Skip to main content

वायवीय संहिता · अध्याय 70

हरि के मोह की निवृत्ति

अध्याय 69अध्याय-सूचीअध्याय 71

श्लोक 1 (shiva.vayaviya.70.1)

उपमन्युरुवाच । अथाविरभवत्तत्र सनादं शब्दलक्षणम् । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः प्रतिपादकम्

upamanyuruvāca | athāvirabhavattatra sanādaṃ śabdalakṣaṇam | omityekākṣaraṃ brahma brahmaṇaḥ pratipādakam

उपमन्यु ने कहा - तब वहाँ ध्वनि-लक्षण से युक्त एक निनाद प्रकट हुआ - 'ॐ' नामक एकाक्षर ब्रह्म, जो ब्रह्म का ही प्रतिपादक है।

श्लोक 2 (shiva.vayaviya.70.2)

तदप्यविदितं तावद् ब्रह्मणा विष्णुना तथा । रजसा तमसा चित्तं तयोर्यस्मात्तिरस्कृतम्

tadapyaviditaṃ tāvad brahmaṇā viṣṇunā tathā | rajasā tamasā cittaṃ tayoryasmāttiraskṛtam

वह भी ब्रह्मा और विष्णु को ज्ञात नहीं हुआ, क्योंकि उन दोनों का चित्त रजोगुण और तमोगुण से आच्छादित था।

श्लोक 3 (shiva.vayaviya.70.3)

तदा विभक्तमभवच्चतुर्द्धैकं तदक्षरम् । अ उ मेति त्रिमात्राभिः परस्ताच्चार्द्धमात्रया

tadā vibhaktamabhavaccaturddhaikaṃ tadakṣaram | a u meti trimātrābhiḥ parastāccārddhamātrayā

तब वह एक अक्षर चार भागों में विभक्त हो गया - अ, उ, म - इन तीन मात्राओं में, और उनसे परे अर्धमात्रा में।

श्लोक 4 (shiva.vayaviya.70.4)

तत्राकारः श्रितो भागे ज्वलल्लिङ्गस्य दक्षिणे । उकारश्चोत्तरे तद्वन्मकारस्तस्य मध्यतः

tatrākāraḥ śrito bhāge jvalalliṅgasya dakṣiṇe | ukāraścottare tadvanmakārastasya madhyataḥ

वहाँ प्रज्वलित लिंग के दक्षिण भाग में 'अ' कार स्थित हुआ, उत्तर भाग में उसी प्रकार 'उ' कार, और उसके मध्य में 'म' कार।

श्लोक 5 (shiva.vayaviya.70.5)

अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिङ्गमूर्धनि । विभक्तेऽपि तदा तस्मिन् प्रणवे परमाक्षरे

ardhamātrātmako nādaḥ śrūyate liṅgamūrdhani | vibhakte'pi tadā tasmin praṇave paramākṣare

और लिंग के शिखर पर अर्धमात्रा-स्वरूप नाद सुनाई दे रहा था; परम अक्षर उस प्रणव के इस प्रकार विभक्त हो जाने पर भी -

श्लोक 6 (shiva.vayaviya.70.6)

विभावार्थं च तौ देवौ न किञ्चिदवजग्मतुः । वेदात्मना तदाव्यक्तः प्रणवो विकृतिं गतः

vibhāvārthaṃ ca tau devau na kiñcidavajagmatuḥ | vedātmanā tadāvyaktaḥ praṇavo vikṛtiṃ gataḥ

उन दोनों देवों को समझाने के प्रयत्न में भी वे कुछ न समझ सके। तब वेद-स्वरूप वह अव्यक्त प्रणव विकृति को प्राप्त हुआ -

श्लोक 7 (shiva.vayaviya.70.7)

तत्राकारो ऋगभवदुकारो यजुरव्ययः । मकारः साम सञ्जातो नादस्त्वाथर्वणी श्रुतिः

tatrākāro ṛgabhavadukāro yajuravyayaḥ | makāraḥ sāma sañjāto nādastvātharvaṇī śrutiḥ

वहाँ 'अ' कार ऋग्वेद हुआ, 'उ' कार अविनाशी यजुर्वेद हुआ, 'म' कार सामवेद हुआ, और नाद अथर्व-श्रुति हुआ।

श्लोक 8 (shiva.vayaviya.70.8)

ऋगयं स्थापयामास समासात्त्वर्थमात्मनः । रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि

ṛgayaṃ sthāpayāmāsa samāsāttvarthamātmanaḥ | rajoguṇeṣu brahmāṇaṃ mūrtiṣvādyaṃ kriyāsvapi

इस ऋग्वेद ने संक्षेप में अपना अर्थ इस प्रकार स्थापित किया - गुणों में रजोगुण-स्वरूप ब्रह्मा को, पाँचों मूर्तियों में प्रथम को, क्रियाओं में भी प्रथम को -

श्लोक 9 (shiva.vayaviya.70.9)

सृष्टिं लोकेषु पृथिवीं तत्त्वेष्वात्मानमव्ययम् । कलाध्वनि निवृत्तिं च सद्यं ब्रह्मसु पञ्चसु

sṛṣṭiṃ lokeṣu pṛthivīṃ tattveṣvātmānamavyayam | kalādhvani nivṛttiṃ ca sadyaṃ brahmasu pañcasu

लोकों में पृथ्वी को, तत्त्वों में अविनाशी आत्मा को, कला के मार्ग में निवृत्ति को, और पाँचों ब्रह्मों में सद्योजात को -

श्लोक 10 (shiva.vayaviya.70.10)

लिङ्गभागेष्वधोभागं बीजाख्यं कारणत्रये । चतुःषष्टिगुणैश्वर्यं बौद्धं यदणिमादिषु

liṅgabhāgeṣvadhobhāgaṃ bījākhyaṃ kāraṇatraye | catuḥṣaṣṭiguṇaiśvaryaṃ bauddhaṃ yadaṇimādiṣu

लिंग के भागों में उसके निचले भाग को, तीनों कारणों में बीज-नामक कारण को, और अणिमा आदि ऐश्वर्यों में चौंसठ बुद्धि-सम्बन्धी शक्तियों को (स्थापित किया)।

श्लोक 11 (shiva.vayaviya.70.11)

