मसङ्ग्रहणं कुर्याद्देवेऽनुद्वासिते सति । उद्वासने कृते यस्माच्चण्डभस्म प्रजायते

bhasmasaṅgrahaṇaṃ kuryāddeve'nudvāsite sati | udvāsane kṛte yasmāccaṇḍabhasma prajāyate

देवता का उद्वासन न होने पर ही भस्म-संग्रह करे; उद्वासन हो जाने पर, चण्ड (शिव के गण) की भस्म उत्पन्न होती है।

श्लोक 63 (shiva.vayaviya.62.63)

अग्निकार्ये कृते पश्चात् शिवशास्त्रोक्तमार्गतः । स्वसूत्रोक्तप्रकाराद्वा बलिकर्म समाचरेत्

agnikārye kṛte paścāt śivaśāstroktamārgataḥ | svasūtroktaprakārādvā balikarma samācaret

अग्निकार्य करने के पश्चात्, शिवशास्त्र में कहे गए मार्ग से, अथवा अपने सूत्र में कहे गए विधान से, बलि-कर्म करे।

श्लोक 64 (shiva.vayaviya.62.64)

अथ विद्यासनं न्यस्य सुप्रलिप्ते तु मण्डले । विद्याकोशं प्रतिष्ठाप्य यजेत्पुष्पादिभिः क्रमात्

atha vidyāsanaṃ nyasya supralipte tu maṇḍale | vidyākośaṃ pratiṣṭhāpya yajetpuṣpādibhiḥ kramāt

तत्पश्चात्, सुशोभित मण्डल में विद्या-आसन स्थापित कर, विद्या-कोश (मन्त्र-भण्डार) की प्रतिष्ठा कर, यथाक्रम पुष्प आदि से पूजन करे।

श्लोक 65 (shiva.vayaviya.62.65)

विद्यायाः पुरतः कृत्वा गुरोरपि च मण्डलम् । तत्रासनवरं कृत्वा पुष्पाद्यैर्गुरुमर्चयेत्

vidyāyāḥ purataḥ kṛtvā gurorapi ca maṇḍalam | tatrāsanavaraṃ kṛtvā puṣpādyairgurumarcayet

विद्या के आगे, तथा गुरु के लिए भी मण्डल बनाकर, वहाँ उत्तम आसन रखकर, पुष्प आदि से गुरु का पूजन करे।

श्लोक 66 (shiva.vayaviya.62.66)

ततोऽनुपूजयेत् पूज्यान् भोजयेच्च बुभुक्षितान् । ततः स्वयं च भुञ्जीत शुद्धमन्नं यथासुखम्

tato'nupūjayet pūjyān bhojayecca bubhukṣitān | tataḥ svayaṃ ca bhuñjīta śuddhamannaṃ yathāsukham

तत्पश्चात् पूज्य जनों का अनुपूजन करे और भूखे लोगों को भोजन कराए; तत्पश्चात् स्वयं भी सुखपूर्वक शुद्ध अन्न ग्रहण करे।

श्लोक 67 (shiva.vayaviya.62.67)

निवेदितं च वा देवे तच्छेषं चात्मशुद्धये । श्रद्दधानो न लोभेन न चण्डाय समर्पितम्

niveditaṃ ca vā deve taccheṣaṃ cātmaśuddhaye | śraddadhāno na lobhena na caṇḍāya samarpitam

देवता को निवेदित अन्न अथवा उसका शेष भाग, आत्म-शुद्धि के लिए, श्रद्धापूर्वक ग्रहण करे, लोभ से नहीं; तथा वह चण्ड को अर्पित अन्न न हो।

श्लोक 68 (shiva.vayaviya.62.68)

गन्धमाल्यादि यच्चान्यत्तत्राप्येष समो विधिः । न तु तत्र शिवोऽस्मीति बुद्धिं कुर्याद्विचक्षणः

gandhamālyādi yaccānyattatrāpyeṣa samo vidhiḥ | na tu tatra śivo'smīti buddhiṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

गन्ध, माला आदि जो अन्य वस्तुएँ हों, उनमें भी यही विधि समान है; परन्तु बुद्धिमान पुरुष यह विचार कभी न करे कि 'मैं वहाँ शिव हूँ'।

