Skip to main content

वायवीय संहिता · अध्याय 71

प्रतिष्ठा-विधि

अध्याय 70अध्याय-सूचीअध्याय 72

श्लोक 1 (shiva.vayaviya.71.1)

श्रीकृष्ण उवाच । भगवन् श्रोतुमिच्छामि प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम् । लिङ्गस्यापि च बेरस्य शिवेन विहितं यथा

śrīkṛṣṇa uvāca | bhagavan śrotumicchāmi pratiṣṭhāvidhimuttamam | liṅgasyāpi ca berasya śivena vihitaṃ yathā

श्रीकृष्ण ने कहा - हे भगवन्! मैं लिंग और मूर्ति दोनों की, शिव द्वारा जैसे विहित की गई है वैसी, श्रेष्ठ प्रतिष्ठा-विधि सुनना चाहता हूँ।

श्लोक 2 (shiva.vayaviya.71.2)

उपमन्युरुवाच । अनात्मप्रतिकूले तु दिवसे शुक्लपक्षके । शिवशास्त्रोक्तमार्गेण कुर्याल्लिङ्गं प्रमाणवत्

upamanyuruvāca | anātmapratikūle tu divase śuklapakṣake | śivaśāstroktamārgeṇa kuryālliṅgaṃ pramāṇavat

उपमन्यु ने कहा - अपने अनुकूल शुक्ल पक्ष के किसी दिन, शिव-शास्त्र में कहे गए मार्ग के अनुसार, प्रमाणयुक्त लिंग बनाना चाहिए।

श्लोक 3 (shiva.vayaviya.71.3)

स्वीकृत्याथ शुभस्थानं भूपरीक्षां विधाय च । दशोपचारान्कुर्वीत लक्षणोद्धारपूर्वकान्

svīkṛtyātha śubhasthānaṃ bhūparīkṣāṃ vidhāya ca | daśopacārānkurvīta lakṣaṇoddhārapūrvakān

शुभ स्थान का चयन करके और भूमि-परीक्षा करके, लक्षणोद्धार-पूर्वक दस उपचारों को करना चाहिए।

श्लोक 4 (shiva.vayaviya.71.4)

तेषां दशोपचाराणां पूर्वं पूज्य विनायकम् । स्थानशुद्ध्यादिकं कृत्वा लिङ्गं स्नानालयं नयेत्

teṣāṃ daśopacārāṇāṃ pūrvaṃ pūjya vināyakam | sthānaśuddhyādikaṃ kṛtvā liṅgaṃ snānālayaṃ nayet

इन दस उपचारों से पहले विनायक की पूजा करके, स्थान-शुद्धि आदि करके, लिंग को स्नान-गृह में ले जाना चाहिए।

श्लोक 5 (shiva.vayaviya.71.5)

शलाकया काञ्चनया कुङ्कुमादिरसाक्तया । लक्षितं लक्षणं शिल्पशास्त्रेण विलिखेत्ततः

śalākayā kāñcanayā kuṅkumādirasāktayā | lakṣitaṃ lakṣaṇaṃ śilpaśāstreṇa vilikhettataḥ

कुंकुम आदि से लिप्त स्वर्ण-शलाका से चिह्नित लक्षण को शिल्प-शास्त्र के अनुसार अंकित करना चाहिए।

श्लोक 6 (shiva.vayaviya.71.6)

अष्टमृत्सलिलैर्वाथ पञ्चमृत्सलिलैस्तथा । लिङ्गं पिण्डिकया सार्द्धं पञ्चगव्यैश्च शोधयेत्

aṣṭamṛtsalilairvātha pañcamṛtsalilaistathā | liṅgaṃ piṇḍikayā sārddhaṃ pañcagavyaiśca śodhayet

आठों मृत्तिकाओं और जल से, अथवा पाँचों मृत्तिकाओं और जल से, लिंग को उसकी पीठिका सहित पंचगव्य से भी शुद्ध करना चाहिए।

श्लोक 7 (shiva.vayaviya.71.7)

सवेदिकं समभ्यर्च्य दिव्याद्यं तु जलाशयम् । नीत्वाधिवासयेत्तत्र लिङ्गं पिण्डिकया सह

savedikaṃ samabhyarcya divyādyaṃ tu jalāśayam | nītvādhivāsayettatra liṅgaṃ piṇḍikayā saha