तदित्थमर्थैर्दशभिर्व्याप्तं विश्वमृचा जगत् । अथोपस्थापयामास स्वार्थं दशविधं यजुः

taditthamarthairdaśabhirvyāptaṃ viśvamṛcā jagat | athopasthāpayāmāsa svārthaṃ daśavidhaṃ yajuḥ

इस प्रकार इन दस अर्थों से यह ऋग्वेद-रूप जगत व्याप्त है। तदनन्तर यजुर्वेद ने भी अपना दसविध अर्थ स्थापित किया -

श्लोक 12 (shiva.vayaviya.70.12)

सत्त्वं गुणेषु विष्णुं च मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि । स्थितिं लोकेष्वन्तरिक्षं विद्यां तत्त्वेषु च त्रिषु

sattvaṃ guṇeṣu viṣṇuṃ ca mūrtiṣvādyaṃ kriyāsvapi | sthitiṃ lokeṣvantarikṣaṃ vidyāṃ tattveṣu ca triṣu

गुणों में सत्त्वगुण-स्वरूप विष्णु को, मूर्तियों में द्वितीय को, क्रियाओं में भी द्वितीय को, लोकों में अन्तरिक्ष को, और तीनों तत्त्वों में विद्या को -

श्लोक 13 (shiva.vayaviya.70.13)

कलाध्वसु प्रतिष्ठां च वामं ब्रह्मसु पञ्चसु । मध्यं तु लिङ्गभागेषु योनिं च त्रिषु हेतुषु

kalādhvasu pratiṣṭhāṃ ca vāmaṃ brahmasu pañcasu | madhyaṃ tu liṅgabhāgeṣu yoniṃ ca triṣu hetuṣu

कला के मार्ग में प्रतिष्ठा को, पाँचों ब्रह्मों में वामदेव को, लिंग के भागों में उसके मध्य भाग को, और तीनों कारणों में योनि को -

श्लोक 14 (shiva.vayaviya.70.14)

प्राकृतं च यथैश्वर्यं तस्माद्विश्वं यजुर्मयम् । ततोपस्थापयामास सामार्थं दशधात्मनः

prākṛtaṃ ca yathaiśvaryaṃ tasmādviśvaṃ yajurmayam | tatopasthāpayāmāsa sāmārthaṃ daśadhātmanaḥ

और ऐश्वर्यों में प्राकृतिक ऐश्वर्यों को (स्थापित किया)। इस प्रकार सम्पूर्ण जगत यजुर्वेदमय है। तदनन्तर सामवेद ने अपना दसविध अर्थ स्थापित किया -

श्लोक 15 (shiva.vayaviya.70.15)

तमोगुणेष्वथो रुद्रं मूर्तिष्वाद्यं क्रियासु च । संहृतिं त्रिषु लोकेषु तत्त्वेषु शिवमुत्तमम्

tamoguṇeṣvatho rudraṃ mūrtiṣvādyaṃ kriyāsu ca | saṃhṛtiṃ triṣu lokeṣu tattveṣu śivamuttamam

गुणों में तमोगुण-स्वरूप रुद्र को, मूर्तियों में तृतीय को, क्रियाओं में भी (संहार को), तीनों लोकों में संहार को, और तत्त्वों में सर्वश्रेष्ठ शिव-तत्त्व को -

श्लोक 16 (shiva.vayaviya.70.16)

विद्याकलास्वघोरं च तथा ब्रह्मसु पञ्चसु । लिङ्गभागेषु पीठोर्द्ध्वं बीजिनं कारणत्रये

vidyākalāsvaghoraṃ ca tathā brahmasu pañcasu | liṅgabhāgeṣu pīṭhorddhvaṃ bījinaṃ kāraṇatraye

विद्या-कलाओं में अघोर को, तथा पाँचों ब्रह्मों में भी अघोर को; लिंग के भागों में पीठ के ऊपरी भाग को, और तीनों कारणों में बीजयुक्त (बिन्दु) को -

श्लोक 17 (shiva.vayaviya.70.17)

पौरुषं च तथैश्वर्यमित्थं साम्ना ततं जगत् । अथाथर्वाह नैर्गुण्यमर्थं प्रथममात्मनः

pauruṣaṃ ca tathaiśvaryamitthaṃ sāmnā tataṃ jagat | athātharvāha nairguṇyamarthaṃ prathamamātmanaḥ

और ऐश्वर्यों में पौरुष ऐश्वर्य को (स्थापित किया) - इस प्रकार सामवेद से जगत व्याप्त हुआ। तदनन्तर अथर्ववेद ने अपने प्रथम अर्थ के रूप में निर्गुणता को कहा -

श्लोक 18 (shiva.vayaviya.70.18)

ततो महेश्वरं साक्षात् मूर्तिष्वपि सदाशिवम् । क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः

tato maheśvaraṃ sākṣāt mūrtiṣvapi sadāśivam | kriyāsu niṣkriyasyāpi śivasya paramātmanaḥ

फिर मूर्तियों में साक्षात् सदाशिव-स्वरूप महेश्वर को, और क्रियाओं में - यद्यपि परमात्मा शिव निष्क्रिय ही हैं -

श्लोक 19 (shiva.vayaviya.70.19)

भूतानुग्रहणं चैव मुच्यन्ते येन जन्तवः । लोकेष्वपि यतो वाचो निवृत्ता मनसा सह

bhūtānugrahaṇaṃ caiva mucyante yena jantavaḥ | lokeṣvapi yato vāco nivṛttā manasā saha

प्राणियों पर उनके अनुग्रह को, जिससे जीव मुक्त होते हैं; और लोकों में उस लोक को जहाँ से वाणी मन के साथ लौट आती है -

श्लोक 20 (shiva.vayaviya.70.20)

तदूर्ध्वमुन्मनालोकात् सोमलोकमलौकिकम् । सोमः सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः

tadūrdhvamunmanālokāt somalokamalaukikam | somaḥ sahomayā yatra nityaṃ nivasatīśvaraḥ

उससे भी ऊपर, उन्मनालोक से परे, अलौकिक सोमलोक को, जहाँ ईश्वर उमा-सहित नित्य निवास करते हैं -

श्लोक 21 (shiva.vayaviya.70.21)

