वायवीय संहिता · अध्याय 65
शैवों के काम्य-कर्म
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.65.1)
तत्रादौ शिवयोः पार्श्वे दक्षिणे वामतः क्रमात् । गन्धाद्यैरर्चयेत् पूर्वं देवौ हेरम्बषण्मुखौ
tatrādau śivayoḥ pārśve dakṣiṇe vāmataḥ kramāt | gandhādyairarcayet pūrvaṃ devau herambaṣaṇmukhau
वहाँ सर्वप्रथम, शिव-शिवा के दाहिने और बाएँ पार्श्व में क्रमशः गन्ध आदि से पूजन करे, पहले हेरम्ब (गणेश) और षण्मुख (कार्तिकेय) दोनों देवों का —
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.65.2)
ततो ब्रह्माणि परित ईशानादि यथाक्रमम् । सशक्तिकानि सद्यान्तं प्रथमावरणे यजेत्
tato brahmāṇi parita īśānādi yathākramam | saśaktikāni sadyāntaṃ prathamāvaraṇe yajet
तत्पश्चात् चारों ओर ब्रह्म-मन्त्रों को, ईशान आदि से सद्य-पर्यन्त यथाक्रम, शक्ति सहित, प्रथम आवरण में पूजे।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.65.3)
षडङ्गान्यपि तत्रैव हृदयादीन्यनुक्रमात् । शिवस्य च शिवायाश्च वाह्नेयादि समर्चयेत्
ṣaḍaṅgānyapi tatraiva hṛdayādīnyanukramāt | śivasya ca śivāyāśca vāhneyādi samarcayet
वहीं छहों अंग-मन्त्रों को भी, हृदय आदि से क्रमशः, शिव और शिवा दोनों के अंगों को आग्नेय आदि दिशाओं में पूजे।
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.65.4)
तत्र वामादिकान् रुद्रानष्टौ वामादिशक्तिभिः । अर्चयेद्वा न वा पश्चात्पूर्वादिपरितः क्रमात्
tatra vāmādikān rudrānaṣṭau vāmādiśaktibhiḥ | arcayedvā na vā paścātpūrvādiparitaḥ kramāt
वहाँ वाम आदि आठ रुद्रों को वाम आदि आठ शक्तियों सहित पूजे, अथवा न पूजे; तत्पश्चात् पूर्व आदि दिशाओं में चारों ओर क्रम से —
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.65.5)
प्रथमावरणं प्रोक्तं मया ते यदुनन्दन । द्वितीयावरणं प्रीत्या प्रोच्यते श्रद्धया शृणु
prathamāvaraṇaṃ proktaṃ mayā te yadunandana | dvitīyāvaraṇaṃ prītyā procyate śraddhayā śṛṇu
हे यदुनन्दन! मैंने तुम्हें प्रथम आवरण कह दिया; अब द्वितीय आवरण प्रीतिपूर्वक कहा जा रहा है, श्रद्धापूर्वक सुनो।
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.65.6)
अनन्तं पूर्वदिक्पत्रे तच्छक्तिं तस्य वामतः । सूक्ष्मं दक्षिणदिक्पत्रे सह शक्त्या समर्चयेत्
anantaṃ pūrvadikpatre tacchaktiṃ tasya vāmataḥ | sūkṣmaṃ dakṣiṇadikpatre saha śaktyā samarcayet
पूर्व दिशा की पंखुड़ी में अनन्त को, उसके बाएँ उसकी शक्ति को; दक्षिण दिशा की पंखुड़ी में सूक्ष्म को शक्ति सहित पूजे।
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.65.7)
ततः पश्चिमदिक्पत्रे सह शक्त्या शिवोत्तमम् । तथैवोत्तरदिक्पत्रे चैकनेत्रं समर्चयेत्
tataḥ paścimadikpatre saha śaktyā śivottamam | tathaivottaradikpatre caikanetraṃ samarcayet
तत्पश्चात् पश्चिम दिशा की पंखुड़ी में शक्ति सहित शिवोत्तम को; उसी प्रकार उत्तर दिशा की पंखुड़ी में एकनेत्र को पूजे।
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.65.8)
एकरुद्रं च तच्छक्तिं पश्चादीशदलेऽर्चयेत् । त्रिमूर्तिं तस्य शक्तिं च पूजयेदग्निदिग्दले
ekarudraṃ ca tacchaktiṃ paścādīśadale'rcayet | trimūrtiṃ tasya śaktiṃ ca pūjayedagnidigdale
एकरुद्र और उसकी शक्ति को पश्चात् ईशान-दल में पूजे; त्रिमूर्ति और उसकी शक्ति को अग्नि-दिशा (आग्नेय) की पंखुड़ी में पूजे।
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.65.9)
श्रीकण्ठं नैरृते पत्रे तच्छक्तिं तस्य वामतः । तथैव मारुते पत्रे शिखण्डीशं समर्चयेत्
śrīkaṇṭhaṃ nairṛte patre tacchaktiṃ tasya vāmataḥ | tathaiva mārute patre śikhaṇḍīśaṃ samarcayet
श्रीकण्ठ को नैऋत्य की पंखुड़ी में, उसके बाएँ उसकी शक्ति को; उसी प्रकार वायव्य की पंखुड़ी में शिखण्डीश को पूजे।
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.65.10)
द्वितीयावरणे चेज्याः सर्वर्तश्चक्रवर्तिनः । तृतीयावरणे पूज्याः शक्तिभिश्चाष्टमूर्तयः
dvitīyāvaraṇe cejyāḥ sarvartaścakravartinaḥ | tṛtīyāvaraṇe pūjyāḥ śaktibhiścāṣṭamūrtayaḥ
द्वितीय आवरण में ये सर्वेश, चक्रवर्ती पूजने योग्य हैं; तृतीय आवरण में शक्तियों सहित आठ मूर्तियाँ पूजनीय हैं।
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.65.11)
अष्टसु क्रमशो दिक्षु पूर्वादिपरितः क्रमात् । भवः शर्वस्तथेशानो रुद्रः पशुपतिस्ततः
aṣṭasu kramaśo dikṣu pūrvādiparitaḥ kramāt | bhavaḥ śarvastatheśāno rudraḥ paśupatistataḥ
आठों दिशाओं में क्रमशः, पूर्व आदि से चारों ओर क्रम से — भव, शर्व, उसी प्रकार ईशान, रुद्र, तत्पश्चात् पशुपति —
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.65.12)
उग्रो भीमो महादेव इत्यष्टौ मूर्तयः क्रमात् । अनन्तरं ततश्चैव महादेवादयः क्रमात् । शक्तिभिः सह सम्पूज्यास्तत्रैकादशमूर्तयः
ugro bhīmo mahādeva ityaṣṭau mūrtayaḥ kramāt | anantaraṃ tataścaiva mahādevādayaḥ kramāt | śaktibhiḥ saha sampūjyāstatraikādaśamūrtayaḥ