पीठिका सहित उसकी विधिवत् पूजा करके, दिव्य आदि जलाशय में ले जाकर, वहाँ लिंग को पीठिका सहित अधिवासित करना चाहिए।

श्लोक 8 (shiva.vayaviya.71.8)

अधिवासालये शुद्धे सर्वशोभासमन्विते । सतोरणे सावरणे दर्भमालासमावृते

adhivāsālaye śuddhe sarvaśobhāsamanvite | satoraṇe sāvaraṇe darbhamālāsamāvṛte

यह शुद्ध, समस्त शोभा से युक्त, तोरण और आवरण सहित, तथा दर्भ-मालाओं से आवृत अधिवास-गृह में होना चाहिए,

श्लोक 9 (shiva.vayaviya.71.9)

दिग्गजाष्टकसम्पन्ने दिक्पालाष्टघटान्विते । अष्टमङ्गलकैर्युक्ते कृतदिक्पालकार्चिते

diggajāṣṭakasampanne dikpālāṣṭaghaṭānvite | aṣṭamaṅgalakairyukte kṛtadikpālakārcite

जो आठों दिग्गजों से युक्त, दिक्पालों के आठ घटों से युक्त, आठ मंगल-द्रव्यों से युक्त हो, तथा जहाँ दिक्पालों की पूजा पहले ही की जा चुकी हो।

श्लोक 10 (shiva.vayaviya.71.10)

तैजसं दारवं वापि कृत्वा पद्मासनाङ्कितम् । विन्यसेन्मध्यतस्तत्र विपुलं पीठकालयम्

taijasaṃ dāravaṃ vāpi kṛtvā padmāsanāṅkitam | vinyasenmadhyatastatra vipulaṃ pīṭhakālayam

धातु अथवा काष्ठ का पद्मासन-चिह्नित आसन बनाकर, वहाँ मध्य में विशाल पीठिका-गृह स्थापित करना चाहिए।

श्लोक 11 (shiva.vayaviya.71.11)

द्वारपालान् समभ्यर्च्य भद्रादींश्चतुरःक्रमात् । सुभद्रश्च विभद्रश्च सुनन्दश्च विनन्दकः

dvārapālān samabhyarcya bhadrādīṃścaturaḥkramāt | subhadraśca vibhadraśca sunandaśca vinandakaḥ

क्रमशः चारों द्वारपालों - सुभद्र, विभद्र, सुनन्द और विनन्दक - भद्र आदि की विधिवत् पूजा करके -

श्लोक 12 (shiva.vayaviya.71.12)

स्नापयित्वा समभ्यर्च्य लिङ्गं वेदिकया सह । सकूर्चाभ्यां तु वस्त्राभ्यां समावेष्ट्य समन्ततः

snāpayitvā samabhyarcya liṅgaṃ vedikayā saha | sakūrcābhyāṃ tu vastrābhyāṃ samāveṣṭya samantataḥ

पीठिका-सहित लिंग को स्नान कराकर विधिवत् पूजा करके, कूर्च-सहित दो वस्त्रों से उसे सब ओर से लपेटकर -

श्लोक 13 (shiva.vayaviya.71.13)

प्रापय्य शनकैस्तोयं पीठिकोपरि शाययेत् । प्राक् शिरस्कमधः सूत्रं पिण्डिकां चास्य पश्चिमे

prāpayya śanakaistoyaṃ pīṭhikopari śāyayet | prāk śiraskamadhaḥ sūtraṃ piṇḍikāṃ cāsya paścime

धीरे-धीरे जल तक पहुँचाकर पीठिका के ऊपर शयन कराना चाहिए - सिर पूर्व में, नीचे सूत्र, और उसकी पीठिका पश्चिम में।

श्लोक 14 (shiva.vayaviya.71.14)

सर्वमङ्गलसंयुक्तं लिङ्गं तत्राधिवासयेत् । पञ्चरात्रं त्रिरात्रं वाप्येकरात्रमथापि वा

sarvamaṅgalasaṃyuktaṃ liṅgaṃ tatrādhivāsayet | pañcarātraṃ trirātraṃ vāpyekarātramathāpi vā

समस्त मंगलों से युक्त उस लिंग को वहाँ पाँच रात, तीन रात, अथवा एक रात के लिए अधिवासित करना चाहिए।

श्लोक 15 (shiva.vayaviya.71.15)