तदूर्ध्वमुन्मनालोकाद्यं प्राप्तो न निवर्तते । शान्तिं च शान्त्यतीतां च व्यापिकां चै कलास्वपि

tadūrdhvamunmanālokādyaṃ prāpto na nivartate | śāntiṃ ca śāntyatītāṃ ca vyāpikāṃ cai kalāsvapi

और उससे भी ऊपर, उन्मनालोक से परे, उस पद को जिसे प्राप्त कर पुनः लौटना नहीं पड़ता; और कलाओं में शान्ति, शान्त्यतीता और व्यापिका को -

श्लोक 22 (shiva.vayaviya.70.22)

तत्पूरुषं तथेशानं ब्रह्म ब्रह्मसु पञ्चसु । मूर्द्धानमपि लिङ्गस्य नादभागेष्वनुत्तमम्

tatpūruṣaṃ tatheśānaṃ brahma brahmasu pañcasu | mūrddhānamapi liṅgasya nādabhāgeṣvanuttamam

पाँचों ब्रह्मों में तत्पुरुष और ईशान को; लिंग के भागों में उसके शिखर को; और नाद-भागों में सर्वोत्तम शिखर को -

श्लोक 23 (shiva.vayaviya.70.23)

यत्रावाह्य समाराध्यः केवलो निष्कलः शिवः । तत्तेष्वपि तदा बिन्दोर्नादात् शक्तेस्ततः परात्

yatrāvāhya samārādhyaḥ kevalo niṣkalaḥ śivaḥ | tatteṣvapi tadā bindornādāt śaktestataḥ parāt

जहाँ आवाहन करके केवल, निष्कल शिव की आराधना की जाती है; और उससे भी परे - बिन्दु से, नाद से, और शक्ति से भी परे -

श्लोक 24 (shiva.vayaviya.70.24)

तत्त्वादपि परं तत्त्वमतत्त्वं परमार्थतः । कारणेषु त्रयातीतान् मायाविक्षोभकारणात्

tattvādapi paraṃ tattvamatattvaṃ paramārthataḥ | kāraṇeṣu trayātītān māyāvikṣobhakāraṇāt

तत्त्व से भी परे वह तत्त्व है जो परमार्थतः अतत्त्व है; तीनों कारणों से परे, माया को क्षुब्ध करने वाले कारण से भी परे -

श्लोक 25 (shiva.vayaviya.70.25)

अनन्तात् शुद्धविद्यायाः परस्ताच्च महेश्वरात् । सर्वविद्येश्वराधीशान्न पराच्च सदाशिवात्

anantāt śuddhavidyāyāḥ parastācca maheśvarāt | sarvavidyeśvarādhīśānna parācca sadāśivāt

अनन्त से, शुद्धविद्या से, महेश्वर से, सर्वविद्येश्वरों के अधीश्वर से परे, और सदाशिव से अभिन्न -

श्लोक 26 (shiva.vayaviya.70.26)

सर्वमन्त्रतनोर्देवात् शक्तित्रयसमन्वितात् । पञ्चवक्त्राद्दशभुजात् साक्षात् सकलनिष्कलात्

sarvamantratanordevāt śaktitrayasamanvitāt | pañcavaktrāddaśabhujāt sākṣāt sakalaniṣkalāt

समस्त मन्त्रों के शरीर वाले, तीनों शक्तियों से युक्त, पंचमुख, दशभुज, साक्षात् सकल-निष्कल देव से भी परे -

श्लोक 27 (shiva.vayaviya.70.27)

तस्मादपि पराद्बिन्दोरर्धेदोश्च ततः परात् । ततः परान्निशाधीशान्नादाख्याच्च ततः परात्

tasmādapi parādbindorardhedośca tataḥ parāt | tataḥ parānniśādhīśānnādākhyācca tataḥ parāt

उससे भी परे बिन्दु से, अर्धचन्द्र से भी परे, फिर निशाधीश से भी परे, और नाद नामक तत्त्व से भी परे -

श्लोक 28 (shiva.vayaviya.70.28)

ततः परात् सुषुम्नेशाद् ब्रह्मरन्ध्रेश्वरादपि । ततः परस्मात् शक्तेश्च परस्तात् शिवतत्त्वतः

tataḥ parāt suṣumneśād brahmarandhreśvarādapi | tataḥ parasmāt śakteśca parastāt śivatattvataḥ

उससे भी परे सुषुम्ना के स्वामी से, ब्रह्मरन्ध्र के स्वामी से भी परे, उससे भी परे शक्ति से, और शिव-तत्त्व से भी परे -

श्लोक 29 (shiva.vayaviya.70.29)

परमं कारणं साक्षात्स्वयं निष्कारणं शिवम् । कारणानां च धातारं ध्यातारां ध्येयमव्ययम्

paramaṃ kāraṇaṃ sākṣātsvayaṃ niṣkāraṇaṃ śivam | kāraṇānāṃ ca dhātāraṃ dhyātārāṃ dhyeyamavyayam

साक्षात् परम कारण, स्वयं निष्कारण शिव है - कारणों के भी विधाता, ध्याता और ध्येय, अविनाशी -

श्लोक 30 (shiva.vayaviya.70.30)

परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितम् । सर्वैश्वर्येण सम्पन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम्

paramākāśamadhyasthaṃ paramātmopari sthitam | sarvaiśvaryeṇa sampannaṃ sarveśvaramanīśvaram

परम आकाश के मध्य में स्थित, परमात्मा से भी ऊपर स्थित, समस्त ऐश्वर्य से सम्पन्न, सबके ईश्वर, स्वयं किसी के अधीन नहीं -

श्लोक 31 (shiva.vayaviya.70.31)

ऐश्वर्याच्चापि मायेयादशुद्धान् मानुषादिकात् । अपराच्च परात्त्याज्यादविशुद्धाध्वगोचरात्

aiśvaryāccāpi māyeyādaśuddhān mānuṣādikāt | aparācca parāttyājyādaviśuddhādhvagocarāt

ऐश्वर्य से भी परे, अशुद्ध मानुषादि की उत्पत्ति करने वाली माया से भी परे, त्याज्य निकृष्ट पद से भी परे, अशुद्ध मार्ग की सीमा से भी परे -

श्लोक 32 (shiva.vayaviya.70.32)