उग्र, भीम, महादेव — इस प्रकार आठ मूर्तियाँ क्रमशः जाननी चाहिए; तत्पश्चात्, महादेव आदि क्रम से, शक्तियों सहित पूजनीय, वहाँ ग्यारह मूर्तियाँ भी हैं।
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.65.13)
महादेवः शिवो रुद्रः शङ्करो नीललोहितः । ईशानो विजयो भीमो देवदेवो भवोद्भवः
mahādevaḥ śivo rudraḥ śaṅkaro nīlalohitaḥ | īśāno vijayo bhīmo devadevo bhavodbhavaḥ
महादेव, शिव, रुद्र, शंकर, नीललोहित, ईशान, विजय, भीम, देवदेव, भवोद्भव —
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.65.14)
कपर्दीशश्च कथ्यन्ते तथैकादशशक्तयः । तत्राष्टौ प्रथमं पूज्याः वाह्नेयादि यथाक्रमम्
kapardīśaśca kathyante tathaikādaśaśaktayaḥ | tatrāṣṭau prathamaṃ pūjyāḥ vāhneyādi yathākramam
तथा कपर्दीश — इस प्रकार ग्यारह मूर्तियाँ उनकी शक्तियों सहित कही जाती हैं; उनमें से पहले आठ को पूजे, आग्नेय आदि दिशाओं में यथाक्रम —
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.65.15)
देवदेवः पूर्वपत्रे ईशानं चाग्निगोचरे । भवोद्भवस्तयोर्मध्ये कपालीशस्ततः परम्
devadevaḥ pūrvapatre īśānaṃ cāgnigocare | bhavodbhavastayormadhye kapālīśastataḥ param
देवदेव पूर्व की पंखुड़ी में, ईशान अग्नि-दिशा में; भवोद्भव उन दोनों के मध्य में, कपालीश उसके पश्चात् —
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.65.16)
तस्मिन्नावरणे भूयो वृषेन्द्रं पुरतो यजेत् । नन्दिनं दक्षिणे तस्य महाकालं तथोत्तरे
tasminnāvaraṇe bhūyo vṛṣendraṃ purato yajet | nandinaṃ dakṣiṇe tasya mahākālaṃ tathottare
उस आवरण में पुनः, वृषेन्द्र (नन्दी) को सामने पूजे; नन्दिन् को उसके दाहिने, तथा महाकाल को उत्तर में —
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.65.17)
शास्तारं वह्निदिक्पत्रे मातृर्दक्षिणदिग्दले । गजास्यं नैरृते पत्रे षण्मुखं वारुणे पुनः
śāstāraṃ vahnidikpatre mātṛrdakṣiṇadigdale | gajāsyaṃ nairṛte patre ṣaṇmukhaṃ vāruṇe punaḥ
शास्ता को अग्नि-दिशा की पंखुड़ी में, मातृ-गण को दक्षिण दिशा की पंखुड़ी में; गजास्य (गणेश) को नैऋत्य की पंखुड़ी में, षण्मुख को वारुण (पश्चिम) में पुनः —
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.65.18)
ज्येष्ठां वायुदले गौरीमुत्तरे चण्डमैश्वरे । शास्तृनन्दीशयोर्मध्ये मुनीन्द्रं वृषभं यजेत्
jyeṣṭhāṃ vāyudale gaurīmuttare caṇḍamaiśvare | śāstṛnandīśayormadhye munīndraṃ vṛṣabhaṃ yajet
ज्येष्ठा को वायव्य पंखुड़ी में, गौरी को उत्तर में, चण्ड को ऐशान्य में; शास्ता और नन्दीश के मध्य में मुनीन्द्र और वृषभ का पूजन करे।
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.65.19)
महाकालस्योत्तरतः पिङ्गलं तु समर्चयेत् । शास्तृमातृसमूहस्य मध्ये भृङ्गीश्वरं ततः
mahākālasyottarataḥ piṅgalaṃ tu samarcayet | śāstṛmātṛsamūhasya madhye bhṛṅgīśvaraṃ tataḥ
महाकाल के उत्तर में पिंगल का पूजन करे; शास्ता और मातृ-समूह के मध्य में भृंगीश्वर का —
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.65.20)
मातृविघ्नेशमध्ये तु वीरभद्रं समर्चयेत् । स्कन्दविघ्नेशयोर्मध्ये यजेद्देवीं सरस्वतीम्
mātṛvighneśamadhye tu vīrabhadraṃ samarcayet | skandavighneśayormadhye yajeddevīṃ sarasvatīm
मातृ और विघ्नेश (गणेश) के मध्य में वीरभद्र का पूजन करे; स्कन्द और विघ्नेश के मध्य में सरस्वती देवी का पूजन करे।
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.65.21)
ज्येष्ठाकुमारयोर्मध्ये श्रियं शिवपदार्चिताम् । ज्येष्ठागणाम्बयोर्मध्ये महामोटीं समर्चयेत्
jyeṣṭhākumārayormadhye śriyaṃ śivapadārcitām | jyeṣṭhāgaṇāmbayormadhye mahāmoṭīṃ samarcayet
ज्येष्ठा और कुमार (स्कन्द) के मध्य में, शिव के चरणों में पूजित श्री (लक्ष्मी) का पूजन करे; ज्येष्ठा और गणाम्बा के मध्य में महामोटी का पूजन करे।
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.65.22)
गणाम्बाचण्डयोर्मध्ये देवीं दुर्गां प्रपूजयेत् । अत्रैवावरणे भूयः शिवानुचरसंहतिम्
gaṇāmbācaṇḍayormadhye devīṃ durgāṃ prapūjayet | atraivāvaraṇe bhūyaḥ śivānucarasaṃhatim
गणाम्बा और चण्ड के मध्य में देवी दुर्गा का पूजन करे; इसी आवरण में पुनः शिव के अनुचरों के समूह का —
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.65.23)
रुद्रप्रथमभूताख्यां विविधां च सशक्तिकाम् । शिवायाश्च सखीवर्गं जपेद्ध्यात्वा समाहितः
rudraprathamabhūtākhyāṃ vividhāṃ ca saśaktikām | śivāyāśca sakhīvargaṃ japeddhyātvā samāhitaḥ
रुद्र-गणों के प्रथम-भूत नामक विविध गणों को, शक्ति सहित; तथा शिवा (पार्वती) की सखियों के समूह का, ध्यान करते हुए, एकाग्रचित्त होकर जप करे।
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.65.24)
एवं तृतीयावरणं वितते पूजिते सति । चतुर्थावरणं ध्यात्वा बहिस्तस्य समर्चयेत्
evaṃ tṛtīyāvaraṇaṃ vitate pūjite sati | caturthāvaraṇaṃ dhyātvā bahistasya samarcayet
इस प्रकार तृतीय आवरण विस्तारपूर्वक पूजित होने पर, चतुर्थ आवरण का ध्यान कर, उसके बाहर पूजन करे।