श्लोक 69 (shiva.vayaviya.62.69)

भुक्त्वाचम्य शिवं ध्यात्वा हृदये मूलमुच्चरेत् । कालशेषं नयेद्योग्यैः शिवशास्त्रकथादिभिः

bhuktvācamya śivaṃ dhyātvā hṛdaye mūlamuccaret | kālaśeṣaṃ nayedyogyaiḥ śivaśāstrakathādibhiḥ

भोजन कर, आचमन कर, शिव का ध्यान कर, हृदय में मूल-मन्त्र का उच्चारण करे; शेष समय योग्य जनों के साथ शिव-शास्त्र की कथा आदि में बिताए।

श्लोक 70 (shiva.vayaviya.62.70)

रात्रौ व्यतीते पूर्वांशे कृत्वा पूजां मनोहराम् । शिवयोः शयनं त्वेकं कल्पयेदतिशोभनम्

rātrau vyatīte pūrvāṃśe kṛtvā pūjāṃ manoharām | śivayoḥ śayanaṃ tvekaṃ kalpayedatiśobhanam

रात्रि का पूर्व भाग बीत जाने पर, मनोहर पूजा करके, शिव-शिवा दोनों के लिए एक ही अत्यन्त सुन्दर शय्या तैयार करे।

श्लोक 71 (shiva.vayaviya.62.71)

भक्ष्यभोज्याम्बरालेपपुष्पमालादिकं तथा । मनसा कर्मणा वापि कृत्वा सर्वं मनोहरम्

bhakṣyabhojyāmbarālepapuṣpamālādikaṃ tathā | manasā karmaṇā vāpi kṛtvā sarvaṃ manoharam

भक्ष्य, भोज्य, वस्त्र, लेप, पुष्प-माला आदि, मन तथा कर्म से सब कुछ मनोहर बनाकर —

श्लोक 72 (shiva.vayaviya.62.72)

ततो देवस्य देव्याश्च पादमूले शुचिः स्वपेत् । गृहस्थो भार्यया सार्द्धं तदन्येऽपि तु केवलाः

tato devasya devyāśca pādamūle śuciḥ svapet | gṛhastho bhāryayā sārddhaṃ tadanye'pi tu kevalāḥ

तत्पश्चात्, देव और देवी के चरणों के समीप, शुद्ध होकर सोए; गृहस्थ अपनी पत्नी के साथ, अन्य लोग अकेले ही।

श्लोक 73 (shiva.vayaviya.62.73)

प्रत्यूषसमयं बुद्ध्वा मन्त्रमाद्यमुदीरयेत् । प्रणम्य मनसा देवं साम्बं सगणमव्ययम्

pratyūṣasamayaṃ buddhvā mantramādyamudīrayet | praṇamya manasā devaṃ sāmbaṃ sagaṇamavyayam

प्रातःकाल जागकर, प्रथम मन्त्र का उच्चारण करे; मन से सगण अविनाशी सांब (उमा-सहित शिव) देव को प्रणाम करे।

श्लोक 74 (shiva.vayaviya.62.74)

देशकालोचितं कृत्वा शौचाद्यमपि शक्तितः । शङ्खादिनिनदैर्दिव्यैर्देवं देवीं च बोधयेत्

deśakālocitaṃ kṛtvā śaucādyamapi śaktitaḥ | śaṅkhādininadairdivyairdevaṃ devīṃ ca bodhayet

देश और काल के अनुकूल, सामर्थ्य के अनुसार शौच आदि करके, दिव्य शंख आदि की ध्वनियों से देव और देवी को जगाए।

श्लोक 75 (shiva.vayaviya.62.75)

ततस्तत्समयोन्निद्रैः पुष्पैरतिसुगन्धिभिः । निर्वर्त्य शिवयोः पूजां प्रारभेत पुरोदितम्

tatastatsamayonnidraiḥ puṣpairatisugandhibhiḥ | nirvartya śivayoḥ pūjāṃ prārabheta puroditam

तत्पश्चात् उस समय खिले हुए, अत्यन्त सुगन्धित पुष्पों से शिव-शिवा की पूजा सम्पन्न कर, पूर्व-कथित क्रम का पुनः आरम्भ करे।

अध्याय 61अध्याय-सूचीअध्याय 63