तत्परात् शुद्धविद्याद्यादुन्मनान्तात्परात्परात् । परमं परमैश्वर्यमुन्मनाद्यमनादि च

tatparāt śuddhavidyādyādunmanāntātparātparāt | paramaṃ paramaiśvaryamunmanādyamanādi ca

उससे भी परे, शुद्धविद्या से आरम्भ होकर उन्मना तक के मार्ग से भी परे, परम से भी परम - अनादि उन्मना आदि का भी स्रोत, परम ऐश्वर्य -

श्लोक 33 (shiva.vayaviya.70.33)

अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् । इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः

apāramaparādhīnaṃ nirastātiśayaṃ sthiram | itthamarthairdaśavidhairiyamātharvaṇī śrutiḥ

अपार, किसी के भी अधीन नहीं, समस्त तुलना से रहित, स्थिर - इस प्रकार इन दस प्रकार के अर्थों से युक्त यह अथर्व-श्रुति है,

श्लोक 34 (shiva.vayaviya.70.34)

यस्माद् गरीयसी तस्माद्विश्वं व्याप्तमथर्वणा । ऋग्वेदः पुनराहेदं जाग्रद्रूपं मयोच्यते

yasmād garīyasī tasmādviśvaṃ vyāptamatharvaṇā | ṛgvedaḥ punarāhedaṃ jāgradrūpaṃ mayocyate

और चूँकि यह सबसे महान् है, इसलिए विश्व अथर्ववेद से व्याप्त है। ऋग्वेद पुनः कहता है - 'मुझसे जाग्रत-अवस्था कही जाती है,

श्लोक 35 (shiva.vayaviya.70.35)

येनाहमात्मतत्त्वस्य नित्यमस्म्यभिधायकः । यजुर्वेदोऽवदत्तद्वत्स्वप्नावस्था मयोच्यते

yenāhamātmatattvasya nityamasmyabhidhāyakaḥ | yajurvedo'vadattadvatsvapnāvasthā mayocyate

क्योंकि मैं आत्मतत्त्व का नित्य प्रतिपादक हूँ।' यजुर्वेद ने उसी प्रकार कहा - 'मुझसे स्वप्नावस्था कही जाती है,

श्लोक 36 (shiva.vayaviya.70.36)

भोग्यात्मना परिणता विद्या वेद्या यतो मयि । साम चाह सुषुप्त्याख्यमेवं सर्वं मयोच्यते

bhogyātmanā pariṇatā vidyā vedyā yato mayi | sāma cāha suṣuptyākhyamevaṃ sarvaṃ mayocyate

क्योंकि मुझमें ही वेद्य विद्या भोग्य-रूप में परिणत होकर स्थित है।' और सामवेद ने सुषुप्ति नामक अवस्था कही - 'इस प्रकार सब कुछ मुझसे कहा जाता है,

श्लोक 37 (shiva.vayaviya.70.37)

ममार्थेन शिवेनेदं तामसेनाभिधीयते । अथर्वाह तुरीयाख्यं तुरीयातीतमेव च

mamārthena śivenedaṃ tāmasenābhidhīyate | atharvāha turīyākhyaṃ turīyātītameva ca

मेरे ही अर्थ से, तामस शिव के रूप में, यह कहा जाता है।' अथर्व ने तुरीय और तुरीयातीत नामक अवस्थाओं को कहा -

श्लोक 38 (shiva.vayaviya.70.38)

मयाभिधीयते तस्मादध्वातीतपदोऽस्म्यहम् । अध्वात्मकं तु त्रितयं शिवविद्यात्मसंज्ञितम्

mayābhidhīyate tasmādadhvātītapado'smyaham | adhvātmakaṃ tu tritayaṃ śivavidyātmasaṃjñitam

'मुझसे ये कहे जाते हैं, इसलिए मैं मार्ग से अतीत पद हूँ।' मार्ग से सम्बद्ध वह त्रिविध अवस्था शिव, विद्या और आत्मा नाम से जानी जाती है -

श्लोक 39 (shiva.vayaviya.70.39)

तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं संशोध्यं च पदैषिणा । अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम्

tattraiguṇyaṃ trayīsādhyaṃ saṃśodhyaṃ ca padaiṣiṇā | adhvātītaṃ turīyākhyaṃ nirvāṇaṃ paramaṃ padam

वह त्रिगुणात्मक अवस्था तीनों वेदों द्वारा साध्य है और पद की इच्छा रखने वाले को शुद्ध करने योग्य है; मार्ग से अतीत, तुरीय नामक निर्वाण ही परम पद है -

श्लोक 40 (shiva.vayaviya.70.40)

तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोस्य विशोधकम् । द्वयोः प्रमापको नादो नादान्तश्च मदात्मकः

tadatītaṃ ca nairguṇyādadhvanosya viśodhakam | dvayoḥ pramāpako nādo nādāntaśca madātmakaḥ

और उससे भी अतीत, निर्गुणता के कारण, वह इन दोनों मार्गों को शुद्ध करने वाला है; नाद इन दोनों को जानने का साधन है, और नादान्त आनन्द-स्वरूप है -

श्लोक 41 (shiva.vayaviya.70.41)

तस्मात् ममार्थस्वातन्त्र्यात् प्रधानः परमेश्वरः । यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः

tasmāt mamārthasvātantryāt pradhānaḥ parameśvaraḥ | yadasti vastu tatsarvaṃ guṇaprādhānyayogataḥ

इसलिए मेरी ही स्वतन्त्रता के कारण परमेश्वर 'प्रधान' कहलाते हैं; जो कुछ भी वस्तु है, वह सब गुणों की प्रधानता के योग से ही है -

श्लोक 42 (shiva.vayaviya.70.42)

समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते । सर्वार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम्

samastaṃ vyastamapi ca praṇavārthaṃ pracakṣate | sarvārthavācakaṃ tasmādekaṃ brahmaitadakṣaram

और यह समस्त, चाहे समष्टि रूप में हो या व्यष्टि रूप में, प्रणव का ही अर्थ कहा जाता है; इसलिए यह एक अविनाशी अक्षर ही सर्वार्थ-वाचक ब्रह्म है।

श्लोक 43 (shiva.vayaviya.70.43)

तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः । शिवो हि प्रणवो ह्येष प्रणवो हि शिवः स्मृतः

tenomiti jagatkṛtsnaṃ kurute prathamaṃ śivaḥ | śivo hi praṇavo hyeṣa praṇavo hi śivaḥ smṛtaḥ