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.65.25)
भानुः पूर्वदले पूज्यो दक्षिणे चतुराननः । रुद्रो वरुणदिक्पत्रे विष्णुरुत्तरदिग्दले
bhānuḥ pūrvadale pūjyo dakṣiṇe caturānanaḥ | rudro varuṇadikpatre viṣṇuruttaradigdale
भानु (सूर्य) पूर्व-दल में पूज्य हैं, दक्षिण में चतुरानन (ब्रह्मा); रुद्र वरुण-दिशा की पंखुड़ी में, विष्णु उत्तर की पंखुड़ी में —
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.65.26)
चतुर्णामपि देवानां पृथगावरणान्यथ । तस्याङ्गानि षडेवादौ दीप्ताद्याभिश्च शक्तिभिः
caturṇāmapi devānāṃ pṛthagāvaraṇānyatha | tasyāṅgāni ṣaḍevādau dīptādyābhiśca śaktibhiḥ
चारों देवताओं के भी पृथक्-पृथक् आवरण हैं; उनके छह अंग सर्वप्रथम, दीप्ता आदि शक्तियों सहित —
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.65.27)
दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला क्रमात् । अमोघा विद्युता चैव पूर्वादिपरितः स्थिताः
dīptā sūkṣmā jayā bhadrā vibhūtirvimalā kramāt | amoghā vidyutā caiva pūrvādiparitaḥ sthitāḥ
दीप्ता, सूक्ष्मा, जया, भद्रा, विभूति, विमला क्रम से, अमोघा तथा विद्युता — ये पूर्व आदि दिशाओं में चारों ओर स्थित हैं।
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.65.28)
द्वितीयावरणे पूज्याश्चतस्रो मूर्तयः क्रमात् । पूर्वाद्युत्तरपर्यन्ताः शक्तयश्च ततः परम्
dvitīyāvaraṇe pūjyāścatasro mūrtayaḥ kramāt | pūrvādyuttaraparyantāḥ śaktayaśca tataḥ param
द्वितीय आवरण में चार मूर्तियाँ क्रमशः पूज्य हैं, पूर्व से उत्तर पर्यन्त; तत्पश्चात् उनकी शक्तियाँ भी —
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.65.29)
आदित्यो भास्करो भानू रविश्चेत्यनुपूर्वशः । अर्को ब्रह्मा तथा रुद्रो विष्णुश्चैते विवस्वतः
ādityo bhāskaro bhānū raviścetyanupūrvaśaḥ | arko brahmā tathā rudro viṣṇuścaite vivasvataḥ
आदित्य, भास्कर, भानु, तथा रवि — इस क्रम से; अर्क, ब्रह्मा, तथा रुद्र, और विष्णु — ये विवस्वान् (सूर्य) के ही रूप हैं।
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.65.30)
विस्तारा पूर्वदिग्भागे सुतारा दक्षिणे स्थिता । बोधनी पश्चिमे भागे आप्यायिन्युत्तरे पुनः
vistārā pūrvadigbhāge sutārā dakṣiṇe sthitā | bodhanī paścime bhāge āpyāyinyuttare punaḥ
विस्तारा पूर्व दिशा-भाग में, सुतारा दक्षिण में स्थित; बोधनी पश्चिम भाग में, आप्यायिनी पुनः उत्तर में —
श्लोक 31 (shiva.vayaviya.65.31)
उषां प्रभां तथा प्राज्ञां सन्ध्यामपि ततः परम् । ऐशानादिषु विन्यस्य द्वितीयावरणे यजेत्
uṣāṃ prabhāṃ tathā prājñāṃ sandhyāmapi tataḥ param | aiśānādiṣu vinyasya dvitīyāvaraṇe yajet
उषा, प्रभा, तथा प्राज्ञा, तत्पश्चात् संध्या को भी; ऐशान्य आदि दिशाओं में स्थापित कर द्वितीय आवरण में पूजे।
श्लोक 32 (shiva.vayaviya.65.32)
सोममङ्गारकं चैव बुधं बुद्धिमतां वरम् । बृहस्पतिं बृहद्बुद्धिं भार्गवं तेजसां निधिम्
somamaṅgārakaṃ caiva budhaṃ buddhimatāṃ varam | bṛhaspatiṃ bṛhadbuddhiṃ bhārgavaṃ tejasāṃ nidhim
सोम, मंगल, तथा बुध — बुद्धिमानों में श्रेष्ठ; बृहस्पति, बृहद्बुद्धि, तथा तेजस्वियों के भण्डार भार्गव (शुक्र) —
श्लोक 33 (shiva.vayaviya.65.33)
शनैश्चरं तथा राहुं केतुं धूम्रं भयङ्करम् । समन्ततो यजेदेतांस्तृतीयावरणे क्रमात्
śanaiścaraṃ tathā rāhuṃ ketuṃ dhūmraṃ bhayaṅkaram | samantato yajedetāṃstṛtīyāvaraṇe kramāt
शनैश्चर, तथा राहु, केतु — धूम्र वर्ण वाले, भयंकर — इन सबका, चारों ओर, तृतीय आवरण में क्रमशः पूजन करे।
श्लोक 34 (shiva.vayaviya.65.34)
अथवा द्वादशादित्यान् द्वितीयावरणे यजेत् । तृतीयावरणे चैव राशीन्द्वादश पूजयेत्
athavā dvādaśādityān dvitīyāvaraṇe yajet | tṛtīyāvaraṇe caiva rāśīndvādaśa pūjayet
अथवा बारह आदित्यों (सूर्य के रूपों) को द्वितीय आवरण में पूजे; तृतीय आवरण में बारहों राशियों का पूजन करे।
श्लोक 35 (shiva.vayaviya.65.35)
सप्तसप्त गणांश्चैव बहिस्तस्य समन्ततः । ऋषीन्देवांश्च गन्धर्वान्पन्नगानप्सरोगणान्
saptasapta gaṇāṃścaiva bahistasya samantataḥ | ṛṣīndevāṃśca gandharvānpannagānapsarogaṇān
उसके चारों ओर बाहर सात-सात गणों को भी पूजे — ऋषियों, देवताओं, गन्धर्वों, नागों, अप्सरा-समूहों को,
श्लोक 36 (shiva.vayaviya.65.36)
ग्रामण्यश्च तथा यक्षान्यातुधानांस्तथा हयान् । सप्तच्छन्दोमयांश्चैव वालखिल्यांश्च पूजयेत्
grāmaṇyaśca tathā yakṣānyātudhānāṃstathā hayān | saptacchandomayāṃścaiva vālakhilyāṃśca pūjayet
ग्रामणियों को, तथा यक्षों को, राक्षसों को, उसी प्रकार अश्वों को; सात छन्दों के रूप वाले, तथा वालखिल्यों को भी पूजे।
श्लोक 37 (shiva.vayaviya.65.37)
एवं तृतीयावरणे समभ्यर्च्य दिवाकरम् । ब्रह्माणमर्चयेत्पश्चात् त्रिभिरावरणैः सहः
evaṃ tṛtīyāvaraṇe samabhyarcya divākaram | brahmāṇamarcayetpaścāt tribhirāvaraṇaiḥ sahaḥ
इस प्रकार तृतीय आवरण में दिवाकर (सूर्य) का सम्यक् पूजन कर, तत्पश्चात् तीन आवरणों सहित ब्रह्मा का पूजन करे।