विसृज्य पूजितं तत्र शोधयित्वा च पूर्ववत् । सम्पूज्योत्सवमार्गेण शयनालयमानयेत्

visṛjya pūjitaṃ tatra śodhayitvā ca pūrvavat | sampūjyotsavamārgeṇa śayanālayamānayet

वहाँ की उस पूजा से उसे विसर्जित करके और पूर्ववत् शुद्ध करके, उत्सव-विधि से पुनः पूजा करके शयन-गृह में ले जाना चाहिए।

श्लोक 16 (shiva.vayaviya.71.16)

तत्रापि शयनस्थानं कुर्यात् मण्डलमध्यतः । शुद्धैर्जलैः स्नापयित्वा लिङ्गमभ्यर्चयेत्क्रमात्

tatrāpi śayanasthānaṃ kuryāt maṇḍalamadhyataḥ | śuddhairjalaiḥ snāpayitvā liṅgamabhyarcayetkramāt

वहाँ भी मंडल के मध्य में शयन-स्थान बनाना चाहिए; शुद्ध जल से स्नान कराकर लिंग की क्रमशः पूजा करनी चाहिए।

श्लोक 17 (shiva.vayaviya.71.17)

ऐशान्यां पद्ममालिख्य शुद्धलिप्ते महीतले । शिवकुम्भं शोधयित्वा तत्रावाह्य शिवं यजेत्

aiśānyāṃ padmamālikhya śuddhalipte mahītale | śivakumbhaṃ śodhayitvā tatrāvāhya śivaṃ yajet

शुद्ध, लिपी हुई भूमि पर ईशान दिशा में कमल अंकित करके, 'शिव-कुम्भ' को शुद्ध करके, वहाँ शिव का आवाहन कर उनकी पूजा करनी चाहिए।

श्लोक 18 (shiva.vayaviya.71.18)

वेदीमध्ये सितं पद्मं परिकल्प्य विधानतः । तस्य पश्चिमतश्चापि चण्डिकापद्ममालिखेत्

vedīmadhye sitaṃ padmaṃ parikalpya vidhānataḥ | tasya paścimataścāpi caṇḍikāpadmamālikhet

वेदी के मध्य में विधिपूर्वक श्वेत कमल बनाकर, उसके पश्चिम में भी चण्डिका का कमल अंकित करना चाहिए।

श्लोक 19 (shiva.vayaviya.71.19)

क्षौमाद्यैर्वाहतैर्वस्त्रैः पुष्पैर्दर्भैरथापि वा । प्रकल्प्य शयनं तस्मिन् हेमपुष्पं विनिक्षिपेत्

kṣaumādyairvāhatairvastraiḥ puṣpairdarbhairathāpi vā | prakalpya śayanaṃ tasmin hemapuṣpaṃ vinikṣipet

रेशमी अथवा बुने हुए वस्त्रों से, पुष्पों से, अथवा दर्भ से भी वहाँ शय्या बनाकर उस पर स्वर्ण-पुष्प बिखेरने चाहिए।

श्लोक 20 (shiva.vayaviya.71.20)

तत्र लिङ्गं समानीय सर्वमङ्गलनिःस्वनैः । रक्तेन वस्त्रयुग्मेन सकूर्चेन समन्ततः

tatra liṅgaṃ samānīya sarvamaṅgalaniḥsvanaiḥ | raktena vastrayugmena sakūrcena samantataḥ

समस्त मंगल-ध्वनियों के साथ लिंग को वहाँ लाकर, कूर्च-सहित लाल रंग के दो वस्त्रों से उसे सब ओर से -

श्लोक 21 (shiva.vayaviya.71.21)

सह पिण्डिकयावेष्ट्य शाययेच्च यथा पुरा । पुरस्तात्पद्ममालिख्य तद्दलेषु यथाक्रमम्

saha piṇḍikayāveṣṭya śāyayecca yathā purā | purastātpadmamālikhya taddaleṣu yathākramam

पीठिका-सहित लपेटकर, पूर्ववत् शयन कराना चाहिए; सामने कमल बनाकर, उसकी पंखुड़ियों पर क्रमशः -

श्लोक 22 (shiva.vayaviya.71.22)

विद्येशकलशान्न्यस्येन्मध्ये शैवीं च वर्द्धनीम् । परीत्य पद्मत्रितयं जुहुयुर्द्विजसत्तमाः

vidyeśakalaśānnyasyenmadhye śaivīṃ ca varddhanīm | parītya padmatritayaṃ juhuyurdvijasattamāḥ