उसी 'ॐ' के द्वारा शिव सबसे पहले सम्पूर्ण जगत की रचना करते हैं; क्योंकि यह प्रणव ही शिव है, और शिव ही प्रणव कहे गए हैं।

श्लोक 44 (shiva.vayaviya.70.44)

वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः । चिन्तया रहितो रुद्रो वाचो यन्मनसा सह

vācyavācakayorbhedo nātyantaṃ vidyate yataḥ | cintayā rahito rudro vāco yanmanasā saha

क्योंकि वाच्य और वाचक में सर्वथा भेद नहीं है; रुद्र चिन्ता से रहित हैं, और उन्हीं से वाणी मन के साथ -

श्लोक 45 (shiva.vayaviya.70.45)

अप्राप्य तन्निवर्तन्ते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः । एकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्माभिधीयते

aprāpya tannivartante vācyastvekākṣareṇa saḥ | ekākṣarādakārākhyādātmā brahmābhidhīyate

उन्हें न पाकर लौट आती है; फिर भी वे एक अक्षर (ॐ) से वाच्य हैं। एकाक्षर के 'अ' नामक अंश से आत्मा 'ब्रह्मा' कहलाता है -

श्लोक 46 (shiva.vayaviya.70.46)

एकाक्षरादुकाराख्याद् विद्या विष्णुरुदीर्यते । एकाक्षरान्मकाराख्यात् शिवो रुद्र उदाहृतः

ekākṣarādukārākhyād vidyā viṣṇurudīryate | ekākṣarānmakārākhyāt śivo rudra udāhṛtaḥ

एकाक्षर के 'उ' नामक अंश से 'विद्या' नामक विष्णु प्रकट होते हैं; एकाक्षर के 'म' नामक अंश से शिव 'रुद्र' कहे गए हैं।

श्लोक 47 (shiva.vayaviya.70.47)

दक्षिणाङ्गान् महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञकः । वामाङ्गादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः

dakṣiṇāṅgān maheśasya jāto brahmātmasaṃjñakaḥ | vāmāṅgādabhavadviṣṇustato vidyeti saṃjñitaḥ

महेश के दक्षिण अंग से 'ब्रह्मात्मा' नामक देव उत्पन्न हुए; वाम अंग से विष्णु प्रकट हुए, जो तब से 'विद्या' नाम से जाने गए -

श्लोक 48 (shiva.vayaviya.70.48)

हृदयान्नीलरुद्रोऽभूच्छिवस्य शिवसंज्ञकः । सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहकः

hṛdayānnīlarudro'bhūcchivasya śivasaṃjñakaḥ | sṛṣṭeḥ pravartako brahmā sthiterviṣṇurvimohakaḥ

और शिव के हृदय से नीलरुद्र प्रकट हुए, जो 'शिव' नाम से जाने गए। ब्रह्मा सृष्टि के प्रवर्तक हैं, माया द्वारा मोहित करने वाले विष्णु स्थिति के -

श्लोक 49 (shiva.vayaviya.70.49)

संहारस्य तथा रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः

saṃhārasya tathā rudrastayornityaṃ niyāmakaḥ

और उसी प्रकार रुद्र संहार के, तथा इन दोनों के भी नित्य नियामक हैं।

श्लोक 50 (shiva.vayaviya.70.50)

तस्मात्त्रयस्ते कथ्यन्ते जगतः कारणानि च । कारणत्रयहेतुश्च शिवः परमकारणम्

tasmāttrayaste kathyante jagataḥ kāraṇāni ca | kāraṇatrayahetuśca śivaḥ paramakāraṇam

इसलिए ये तीनों जगत के कारण कहे जाते हैं; और इन तीनों कारणों के भी हेतु शिव ही परम कारण हैं।

श्लोक 51 (shiva.vayaviya.70.51)

अर्थमेतमविज्ञाय रजसा बद्धवैरयोः । युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिङ्गमुपस्थितम्

arthametamavijñāya rajasā baddhavairayoḥ | yuvayoḥ pratibodhāya madhye liṅgamupasthitam

इसी अर्थ को न समझने के कारण, रजोगुण से जिनका वैर बँधा था, ऐसे तुम दोनों को जगाने के लिए ही मध्य में यह लिंग प्रकट हुआ।

श्लोक 52 (shiva.vayaviya.70.52)

एवमोमिति मां प्राहुर्यदिहोक्तमथर्वणा । ऋचो यजूंषि सामानि शाखाश्चान्याः सहस्रशः

evamomiti māṃ prāhuryadihoktamatharvaṇā | ṛco yajūṃṣi sāmāni śākhāścānyāḥ sahasraśaḥ

इस प्रकार अथर्व द्वारा जो यहाँ कहा गया, वे मुझे 'ॐ' कहते हैं - ऋचाएँ, यजुष, सामवेद-मन्त्र, तथा सहस्रों अन्य शाखाएँ -

श्लोक 53 (shiva.vayaviya.70.53)

वेदेष्वेवं स्वयं वक्त्रैर्व्यक्तमित्थं वदत्स्वपि । स्वप्नानुभूतमिव तत्ताभ्यां नाध्यवसीयते

vedeṣvevaṃ svayaṃ vaktrairvyaktamitthaṃ vadatsvapi | svapnānubhūtamiva tattābhyāṃ nādhyavasīyate

इस प्रकार वेदों में स्वयं अपने ही मुखों से स्पष्ट रूप से कहे जाने पर भी, वह उन दोनों को स्वप्न में अनुभव किए गए के समान समझ में नहीं आया।

श्लोक 54 (shiva.vayaviya.70.54)

तयोस्तत्र प्रबोधाय तमोपनयनाय च । लिङ्गेऽपि मुद्रितं सर्वं यथा वेदैरुदाहृतम्

tayostatra prabodhāya tamopanayanāya ca | liṅge'pi mudritaṃ sarvaṃ yathā vedairudāhṛtam

उन दोनों को जगाने और उनके अज्ञान-अन्धकार को दूर करने के लिए, जो कुछ वेदों द्वारा कहा गया था, वह सब लिंग में भी अंकित कर दिया गया।

श्लोक 55 (shiva.vayaviya.70.55)