श्लोक 38 (shiva.vayaviya.65.38)
हिरण्यगर्भं पूर्वस्यां विराजं दक्षिणे ततः । कालं पश्चिमदिग्भागे पुरुषं चोत्तरे यजेत्
hiraṇyagarbhaṃ pūrvasyāṃ virājaṃ dakṣiṇe tataḥ | kālaṃ paścimadigbhāge puruṣaṃ cottare yajet
पूर्व में हिरण्यगर्भ को, दक्षिण में विराज को; पश्चिम दिशा-भाग में काल को, उत्तर में पुरुष को पूजे।
श्लोक 39 (shiva.vayaviya.65.39)
हिरण्यगर्भः प्रथमो ब्रह्मा कमलसन्निभः । कालो जात्यञ्जनप्रख्यः पुरुषः स्फटिकोपमः
hiraṇyagarbhaḥ prathamo brahmā kamalasannibhaḥ | kālo jātyañjanaprakhyaḥ puruṣaḥ sphaṭikopamaḥ
हिरण्यगर्भ प्रथम, कमल के समान वर्ण वाला ब्रह्मा है; काल जाति-अंजन (काजल) के समान काला है, पुरुष स्फटिक के समान है।
श्लोक 40 (shiva.vayaviya.65.40)
त्रिगुणो राजसश्चैव तामसः सात्त्विकस्तथा । चत्वार एते क्रमशः प्रथमावरणे स्थिताः
triguṇo rājasaścaiva tāmasaḥ sāttvikastathā | catvāra ete kramaśaḥ prathamāvaraṇe sthitāḥ
तीन गुणों वाले — राजस, तामस, तथा सात्त्विक — ये चारों क्रमशः प्रथम आवरण में स्थित हैं।
श्लोक 41 (shiva.vayaviya.65.41)
द्वितीयावरणे पूज्याः पूर्वादिपरितः क्रमात् । सनत्कुमारः सनकः सनन्दश्च सनातनः
dvitīyāvaraṇe pūjyāḥ pūrvādiparitaḥ kramāt | sanatkumāraḥ sanakaḥ sanandaśca sanātanaḥ
द्वितीय आवरण में पूर्व आदि दिशाओं में चारों ओर क्रमशः पूज्य हैं — सनत्कुमार, सनक, तथा सनन्द, और सनातन —
श्लोक 42 (shiva.vayaviya.65.42)
तृतीयावरणे पश्चादर्चयेच्च प्रजापतीन् । अष्टौ पूर्वाश्च पूर्वादौ त्रीन् प्राक्पश्चादनुक्रमात्
tṛtīyāvaraṇe paścādarcayecca prajāpatīn | aṣṭau pūrvāśca pūrvādau trīn prākpaścādanukramāt
तृतीय आवरण में तत्पश्चात् प्रजापतियों का पूजन करे; पूर्व आदि में पहले आठ को, तथा तीन को आगे-पीछे क्रम से —
श्लोक 43 (shiva.vayaviya.65.43)
दक्षो रुचिर्भृगुश्चैव मरीचिश्च तथाङ्गिराः । पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुरत्रिश्च कश्यपः
dakṣo rucirbhṛguścaiva marīciśca tathāṅgirāḥ | pulastyaḥ pulahaścaiva kraturatriśca kaśyapaḥ
दक्ष, रुचि, तथा भृगु, मरीचि, तथा उसी प्रकार अंगिरा, पुलस्त्य, तथा पुलह, क्रतु, अत्रि, तथा कश्यप —
श्लोक 44 (shiva.vayaviya.65.44)
वसिष्ठश्चेति विख्याताः प्रजानां पतयस्त्विमे । तेषां भार्य्याश्च तैः सार्द्धं पूजनीया यथाक्रमम्
vasiṣṭhaśceti vikhyātāḥ prajānāṃ patayastvime | teṣāṃ bhāryyāśca taiḥ sārddhaṃ pūjanīyā yathākramam
तथा वसिष्ठ — इस प्रकार ये प्रजापति के रूप में विख्यात हैं; इनके साथ इनकी पत्नियों का भी यथाक्रम पूजन करने योग्य है।
श्लोक 45 (shiva.vayaviya.65.45)
प्रसूतिश्च तथाऽऽकूतिः ख्यातिः सम्भूतिरेव च । धृतिः स्मृतिः क्षमा चैव सन्नतिश्चानसूयका
prasūtiśca tathā''kūtiḥ khyātiḥ sambhūtireva ca | dhṛtiḥ smṛtiḥ kṣamā caiva sannatiścānasūyakā
प्रसूति, तथा आकूति, ख्याति, तथा सम्भूति ही; धृति, स्मृति, तथा क्षमा, संनति, तथा अनसूया —
श्लोक 46 (shiva.vayaviya.65.46)
देवमातारुन्धती च सर्वाः खलु पतिव्रताः । शिवार्चनरता नित्यं श्रीमत्यः प्रियदर्शनाः
devamātārundhatī ca sarvāḥ khalu pativratāḥ | śivārcanaratā nityaṃ śrīmatyaḥ priyadarśanāḥ
देवमाता (अदिति), तथा अरुन्धती — ये सभी निश्चय ही पतिव्रता हैं; सदा शिव-अर्चन में रत, श्रीसम्पन्न, प्रिय-दर्शन वाली —
श्लोक 47 (shiva.vayaviya.65.47)
प्रथमावरणे वेदांश्चतुरो वा प्रपूजयेत् । इतिहासपुराणानि द्वितीयावरणे पुनः
prathamāvaraṇe vedāṃścaturo vā prapūjayet | itihāsapurāṇāni dvitīyāvaraṇe punaḥ
प्रथम आवरण में चारों वेदों का भी पूजन करे; इतिहास और पुराणों का द्वितीय आवरण में पुनः —
श्लोक 48 (shiva.vayaviya.65.48)
तृतीयावरणे पश्चाद्धर्मशास्त्रपुरःसराः । वैदिक्यो निखिला विद्याः पूज्या एव समन्ततः
tṛtīyāvaraṇe paścāddharmaśāstrapuraḥsarāḥ | vaidikyo nikhilā vidyāḥ pūjyā eva samantataḥ
तृतीय आवरण में तत्पश्चात्, धर्मशास्त्रों को आगे रखकर; सम्पूर्ण वैदिक विद्याएँ चारों ओर पूज्य ही हैं।
श्लोक 49 (shiva.vayaviya.65.49)
पूर्वादिपुरतो वेदास्तदन्ये तु यथारुचि । अष्टधा वा चतुर्धा वा कृत्वा पूजां समन्ततः
pūrvādipurato vedāstadanye tu yathāruci | aṣṭadhā vā caturdhā vā kṛtvā pūjāṃ samantataḥ
पूर्व आदि दिशाओं में सामने वेद, तथा अन्य शास्त्र यथारुचि; आठ भागों में अथवा चार भागों में विभाजित कर, पूजा चारों ओर करे।
श्लोक 50 (shiva.vayaviya.65.50)
एवं ब्रह्माणमभ्यर्च्य त्रिभिरावरणैर्युतम् । दक्षिणे पश्चिमे पश्चाद् रुद्रं सावरणं यजेत्
evaṃ brahmāṇamabhyarcya tribhirāvaraṇairyutam | dakṣiṇe paścime paścād rudraṃ sāvaraṇaṃ yajet
इस प्रकार तीन आवरणों सहित ब्रह्मा का पूजन कर, दक्षिण में, तत्पश्चात् पश्चिम में, आवरण सहित रुद्र का पूजन करे।
श्लोक 51 (shiva.vayaviya.65.51)
तस्य ब्रह्मषडङ्गानि प्रथमावरणं स्मृतम् । द्वितीयावरणं चैव विद्येश्वरमयं तथा
tasya brahmaṣaḍaṅgāni prathamāvaraṇaṃ smṛtam | dvitīyāvaraṇaṃ caiva vidyeśvaramayaṃ tathā