विद्येश-कलशों को स्थापित करके, मध्य में शैवी 'वर्धनी' कलश को; इन तीनों कमलों को घेरकर श्रेष्ठ द्विजों को हवन करना चाहिए।

श्लोक 23 (shiva.vayaviya.71.23)

ते चाष्टमूर्त्तयः कल्प्याः पूर्वादिपरितः स्थिताः । चत्वारश्चाथ वा दिक्षु स्वध्येतारः सजापकाः

te cāṣṭamūrttayaḥ kalpyāḥ pūrvādiparitaḥ sthitāḥ | catvāraścātha vā dikṣu svadhyetāraḥ sajāpakāḥ

उन्हें आठ मूर्तियों के रूप में पूर्व दिशा से आरम्भ कर चारों ओर स्थापित करना चाहिए - अथवा चार दिशाओं में, वेदाध्येता और जाप करने वाले सहित।

श्लोक 24 (shiva.vayaviya.71.24)

जुहुयुस्ते विरञ्च्याद्याश्चतस्रो मूर्तयः स्मृताः । देशिकः प्रथमं तेषामैशान्यां पश्चिमेऽथ वा

juhuyuste virañcyādyāścatasro mūrtayaḥ smṛtāḥ | deśikaḥ prathamaṃ teṣāmaiśānyāṃ paścime'tha vā

ब्रह्मा आदि चार स्मृत मूर्तियाँ हवन करें; उनमें प्रथम आचार्य ईशान दिशा में अथवा पश्चिम में स्थित हो।

श्लोक 25 (shiva.vayaviya.71.25)

प्रधानहोमं कुर्वीत सप्तद्रव्यैर्यथाक्रमम् । आचार्यात् पादमर्द्धं वा जुहुयुश्चापरे द्विजाः

pradhānahomaṃ kurvīta saptadravyairyathākramam | ācāryāt pādamarddhaṃ vā juhuyuścāpare dvijāḥ

क्रमशः सातों द्रव्यों से प्रधान होम करना चाहिए; अन्य द्विज आचार्य से चौथाई अथवा आधा हवन करें।

श्लोक 26 (shiva.vayaviya.71.26)

प्रधानमेकमेवात्र जुहुयादथ वा गुरुः । पूर्वं पूर्णाहुतिं हुत्वा घृतेनाष्टोत्तरं शतम्

pradhānamekamevātra juhuyādatha vā guruḥ | pūrvaṃ pūrṇāhutiṃ hutvā ghṛtenāṣṭottaraṃ śatam

अथवा यहाँ गुरु ही अकेला प्रधान हवन करे; पहले पूर्णाहुति देकर, घी से एक सौ आठ आहुतियाँ दे।

श्लोक 27 (shiva.vayaviya.71.27)

मूर्ध्नि मूलेन लिङ्गस्य शिवहस्तं प्रविन्यसेत् । शतमर्द्धं तदर्द्धं वा क्रमाद् द्रव्यैश्च सप्तभिः

mūrdhni mūlena liṅgasya śivahastaṃ pravinyaset | śatamarddhaṃ tadarddhaṃ vā kramād dravyaiśca saptabhiḥ

मूल-मन्त्र से लिंग के शिखर पर 'शिव-हस्त' मुद्रा स्थापित करे; फिर क्रमशः सौ, पचास, अथवा पच्चीस आहुतियाँ सातों द्रव्यों से -

श्लोक 28 (shiva.vayaviya.71.28)

हुत्वा हुत्वा स्पृशेल्लिङ्गं वेदिकां च पुनः पुनः । पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा क्रमाद्दद्याच्च दक्षिणाम्

hutvā hutvā spṛśelliṅgaṃ vedikāṃ ca punaḥ punaḥ | pūrṇāhutiṃ tato hutvā kramāddadyācca dakṣiṇām

हवन करते हुए बार-बार लिंग और वेदी का स्पर्श करता रहे; तब पूर्णाहुति देकर क्रमशः दक्षिणा प्रदान करे।

श्लोक 29 (shiva.vayaviya.71.29)

आचार्यात् पादमर्द्धं वा होतृणां स्थपतेरपि । तदर्द्धं देयमन्येभ्यः सदस्येभ्यश्च शक्तितः