तद् दृष्ट्वा मुद्रितं लिङ्गे प्रसादाल्लिङ्गिनस्तदा । प्रशान्तमनसौ देवौ प्रबुद्धौ सम्बभूवतुः

tad dṛṣṭvā mudritaṃ liṅge prasādālliṅginastadā | praśāntamanasau devau prabuddhau sambabhūvatuḥ

लिंग में अंकित उस सबको देखकर, लिंगी शिव की कृपा से, शान्तचित्त हुए वे दोनों देव प्रबुद्ध हो गए।

श्लोक 56 (shiva.vayaviya.70.56)

उत्पत्तिं विलयं चैव यथात्म्यं च षडध्वनाम् । ततः परतरं धाम धामवन्तं च पूरुषम्

utpattiṃ vilayaṃ caiva yathātmyaṃ ca ṣaḍadhvanām | tataḥ parataraṃ dhāma dhāmavantaṃ ca pūruṣam

छहों अध्वाओं की उत्पत्ति, लय और यथार्थ स्वरूप को उन्होंने जाना, और उससे भी परे स्थित परम धाम तथा धामवान् पुरुष को -

श्लोक 57 (shiva.vayaviya.70.57)

निरुत्तरतरं ब्रह्म निष्कलं शिवमीश्वरम् । पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम्

niruttarataraṃ brahma niṣkalaṃ śivamīśvaram | paśupāśamayasyāsya prapañcasya sadā patim

जिससे परे कुछ नहीं ऐसे उस ब्रह्म को, निष्कल शिव ईश्वर को - पशु-पाशमय इस समस्त प्रपंच के नित्य स्वामी को -

श्लोक 58 (shiva.vayaviya.70.58)

अकुतोभयमत्यन्तमवृद्धिक्षयमव्ययम् । वाह्यमाभ्यन्तरं व्याप्तं बाह्याभ्यन्तरवर्जितम्

akutobhayamatyantamavṛddhikṣayamavyayam | vāhyamābhyantaraṃ vyāptaṃ bāhyābhyantaravarjitam

जो सर्वथा भय-रहित, वृद्धि-क्षय से रहित, अविनाशी, बाह्य और आभ्यन्तर दोनों में व्याप्त, फिर भी बाह्य-आभ्यन्तर से रहित हैं -

श्लोक 59 (shiva.vayaviya.70.59)

निरस्तातिशयं शश्वद्विश्वलोकविलक्षणम् । अलक्षणमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम्

nirastātiśayaṃ śaśvadviśvalokavilakṣaṇam | alakṣaṇamanirdeśyamavāṅmanasagocaram

समस्त तुलना से रहित, नित्य, समस्त लौकिक जगत से विलक्षण, लक्षण-रहित, अनिर्देश्य, वाणी और मन की पहुँच से परे -

श्लोक 60 (shiva.vayaviya.70.60)

प्रकाशैकरसं शान्तं प्रसन्नं सततोदितम् । सर्वकल्याणनिलयं शक्त्या तादृशयान्वितम्

prakāśaikarasaṃ śāntaṃ prasannaṃ satatoditam | sarvakalyāṇanilayaṃ śaktyā tādṛśayānvitam

प्रकाश के एकरस स्वरूप, शान्त, प्रसन्न, सदा उदित, समस्त कल्याण के आश्रय, तथा वैसी ही (उसी स्वभाव की) शक्ति से युक्त -

श्लोक 61 (shiva.vayaviya.70.61)

ज्ञात्वा देवं विरूपाक्षं ब्रह्मनारायणौ तदा । रचयित्वाञ्जलिं मूर्ध्नि भीतौ तौ वाचमूचतुः

jñātvā devaṃ virūpākṣaṃ brahmanārāyaṇau tadā | racayitvāñjaliṃ mūrdhni bhītau tau vācamūcatuḥ

इस प्रकार विरूपाक्ष देव को जानकर, ब्रह्मा और नारायण भयभीत होकर, मस्तक पर अंजलि जोड़कर, यह वचन बोले -

श्लोक 62 (shiva.vayaviya.70.62)

ब्रह्मोवाच । अज्ञो वाहमभिज्ञो वा त्वयादौ देव निर्मितः । ईदृशीं भ्रान्तिमापन्न इति कोऽत्रापराध्यति

brahmovāca | ajño vāhamabhijño vā tvayādau deva nirmitaḥ | īdṛśīṃ bhrāntimāpanna iti ko'trāparādhyati

ब्रह्मा ने कहा - 'हे देव! मैं अज्ञानी होऊँ अथवा ज्ञानी, आपने ही मुझे आदि में रचा है; इस प्रकार भ्रान्ति को प्राप्त होने में यहाँ किसका अपराध है?

श्लोक 63 (shiva.vayaviya.70.63)

आस्तां ममेदमज्ञानं त्वयि सन्निहते प्रभो । निर्भयः कोऽभिभाषेत कृत्यं स्वस्य परस्य वा

āstāṃ mamedamajñānaṃ tvayi sannihate prabho | nirbhayaḥ ko'bhibhāṣeta kṛtyaṃ svasya parasya vā

हे प्रभो! आपके सामने उपस्थित होने पर मेरा यह अज्ञान भले ही रहे; ऐसा निर्भय होकर कौन अपने या दूसरे के कर्तव्य के विषय में बोल सकता है?

श्लोक 64 (shiva.vayaviya.70.64)

आवयोर्देवदेवस्य विवादोऽपि हि शोभनः । पादप्रणामफलदो नाथस्य भवतो यतः

āvayordevadevasya vivādo'pi hi śobhanaḥ | pādapraṇāmaphalado nāthasya bhavato yataḥ

हम दोनों का यह विवाद भी शुभ ही सिद्ध हुआ, क्योंकि इसने हे देवदेव! आप स्वामी के चरणों में प्रणाम का फल दे दिया।'

श्लोक 65 (shiva.vayaviya.70.65)

विष्णुरुवाच । स्तोतुं देव न वागस्ति महिम्नः सदृशी तव । प्रभोरग्रे विधेयानां तूष्णीम्भावो व्यतिक्रमः

viṣṇuruvāca | stotuṃ deva na vāgasti mahimnaḥ sadṛśī tava | prabhoragre vidheyānāṃ tūṣṇīmbhāvo vyatikramaḥ