उसके ब्रह्म-मन्त्र और छह अंग-मन्त्र — यह प्रथम आवरण माना गया है; द्वितीय आवरण भी विद्येश्वर-रूप है, उसी प्रकार —
श्लोक 52 (shiva.vayaviya.65.52)
तृतीयावरणे भेदो विद्यते स तु कथ्यते । चतस्रो मूर्तयस्तस्य पूज्याः पूर्वादितः क्रमात्
tṛtīyāvaraṇe bhedo vidyate sa tu kathyate | catasro mūrtayastasya pūjyāḥ pūrvāditaḥ kramāt
तृतीय आवरण में एक भेद है, वह भी कहा जाता है; उसकी चार मूर्तियाँ पूर्व आदि से क्रमशः पूज्य हैं।
श्लोक 53 (shiva.vayaviya.65.53)
त्रिगुणाः सकलो देवः पुरस्ताच्छिवसंज्ञकः । राजसो दक्षिणे ब्रह्मा सृष्टिकृत्पूज्यते भवः
triguṇāḥ sakalo devaḥ purastācchivasaṃjñakaḥ | rājaso dakṣiṇe brahmā sṛṣṭikṛtpūjyate bhavaḥ
तीन गुणों वाला सकल देव, पूर्व दिशा में शिव नाम वाला; दक्षिण में राजस ब्रह्मा, सृष्टिकर्ता भव पूजित है —
श्लोक 54 (shiva.vayaviya.65.54)
तामसः पश्चिमे चाग्निः पूज्यः संहारको हरः । सात्त्विकः सुखकृत्सौम्ये विष्णुर्विश्वपतिर्मृडः
tāmasaḥ paścime cāgniḥ pūjyaḥ saṃhārako haraḥ | sāttvikaḥ sukhakṛtsaumye viṣṇurviśvapatirmṛḍaḥ
पश्चिम में तामस अग्नि-रूप, संहारकर्ता हर पूजित है; सौम्य (उत्तर) में सात्त्विक, सुखकर्ता, विश्व का स्वामी विष्णु, मृड —
श्लोक 55 (shiva.vayaviya.65.55)
एवं पश्चिमदिग्भागे शम्भोः षड्विंशकं शिवम् । समभ्यर्च्योत्तरे पार्श्वे ततो वैकुण्ठमर्चयेत्
evaṃ paścimadigbhāge śambhoḥ ṣaḍviṃśakaṃ śivam | samabhyarcyottare pārśve tato vaikuṇṭhamarcayet
इस प्रकार पश्चिम दिशा-भाग में शम्भु के छब्बीस-अंश वाले शिव का सम्यक् पूजन कर, उत्तर पार्श्व में, तत्पश्चात् वैकुण्ठ (विष्णु) का पूजन करे।
श्लोक 56 (shiva.vayaviya.65.56)
वासुदेवं पुरस्कृत्वा प्रथमावरणे यजेत् । अनिरुद्धं दक्षिणतः प्रद्युम्नं पश्चिमे ततः
vāsudevaṃ puraskṛtvā prathamāvaraṇe yajet | aniruddhaṃ dakṣiṇataḥ pradyumnaṃ paścime tataḥ
वासुदेव को आगे रखकर प्रथम आवरण में पूजे; अनिरुद्ध को दक्षिण में, प्रद्युम्न को तत्पश्चात् पश्चिम में —
श्लोक 57 (shiva.vayaviya.65.57)
सौम्ये सङ्कर्षणं पश्चाद् व्यत्यस्तौ वा यजेदिमौ । प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शुभम्
saumye saṅkarṣaṇaṃ paścād vyatyastau vā yajedimau | prathamāvaraṇaṃ proktaṃ dvitīyāvaraṇaṃ śubham
सौम्य (उत्तर) में संकर्षण को तत्पश्चात् पूजे, अथवा इन दोनों को उलटे क्रम में भी पूजे; प्रथम आवरण यह कहा गया, अब शुभ द्वितीय आवरण —
श्लोक 58 (shiva.vayaviya.65.58)
मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामश्चान्यतमः कृष्णो भवानश्वमुखोऽपि च
matsyaḥ kūrmo varāhaśca narasiṃho'tha vāmanaḥ | rāmaścānyatamaḥ kṛṣṇo bhavānaśvamukho'pi ca
मत्स्य, कूर्म, वराह, तथा नरसिंह, फिर वामन; राम, तथा दूसरे कृष्ण, भगवान अश्वमुख (हयग्रीव) भी —
श्लोक 59 (shiva.vayaviya.65.59)
तृतीयावरणे चक्रं पूर्वभागे समर्चयेत् । नारायणाख्यां याम्येऽस्त्रं क्वचिदव्याहतं यजेत्
tṛtīyāvaraṇe cakraṃ pūrvabhāge samarcayet | nārāyaṇākhyāṃ yāmye'straṃ kvacidavyāhataṃ yajet
तृतीय आवरण में चक्र को पूर्व भाग में पूजे; नारायण नामक अस्त्र को दक्षिण में, कहीं-कहीं अव्याहत अस्त्र को भी पूजे —
श्लोक 60 (shiva.vayaviya.65.60)
पश्चिमे पाञ्चजन्यं च शार्ङ्गं धनुरथोत्तरे । एवं त्र्यावरणैः साक्षाद्विश्वाख्यां परमं हरिम्
paścime pāñcajanyaṃ ca śārṅgaṃ dhanurathottare | evaṃ tryāvaraṇaiḥ sākṣādviśvākhyāṃ paramaṃ harim
पश्चिम में पांचजन्य (शंख) को, तथा उत्तर में शार्ङ्ग धनुष को; इस प्रकार तीन आवरणों सहित, साक्षात् विश्व नामक परम हरि —
श्लोक 61 (shiva.vayaviya.65.61)
महाविष्णुं सदाविष्णुं मूर्त्तीकृत्य समर्चयेत् । इत्थं विष्णोश्चतुर्व्यूहक्रमान्मूर्तिचतुष्टयम् । पूजयित्वा च तच्छक्तीश्चतस्रः पुजयेत्क्रमात्
mahāviṣṇuṃ sadāviṣṇuṃ mūrttīkṛtya samarcayet | itthaṃ viṣṇoścaturvyūhakramānmūrticatuṣṭayam | pūjayitvā ca tacchaktīścatasraḥ pujayetkramāt
महाविष्णु, सदाविष्णु के रूप में मूर्तिमान कर पूजन करे; इस प्रकार विष्णु के चतुर्व्यूह-क्रम से चार मूर्तियों का पूजन कर, उनकी चारों शक्तियों को भी क्रमशः पूजे।
श्लोक 62 (shiva.vayaviya.65.62)
प्रभामाग्नेयदिग्भागे नैरृते तु सरस्वतीम् । गणाम्बिकां च वायव्ये लक्ष्मीं रौद्रे समर्चयेत्
prabhāmāgneyadigbhāge nairṛte tu sarasvatīm | gaṇāmbikāṃ ca vāyavye lakṣmīṃ raudre samarcayet
प्रभा को आग्नेय दिशा-भाग में, नैऋत्य में सरस्वती को; गणाम्बिका को वायव्य में, लक्ष्मी को रौद्र (ऐशान्य) में पूजे।
श्लोक 63 (shiva.vayaviya.65.63)
एवं भान्वादिमूर्त्तीनां तच्छक्तीनामनन्तरम् । पूजां विधाय लोकेशांस्तत्रैवावरणे यजेत्
evaṃ bhānvādimūrttīnāṃ tacchaktīnāmanantaram | pūjāṃ vidhāya lokeśāṃstatraivāvaraṇe yajet
इस प्रकार भानु आदि मूर्तियों की, तत्पश्चात् उनकी शक्तियों की भी पूजा सम्पन्न कर, उसी आवरण में लोकपालों का पूजन करे —
श्लोक 64 (shiva.vayaviya.65.64)
इन्द्रमग्निं यमं चैव निरृतिं वरुणं तथा । वायुं सोमं कुबेरं च पश्चादीशानमर्चयेत्
indramagniṃ yamaṃ caiva nirṛtiṃ varuṇaṃ tathā | vāyuṃ somaṃ kuberaṃ ca paścādīśānamarcayet
इन्द्र, अग्नि, यम, तथा निर्ऋति, वरुण; वायु, सोम, कुबेर, तथा तत्पश्चात् ईशान का पूजन करे।
श्लोक 65 (shiva.vayaviya.65.65)
एवं चतुर्थावरणं पूजयित्वा विधानतः । आयुधानि महेशस्य पश्चाद् ब्राह्ये समर्चयेत्
evaṃ caturthāvaraṇaṃ pūjayitvā vidhānataḥ | āyudhāni maheśasya paścād brāhye samarcayet
इस प्रकार विधिपूर्वक चतुर्थ आवरण का पूजन कर, तत्पश्चात् बाह्य आवरण में महेश के आयुधों का पूजन करे।
श्लोक 66 (shiva.vayaviya.65.66)
श्रीमत् त्रिशूलमैशाने वज्रं माहेन्द्रदिङ्मुखे । परशुं वह्निदिग्भागे याम्ये सायकमर्चयेत्
śrīmat triśūlamaiśāne vajraṃ māhendradiṅmukhe | paraśuṃ vahnidigbhāge yāmye sāyakamarcayet
श्रीमान् त्रिशूल को ऐशान्य में, वज्र को इन्द्र-दिशा (पूर्व) में; परशु को अग्नि-दिशा-भाग में, बाण को दक्षिण में पूजे।
श्लोक 67 (shiva.vayaviya.65.67)
नैरृते तु यजेत्खड्गं पाशं वारुणगोचरे । अङ्कुशं मारुते भागे पिनाकं चोत्तरे यजेत्
nairṛte tu yajetkhaḍgaṃ pāśaṃ vāruṇagocare | aṅkuśaṃ mārute bhāge pinākaṃ cottare yajet
नैऋत्य में खड्ग का पूजन करे, वारुण (पश्चिम) में पाश का; वायव्य भाग में अंकुश का, उत्तर में पिनाक (धनुष) का पूजन करे।
श्लोक 68 (shiva.vayaviya.65.68)
पश्चिमाभिमुखं रौद्रं क्षेत्रपालं समर्चयेत् । पञ्चमावरणं चैव सम्पूज्यानन्तरं बहिः
paścimābhimukhaṃ raudraṃ kṣetrapālaṃ samarcayet | pañcamāvaraṇaṃ caiva sampūjyānantaraṃ bahiḥ
पश्चिम की ओर मुख किए रौद्र क्षेत्रपाल का पूजन करे; तत्पश्चात् पंचम आवरण भी बाहर सम्यक् पूजनीय है।
श्लोक 69 (shiva.vayaviya.65.69)
सर्वावरणदेवानां बहिर्वा पञ्चमेऽथवा । पञ्चमे मातृभिः सार्द्धं महोक्षं पुरतो यजेत्
sarvāvaraṇadevānāṃ bahirvā pañcame'thavā | pañcame mātṛbhiḥ sārddhaṃ mahokṣaṃ purato yajet
सभी आवरण-देवताओं का बाहर, अथवा पंचम में ही पूजन करे; पंचम आवरण में मातृकाओं सहित महोक्ष (महान बैल) को सामने पूजे।
श्लोक 70 (shiva.vayaviya.65.70)
ततः समन्ततः पूज्याः सर्वा वै देवयोनयः । खेचरा ऋषयः सिद्धा दैत्या यक्षाश्च राक्षसाः
tataḥ samantataḥ pūjyāḥ sarvā vai devayonayaḥ | khecarā ṛṣayaḥ siddhā daityā yakṣāśca rākṣasāḥ
तत्पश्चात् चारों ओर, समस्त देव-योनियाँ पूज्य हैं — आकाशचारी, ऋषि, सिद्ध, दैत्य, यक्ष, तथा राक्षस —
श्लोक 71 (shiva.vayaviya.65.71)
अनन्ताद्याश्च नागेन्द्रा नागैस्तत्तत्कुलोद्भवैः । डाकिनी भूतवेतालप्रेतभैरवनायकाः
anantādyāśca nāgendrā nāgaistattatkulodbhavaiḥ | ḍākinī bhūtavetālapretabhairavanāyakāḥ
अनन्त आदि नागेन्द्रों को, उन-उन कुलों में उत्पन्न नागों सहित; डाकिनी, भूत, वेताल, प्रेत, तथा भैरव के नायकों को —
श्लोक 72 (shiva.vayaviya.65.72)
पातालवासिनश्चान्ये नानायोनिसमुद्भवाः । नद्यः समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च
pātālavāsinaścānye nānāyonisamudbhavāḥ | nadyaḥ samudrā girayaḥ kānanāni sarāṃsi ca
पाताल-निवासी अन्य प्राणियों को, नाना योनियों से उत्पन्न जीवों को; नदियों, समुद्रों, पर्वतों, वनों, तथा सरोवरों को —
श्लोक 73 (shiva.vayaviya.65.73)
पशवः पक्षिणो वृक्षाः कीटाद्याः क्षुद्रयोनयः । नराश्च विविधाकारा मृगाश्च क्षुद्रयोनयः
paśavaḥ pakṣiṇo vṛkṣāḥ kīṭādyāḥ kṣudrayonayaḥ | narāśca vividhākārā mṛgāśca kṣudrayonayaḥ
पशुओं, पक्षियों, वृक्षों, कीट आदि क्षुद्र-योनियों को; नाना आकार वाले मनुष्यों को, तथा मृगों को, क्षुद्र-योनियों को —
श्लोक 74 (shiva.vayaviya.65.74)
भुवनान्यन्तरण्डस्य ततो ब्रह्माण्डकोटयः । बहिरण्डान्यसङ्ख्यानि भुवनानि सहाधिपैः
bhuvanānyantaraṇḍasya tato brahmāṇḍakoṭayaḥ | bahiraṇḍānyasaṅkhyāni bhuvanāni sahādhipaiḥ
ब्रह्माण्ड के भीतर के भुवनों को, तत्पश्चात् करोड़ों ब्रह्माण्डों को; ब्रह्माण्ड के बाहर के असंख्य भुवनों को, उनके अधिपतियों सहित —
श्लोक 75 (shiva.vayaviya.65.75)
ब्रह्माण्डाधारका रुद्रा दशदिक्षु व्यवस्थिताः । यद्गौणं यच्च मामेयं यद्वा शाक्तं ततः परम्
brahmāṇḍādhārakā rudrā daśadikṣu vyavasthitāḥ | yadgauṇaṃ yacca māmeyaṃ yadvā śāktaṃ tataḥ param
ब्रह्माण्ड को धारण करने वाले रुद्रों को, जो दसों दिशाओं में स्थित हैं; जो कुछ भी गौण है, जो कुछ मुझसे मापा जाने वाला है, अथवा जो कुछ शाक्त है, तथा उससे भी आगे —
श्लोक 76 (shiva.vayaviya.65.76)
यत्किञ्चिदस्ति शब्दस्य वाच्यं चिदचिदात्मकम् । तत्सर्वं शिवयोः पार्श्वे बुद्ध्वा सामान्यतो यजेत्
yatkiñcidasti śabdasya vācyaṃ cidacidātmakam | tatsarvaṃ śivayoḥ pārśve buddhvā sāmānyato yajet
जो कुछ भी शब्द के द्वारा वाच्य वस्तु है, चाहे चेतन हो या अचेतन-स्वरूप — यह सब शिव-शिवा के पार्श्व में स्थित जानकर पूजे।
श्लोक 77 (shiva.vayaviya.65.77)
कृताञ्जलिपुटाः सर्वेऽचिन्त्याः स्मितमुखास्तथा । प्रीत्या सम्प्रेक्षमाणाश्च देवं देवीं च सर्वदा