विष्णु ने कहा - 'हे देव! आपकी महिमा के अनुरूप स्तुति करने योग्य वाणी नहीं है; परन्तु प्रभु के समक्ष आज्ञापालकों का मौन रहना भी अपराध ही है।

श्लोक 66 (shiva.vayaviya.70.66)

किमत्र सङ्घटेत्कृत्यमित्येवावसरोचितम् । अजानन्नपि यत्किञ्चित् प्रलप्य त्वां नतोऽस्म्यहम्

kimatra saṅghaṭetkṛtyamityevāvasarocitam | ajānannapi yatkiñcit pralapya tvāṃ nato'smyaham

'इस अवसर पर क्या करना उचित होगा' - यह सोचकर, यद्यपि मैं कुछ नहीं जानता, फिर भी कुछ बोलकर मैं आपको प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 67 (shiva.vayaviya.70.67)

कारणत्वं त्वया दत्तं विस्मृतं तव मायया । मोहितोऽहङ्कृतश्चापि पुनरेवास्मि शासितः

kāraṇatvaṃ tvayā dattaṃ vismṛtaṃ tava māyayā | mohito'haṅkṛtaścāpi punarevāsmi śāsitaḥ

आपने ही मुझे जो कारणत्व प्रदान किया था, उसे मैं आपकी ही माया से भूल गया था; मोहित और अहंकारी होकर मैं पुनः आपके द्वारा शासित हुआ हूँ।

श्लोक 68 (shiva.vayaviya.70.68)

विज्ञापितैः किं बहुभिर्भीतोऽस्मि भृशमीश्वर । यतोऽहमपरिच्छेद्यं त्वां परिच्छेत्तुमुद्यतः

vijñāpitaiḥ kiṃ bahubhirbhīto'smi bhṛśamīśvara | yato'hamaparicchedyaṃ tvāṃ paricchettumudyataḥ

बहुत निवेदन करने से क्या लाभ? हे ईश्वर! मैं अत्यंत भयभीत हूँ, क्योंकि मैं अपरिच्छेद्य आपको मापने के लिए उद्यत हो गया था।

श्लोक 69 (shiva.vayaviya.70.69)

त्वामुशन्ति महादेवं भीतानामार्तिनाशनम् । अतो व्यतिक्रमं मेऽद्य क्षन्तुमर्हसि शङ्कर

tvāmuśanti mahādevaṃ bhītānāmārtināśanam | ato vyatikramaṃ me'dya kṣantumarhasi śaṅkara

लोग आपको महादेव कहते हैं, भयभीतों की पीड़ा का नाश करने वाला; इसलिए हे शंकर! आपको आज मेरे इस अपराध को क्षमा करना चाहिए।'

श्लोक 70 (shiva.vayaviya.70.70)

इति विज्ञापितस्ताभ्यामीश्वराभ्यां महेश्वरः । प्रीतोऽनुगृह्य तौ देवौ स्मितपूर्वमभाषत

iti vijñāpitastābhyāmīśvarābhyāṃ maheśvaraḥ | prīto'nugṛhya tau devau smitapūrvamabhāṣata

इस प्रकार उन दोनों देवों द्वारा निवेदन किए जाने पर, प्रसन्न हुए महेश्वर ने उन दोनों देवों पर अनुग्रह करते हुए मुस्कुराते हुए कहा -

श्लोक 71 (shiva.vayaviya.70.71)

ईश्वर उवाच । वत्स वत्स विधे विष्णो मायया मम मोहितौ । युवां प्रभुत्वेऽहङ्कृत्य बुद्धवैरौ परस्परम्

īśvara uvāca | vatsa vatsa vidhe viṣṇo māyayā mama mohitau | yuvāṃ prabhutve'haṅkṛtya buddhavairau parasparam

ईश्वर ने कहा - 'हे वत्स, वत्स - ब्रह्मा और विष्णु! मेरी ही माया से मोहित होकर, स्वामित्व के अहंकार में तुम दोनों ने जान-बूझकर परस्पर वैर कर लिया,

श्लोक 72 (shiva.vayaviya.70.72)

विवादं युद्धपर्यन्तं कृत्वा नोपरतौ किल । ततश्च्छिन्ना प्रजासृष्टिर्जगत्कारणभूतयोः

vivādaṃ yuddhaparyantaṃ kṛtvā noparatau kila | tataścchinnā prajāsṛṣṭirjagatkāraṇabhūtayoḥ

और युद्ध की सीमा तक विवाद करके भी नहीं रुके; इससे तुम दोनों जगत के कारणस्वरूप होते हुए भी प्रजा-सृष्टि रुक गई।

श्लोक 73 (shiva.vayaviya.70.73)

अज्ञानमानप्रभवाद्वैमत्याद्युवयोरपि । तन्निवर्तयितुं युष्मद्दर्पमोहौ मयैव तु

ajñānamānaprabhavādvaimatyādyuvayorapi | tannivartayituṃ yuṣmaddarpamohau mayaiva tu

तुम दोनों के अज्ञान और अभिमान से उत्पन्न इस मतभेद को दूर करने के लिए ही मैंने स्वयं -

श्लोक 74 (shiva.vayaviya.70.74)

एवं निवारितावद्यलिङ्गाविर्भावलीलया । तस्माद्भूयो विवादं च व्रीडां चोत्सृज्य कृत्स्नशः

evaṃ nivāritāvadyaliṅgāvirbhāvalīlayā | tasmādbhūyo vivādaṃ ca vrīḍāṃ cotsṛjya kṛtsnaśaḥ

इस निर्दोष लिंग को प्रकट करने की लीला से तुम दोनों को इस प्रकार रोका है। इसलिए अब आगे विवाद और लज्जा दोनों को सर्वथा त्यागकर -

श्लोक 75 (shiva.vayaviya.70.75)

यथास्वं कर्म कुर्यातां भवन्तौ वीतमत्सरौ । पुरा ममाज्ञया सार्द्धं समस्तज्ञानसंहिताः

yathāsvaṃ karma kuryātāṃ bhavantau vītamatsarau | purā mamājñayā sārddhaṃ samastajñānasaṃhitāḥ

तुम दोनों ईर्ष्या-रहित होकर अपना-अपना कर्म करो। पूर्वकाल में मेरी आज्ञा के साथ सम्पूर्ण ज्ञान-संहिता -