kṛtāñjalipuṭāḥ sarve'cintyāḥ smitamukhāstathā | prītyā samprekṣamāṇāśca devaṃ devīṃ ca sarvadā
सभी हाथ जोड़े हुए, अचिन्त्य स्वरूप वाले, मुस्कुराते मुख वाले, प्रीतिपूर्वक देव और देवी को सदा देखते हुए ध्यान करे।
श्लोक 78 (shiva.vayaviya.65.78)
इत्थमावरणाभ्यर्चां कृत्वा विक्षेपशान्तये । पुनरभ्यर्च्य देवेशं पञ्चाक्षरमुदीरयेत्
itthamāvaraṇābhyarcāṃ kṛtvā vikṣepaśāntaye | punarabhyarcya deveśaṃ pañcākṣaramudīrayet
इस प्रकार आवरण-पूजा कर, विक्षेप (मन की चंचलता) की शान्ति के लिए, पुनः देवेश का पूजन कर पंचाक्षर मन्त्र का उच्चारण करे।
श्लोक 79 (shiva.vayaviya.65.79)
निवेदयेत्ततः पश्चाच्छिवयोरमृतोपमम् । सुव्यञ्जनसमायुक्तं शुद्धं चारु महाचरुम्
nivedayettataḥ paścācchivayoramṛtopamam | suvyañjanasamāyuktaṃ śuddhaṃ cāru mahācarum
तत्पश्चात् शिव-शिवा को अमृत के समान, सुव्यंजनों से युक्त, शुद्ध और सुन्दर महाचरु (महान अन्न-भोग) निवेदित करे।
श्लोक 80 (shiva.vayaviya.65.80)
द्वात्रिंशदाढकैर्मुख्यमधमं त्वाढकावरम् । साधयित्वा यथासम्पच्छ्रद्धया विनिवेदयेत्
dvātriṃśadāḍhakairmukhyamadhamaṃ tvāḍhakāvaram | sādhayitvā yathāsampacchraddhayā vinivedayet
उत्तम रूप में बत्तीस आढ़क (एक माप) का, निम्न रूप में एक आढ़क का भी; अपनी सम्पत्ति के अनुसार तैयार कर, श्रद्धापूर्वक निवेदित करे।
श्लोक 81 (shiva.vayaviya.65.81)
ततो निवेद्य पानीयं ताम्बूलं चोपदंशकैः । नीराजनादिकं कृत्वा पूजाशेषं समापयेत्
tato nivedya pānīyaṃ tāmbūlaṃ copadaṃśakaiḥ | nīrājanādikaṃ kṛtvā pūjāśeṣaṃ samāpayet
तत्पश्चात् जल निवेदित कर, तांबूल (पान) को अनुषंगी वस्तुओं सहित; नीराजन आदि कर, पूजा के शेष भाग को समाप्त करे।
श्लोक 82 (shiva.vayaviya.65.82)
भोगोपयोग्यद्रव्याणि विशिष्टान्येव साधयेत् । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत भक्तिमान्विभवे सति
bhogopayogyadravyāṇi viśiṣṭānyeva sādhayet | vittaśāṭhyaṃ na kurvīta bhaktimānvibhave sati
भोग के योग्य विशिष्ट द्रव्य ही तैयार करे; सम्पत्ति होने पर, भक्तिमान व्यक्ति धन में कंजूसी न करे।
श्लोक 83 (shiva.vayaviya.65.83)
शठस्योपेक्षकस्यापि व्यङ्गं चैवानुतिष्ठतः । न फलन्त्येव कर्माणि काम्यानीति सतां कथा
śaṭhasyopekṣakasyāpi vyaṅgaṃ caivānutiṣṭhataḥ | na phalantyeva karmāṇi kāmyānīti satāṃ kathā
कंजूस का, उपेक्षा करने वाले का, तथा त्रुटिपूर्ण ढंग से कार्य करने वाले का भी — काम्य कर्म फलित नहीं होते, ऐसा सज्जनों का कथन है।
श्लोक 84 (shiva.vayaviya.65.84)
तस्मात्सम्यगुपेक्षां च त्यक्त्वा सर्वाङ्गयोगतः । कुर्यात्काम्यानि कर्माणि फलसिद्धिं यदीच्छति
tasmātsamyagupekṣāṃ ca tyaktvā sarvāṅgayogataḥ | kuryātkāmyāni karmāṇi phalasiddhiṃ yadīcchati
इसलिए सम्यक् उपेक्षा को त्यागकर, सम्पूर्ण अंगों के साथ ही; यदि फल की सिद्धि चाहता हो, तो काम्य कर्म करे।
श्लोक 85 (shiva.vayaviya.65.85)
इत्थं पूजां समाप्याथ देवं देवीं प्रणम्य च । भक्त्या मनः समाधाय पश्चात्स्तोत्रमुदीरयेत्
itthaṃ pūjāṃ samāpyātha devaṃ devīṃ praṇamya ca | bhaktyā manaḥ samādhāya paścātstotramudīrayet
इस प्रकार पूजा समाप्त कर, तत्पश्चात् देव और देवी को प्रणाम कर, भक्तिपूर्वक मन को स्थिर कर, तत्पश्चात् स्तोत्र का उच्चारण करे।
श्लोक 86 (shiva.vayaviya.65.86)
ततः स्तोत्रमुपास्यान्ते त्वष्टोत्तरशतावराम् । जपेत्पञ्चाक्षरीं विद्यां सहस्रोत्तरमुत्सुकः
tataḥ stotramupāsyānte tvaṣṭottaraśatāvarām | japetpañcākṣarīṃ vidyāṃ sahasrottaramutsukaḥ
तत्पश्चात् स्तोत्र की उपासना के अन्त में, एक सौ आठ बार जप कर; उत्सुकतापूर्वक पंचाक्षरी विद्या का सहस्र बार जप करे।
श्लोक 87 (shiva.vayaviya.65.87)
विद्यापूजां गुरोः पूजां कृत्वा पश्चाद्यथाक्रमम् । यथोदयं यथाश्रद्धं सदस्यानपि पूजयेत्
vidyāpūjāṃ guroḥ pūjāṃ kṛtvā paścādyathākramam | yathodayaṃ yathāśraddhaṃ sadasyānapi pūjayet
विद्या-पूजा और गुरु-पूजा कर, तत्पश्चात् यथाक्रम; यथोदय (यथासामर्थ्य), यथाश्रद्ध सभासदों का भी पूजन करे।
श्लोक 88 (shiva.vayaviya.65.88)
तत उद्वास्य देवेशं सर्वैरावरणैः सह । मण्डलं गुरवे दद्याद्यागोपकरणैः सह
tata udvāsya deveśaṃ sarvairāvaraṇaiḥ saha | maṇḍalaṃ gurave dadyādyāgopakaraṇaiḥ saha
तत्पश्चात्, समस्त आवरणों सहित देवेश का उद्वासन कर, मण्डल को याग-सामग्री सहित गुरु को दे।
श्लोक 89 (shiva.vayaviya.65.89)
शिवाश्रितेभ्यो वा दद्यात्सर्वमेवानुपूर्वशः । अथवा तच्छिवायैव शिवक्षेत्रे समर्पयेत्
śivāśritebhyo vā dadyātsarvamevānupūrvaśaḥ | athavā tacchivāyaiva śivakṣetre samarpayet
अथवा शिव के आश्रितों को यह सब क्रमशः दे; अथवा उसे शिव को ही, शिव-क्षेत्र में अर्पित करे।
श्लोक 90 (shiva.vayaviya.65.90)
शिवाग्नौ वा यजेद्देवं होमद्रव्यैश्च सप्तभिः । समभ्यर्च्य यथान्यायं सर्वावरणदेवताः
śivāgnau vā yajeddevaṃ homadravyaiśca saptabhiḥ | samabhyarcya yathānyāyaṃ sarvāvaraṇadevatāḥ
अथवा शिव-अग्नि में सात होम-द्रव्यों से देव का यजन करे; यथान्याय सभी आवरण-देवताओं का सम्यक् पूजन कर —
श्लोक 91 (shiva.vayaviya.65.91)
एष योगेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । न तस्मादधिकः कश्चिद्यागोऽस्ति भुवने क्वचित्
eṣa yogeśvaro nāma triṣu lokeṣu viśrutaḥ | na tasmādadhikaḥ kaścidyāgo'sti bhuvane kvacit
यह याग तीनों लोकों में योगेश्वर नाम से विख्यात है; इससे बढ़कर कोई अन्य याग संसार में कहीं भी नहीं है।
श्लोक 92 (shiva.vayaviya.65.92)
न तदस्ति जगत्यस्मिन्नसाध्यं यदनेन तु । ऐहिकं वा फलं किञ्चिदामुष्मिकफलं तु वा
na tadasti jagatyasminnasādhyaṃ yadanena tu | aihikaṃ vā phalaṃ kiñcidāmuṣmikaphalaṃ tu vā
इस जगत में ऐसा कुछ भी नहीं है जो इसके द्वारा असाध्य हो — चाहे वह इस लोक का हो या परलोक का, कोई भी फल —
श्लोक 93 (shiva.vayaviya.65.93)
इदमस्य फलं नेदमिति नैव नियम्यते । श्रेयोरूपस्य कृत्स्नस्य तदिदं श्रेष्टसाधनम्
idamasya phalaṃ nedamiti naiva niyamyate | śreyorūpasya kṛtsnasya tadidaṃ śreṣṭasādhanam
यह इसका फल है, यह नहीं है — ऐसा कोई नियम नहीं है; यह सम्पूर्ण कल्याण-रूप वस्तु का सर्वश्रेष्ठ साधन है।
श्लोक 94 (shiva.vayaviya.65.94)
इदं न शक्यते वक्तुं पुरुषेण यदर्च्यते । चिन्तामणेरिवैतस्मात्तत्तेन प्राप्यते फलम्
idaṃ na śakyate vaktuṃ puruṣeṇa yadarcyate | cintāmaṇerivaitasmāttattena prāpyate phalam
जिसकी पूजा की जाती है, उसे पुरुष द्वारा कहा नहीं जा सकता; चिन्तामणि के समान, इससे वह इच्छित फल प्राप्त होता है।
श्लोक 95 (shiva.vayaviya.65.95)
तथापि क्षुद्रमुद्दिश्य फलं नैतत्प्रयोजयेत् । लघ्वर्थी महतो यस्मात्स्वयं लघुतरो भवेत्
tathāpi kṣudramuddiśya phalaṃ naitatprayojayet | laghvarthī mahato yasmātsvayaṃ laghutaro bhavet
फिर भी, तुच्छ फल के उद्देश्य से इसका प्रयोग न करे; क्योंकि छोटी वस्तु चाहने वाला, महान साधन से भी स्वयं छोटा ही रह जाता है।
श्लोक 96 (shiva.vayaviya.65.96)
महद्वा फलमल्पं वा कृतं चेत्कर्म सिध्यति । महादेवं समुद्दिश्य कृतं कर्म प्रयुज्यताम्
mahadvā phalamalpaṃ vā kṛtaṃ cetkarma sidhyati | mahādevaṃ samuddiśya kṛtaṃ karma prayujyatām
चाहे महान फल हो या अल्प, यदि कर्म फलित होना ही है, तो महादेव को ही लक्ष्य बनाकर किया गया कर्म ही किया जाना चाहिए।
श्लोक 97 (shiva.vayaviya.65.97)
तस्मादनन्यलभ्येषु शत्रुमृत्युञ्जयादिषु । फलेषु दृष्टादृष्टेषु कुर्य्यादेतद्विचक्षणः
tasmādananyalabhyeṣu śatrumṛtyuñjayādiṣu | phaleṣu dṛṣṭādṛṣṭeṣu kuryyādetadvicakṣaṇaḥ
इसलिए, शत्रु-मृत्युंजय आदि जैसे फलों के लिए, जो अन्यत्र प्राप्त नहीं होते, दृष्ट और अदृष्ट फलों में, बुद्धिमान पुरुष इसी याग का प्रयोग करे।
श्लोक 98 (shiva.vayaviya.65.98)
महत्स्वपि च पापेषु महारोगभयादिषु । दुर्भिक्षादिषु शान्त्यर्थं शान्तिं कुर्य्यादनेन तु
mahatsvapi ca pāpeṣu mahārogabhayādiṣu | durbhikṣādiṣu śāntyarthaṃ śāntiṃ kuryyādanena tu
महान पापों में भी, महारोग और भय आदि में, दुर्भिक्ष (अकाल) आदि में भी, शान्ति के लिए इसी के द्वारा शान्ति करे।
श्लोक 99 (shiva.vayaviya.65.99)
बहुना किं प्रलापेन महाव्यापन्निवारकम् । आत्मीयमस्त्रं शैवानामिदमाह महेश्वरः
bahunā kiṃ pralāpena mahāvyāpannivārakam | ātmīyamastraṃ śaivānāmidamāha maheśvaraḥ
अधिक प्रलाप से क्या लाभ? यह महेश्वर द्वारा कहा गया शैवों का अपना अस्त्र है, जो महान विपत्तियों का निवारण करने वाला है।
श्लोक 100 (shiva.vayaviya.65.100)
तस्मादितः परं नास्ति परित्राणमिहात्मनः । इति मत्वा प्रयुञ्जानः कर्मेदं शुभमश्नुते
tasmāditaḥ paraṃ nāsti paritrāṇamihātmanaḥ | iti matvā prayuñjānaḥ karmedaṃ śubhamaśnute
इसलिए, इससे बढ़कर आत्मा की कोई अन्य रक्षा इस लोक में नहीं है; ऐसा जानकर, इस कर्म का प्रयोग करने वाला शुभ फल प्राप्त करता है।
श्लोक 101 (shiva.vayaviya.65.101)
स्तोत्रमात्रं शुचिर्भूत्वा यः पठेत्सुसमाहितः । सोऽप्यभीष्टतमादर्थादष्टांशफलमाप्नुयात्
stotramātraṃ śucirbhūtvā yaḥ paṭhetsusamāhitaḥ | so'pyabhīṣṭatamādarthādaṣṭāṃśaphalamāpnuyāt
जो केवल स्तोत्र को ही, शुद्ध होकर, एकाग्रचित्त होकर पढ़ता है, वह भी अभीष्टतम अर्थ का आठवाँ अंश फल प्राप्त करता है।
श्लोक 102 (shiva.vayaviya.65.102)
अर्थं तस्यानुसन्धाय पर्वण्यनशनः पठेत् । अष्टाम्यां वा चतुर्दश्यां फलमर्द्धं समाप्नुयात्
arthaṃ tasyānusandhāya parvaṇyanaśanaḥ paṭhet | aṣṭāmyāṃ vā caturdaśyāṃ phalamarddhaṃ samāpnuyāt
उसका अर्थ (प्रयोजन) निश्चित कर, पर्व के दिन उपवास रखते हुए पढ़े; अष्टमी अथवा चतुर्दशी को पढ़ने से आधा फल प्राप्त होता है।
श्लोक 103 (shiva.vayaviya.65.103)
यस्त्वर्थमनुसन्धाय पर्वादिषु तथा व्रती । मासमेकं जपेत्स्तोत्रं स कृत्स्नं फलमाप्नुयात्
yastvarthamanusandhāya parvādiṣu tathā vratī | māsamekaṃ japetstotraṃ sa kṛtsnaṃ phalamāpnuyāt
परन्तु जो अर्थ निश्चित कर, पर्व आदि दिनों में व्रतपूर्वक, एक मास तक स्तोत्र का जप करता है, वह सम्पूर्ण फल प्राप्त करता है।