श्लोक 76 (shiva.vayaviya.70.76)

युवाभ्यां हि मया दत्ताः कारणत्वप्रसिद्धये । मन्त्ररत्नं च सूत्राख्यं पञ्चाक्षरमयं परम्

yuvābhyāṃ hi mayā dattāḥ kāraṇatvaprasiddhaye | mantraratnaṃ ca sūtrākhyaṃ pañcākṣaramayaṃ param

तुम दोनों को मेरे द्वारा तुम्हारे कारणत्व की सिद्धि के लिए दी गई थी, साथ ही मन्त्र-रत्न, 'सूत्र' नामक परम पंचाक्षर मन्त्र भी -

श्लोक 77 (shiva.vayaviya.70.77)

मयोपदिष्टं सर्वं तद्युवयोरद्य विस्मृतम् । ददामि च पुनः सर्वं यथापूर्वं ममाज्ञया

mayopadiṣṭaṃ sarvaṃ tadyuvayoradya vismṛtam | dadāmi ca punaḥ sarvaṃ yathāpūrvaṃ mamājñayā

मेरे द्वारा उपदिष्ट वह सब आज तुम दोनों को विस्मृत हो गया है; मैं अपनी ही आज्ञा से वह सब पहले की भाँति पुनः देता हूँ,

श्लोक 78 (shiva.vayaviya.70.78)

यतो विना युवां तेन न क्षमौ सृष्टिरक्षणे । एवमुक्त्वा महादेवो नारायणपितामहौ

yato vinā yuvāṃ tena na kṣamau sṛṣṭirakṣaṇe | evamuktvā mahādevo nārāyaṇapitāmahau

क्योंकि तुम दोनों के बिना सृष्टि और उसकी रक्षा सम्भव नहीं है।' ऐसा कहकर महादेव ने नारायण और पितामह को -

श्लोक 79 (shiva.vayaviya.70.79)

मन्त्रराजं ददौ ताभ्यां ज्ञानसंहितया सह । तौ लब्ध्वा महतीं दिव्यामाज्ञां माहेश्वरीं पराम्

mantrarājaṃ dadau tābhyāṃ jñānasaṃhitayā saha | tau labdhvā mahatīṃ divyāmājñāṃ māheśvarīṃ parām

ज्ञान-संहिता के साथ वह मन्त्रराज प्रदान किया। महेश्वर की उस महती, दिव्य, परम आज्ञा को प्राप्त करके -

श्लोक 80 (shiva.vayaviya.70.80)

महार्थं मन्त्ररत्नं च तथैव सकलाः कलाः । दण्डवत्प्रणतिं कृत्वा देवदेवस्य पादयोः

mahārthaṃ mantraratnaṃ ca tathaiva sakalāḥ kalāḥ | daṇḍavatpraṇatiṃ kṛtvā devadevasya pādayoḥ

महान् अर्थ वाले उस मन्त्र-रत्न और समस्त कलाओं को पाकर, देवदेव के चरणों में दण्डवत् प्रणाम करके -

श्लोक 81 (shiva.vayaviya.70.81)

अतिष्ठतां वीतभयावानन्दास्तिमितौ तदा । एतस्मिन्नन्तरे चित्रमिन्द्रजालवदैश्वरम्

atiṣṭhatāṃ vītabhayāvānandāstimitau tadā | etasminnantare citramindrajālavadaiśvaram

वे दोनों उस समय भय-रहित, आनन्द से स्तब्ध होकर खड़े रहे। इसी बीच, इन्द्रजाल के समान आश्चर्यजनक ऐश्वर्य से युक्त वह -

श्लोक 82 (shiva.vayaviya.70.82)

लिङ्गं क्वापि तिरोभूतं न ताभ्यामुपलभ्यते । ततो विलप्य हाहेति सद्यःप्रणयभङ्गतः

liṅgaṃ kvāpi tirobhūtaṃ na tābhyāmupalabhyate | tato vilapya hāheti sadyaḥpraṇayabhaṅgataḥ

लिंग कहीं अन्तर्धान हो गया, वह उन दोनों को पुनः दिखाई नहीं दिया; तब उस अकस्मात् संग-भंग से 'हाय-हाय' कहकर विलाप करते हुए -

श्लोक 83 (shiva.vayaviya.70.83)

किमद्भुतमिदं वृत्तमिति चोक्त्वा परस्परम् । अचिन्त्यवैभवं शम्भोर्विचिन्त्य च गतव्यथौ

kimadbhutamidaṃ vṛttamiti coktvā parasparam | acintyavaibhavaṃ śambhorvicintya ca gatavyathau

'यह क्या अद्भुत घटना घटी!' - एक-दूसरे से यह कहकर, शम्भु के इस अचिन्त्य ऐश्वर्य पर विचार करके, वे दोनों व्यथा-रहित हो गए।

श्लोक 84 (shiva.vayaviya.70.84)

अभ्युपेत्य परां मैत्रीमालिङ्ग्य च परस्परम् । जगद्व्यापारमुद्दिश्य जग्मतुर्देवपुङ्गवौ

abhyupetya parāṃ maitrīmāliṅgya ca parasparam | jagadvyāpāramuddiśya jagmaturdevapuṅgavau

परम मित्रता को प्राप्त होकर और एक-दूसरे का आलिंगन करके, वे दोनों श्रेष्ठ देवता जगत के कार्यों के निमित्त पुनः चल पड़े।

श्लोक 85 (shiva.vayaviya.70.85)

ततः प्रभृति शक्राद्याः सर्व एव सुरासुराः । ऋषयश्च नरा नागा नार्यश्चापि विधानतः । लिङ्गप्रतिष्ठां कुर्वन्ति लिङ्गे तं पूजयन्ति च

tataḥ prabhṛti śakrādyāḥ sarva eva surāsurāḥ | ṛṣayaśca narā nāgā nāryaścāpi vidhānataḥ | liṅgapratiṣṭhāṃ kurvanti liṅge taṃ pūjayanti ca

उस समय से लेकर इन्द्र आदि समस्त देव और असुर, ऋषि, मनुष्य, नाग तथा स्त्रियाँ भी विधिपूर्वक लिंग की प्रतिष्ठा करते हैं और लिंग में उन शिव की पूजा करते हैं।

अध्याय 69अध्याय-सूचीअध्याय 71