ācāryāt pādamarddhaṃ vā hotṛṇāṃ sthapaterapi | tadarddhaṃ deyamanyebhyaḥ sadasyebhyaśca śaktitaḥ

आचार्य से चौथाई अथवा आधा होताओं और स्थपति को भी देना चाहिए; उसका आधा अन्य सदस्यों को यथाशक्ति देना चाहिए।

श्लोक 30 (shiva.vayaviya.71.30)

ततः श्वभ्रे वृषं हैमं कूर्चं वापि निवेश्य च । मृदम्भसा पञ्चगव्यैः पुनः शुद्धजलेन च

tataḥ śvabhre vṛṣaṃ haimaṃ kūrcaṃ vāpi niveśya ca | mṛdambhasā pañcagavyaiḥ punaḥ śuddhajalena ca

फिर गड्ढे में स्वर्ण-वृषभ अथवा कूर्च रखकर, मिट्टी-जल से, फिर पंचगव्य से, और पुनः शुद्ध जल से -

श्लोक 31 (shiva.vayaviya.71.31)

शोधितां चन्दनालिप्तां श्वभ्रे ब्रह्मशिलां क्षिपेत् । करन्यासं ततः कृत्वा नवभिः शक्तिनामभिः

śodhitāṃ candanāliptāṃ śvabhre brahmaśilāṃ kṣipet | karanyāsaṃ tataḥ kṛtvā navabhiḥ śaktināmabhiḥ

उसे शुद्ध करके, चन्दन-लिप्त 'ब्रह्मशिला' को उस गड्ढे में स्थापित करना चाहिए; फिर नौ शक्ति-नामों से करन्यास करके -

श्लोक 32 (shiva.vayaviya.71.32)

हरितालादिधातूंश्च बीजगन्धौषधैरपि । शिवशास्त्रोक्तविधिना क्षिपेद् ब्रह्मशिलोपरि

haritālādidhātūṃśca bījagandhauṣadhairapi | śivaśāstroktavidhinā kṣiped brahmaśilopari

शिव-शास्त्रोक्त विधि से हरताल आदि धातुओं को, बीज, गन्ध और औषधियों के साथ, ब्रह्मशिला के ऊपर बिखेरना चाहिए।

श्लोक 33 (shiva.vayaviya.71.33)

प्रतिलिङ्गं तु संस्थाप्य क्षीरवृक्षसमुद्भवम् । स्थितं बुद्ध्वा तदुत्सृज्य लिङ्गं ब्रह्मशिलापरि

pratiliṅgaṃ tu saṃsthāpya kṣīravṛkṣasamudbhavam | sthitaṃ buddhvā tadutsṛjya liṅgaṃ brahmaśilāpari

क्षीरवृक्ष से बने प्रतिनिधि-लिंग को वहाँ स्थापित करके, उसकी स्थिति समझकर, उसे हटाकर, ब्रह्मशिला के ऊपर मुख्य लिंग को स्थापित करना चाहिए।

श्लोक 34 (shiva.vayaviya.71.34)

प्रागुदक्प्रवरां किञ्चित् स्थापयेन्मूलविद्यया । पिण्डिकां चाथ संयोज्य शाक्तं मूलमनुस्मरन्

prāgudakpravarāṃ kiñcit sthāpayenmūlavidyayā | piṇḍikāṃ cātha saṃyojya śāktaṃ mūlamanusmaran

मूल-विद्या से इसे पूर्व अथवा ईशान की ओर कुछ झुकाकर स्थापित करना चाहिए; फिर पीठिका को जोड़कर, शाक्त मूल-मन्त्र का स्मरण करते हुए -

श्लोक 35 (shiva.vayaviya.71.35)

बन्धनं बन्धकद्रव्यैः कृत्वा स्थानं विशोध्य च । दत्त्वा चार्घ्यं च पुष्पाणि कुर्युर्यवनिकां पुनः

bandhanaṃ bandhakadravyaiḥ kṛtvā sthānaṃ viśodhya ca | dattvā cārghyaṃ ca puṣpāṇi kuryuryavanikāṃ punaḥ

बन्धन-द्रव्यों से उसे बाँधकर, स्थान को शुद्ध करके, अर्घ्य और पुष्प अर्पित करके, पुनः यवनिका (पर्दा) डालनी चाहिए।

श्लोक 36 (shiva.vayaviya.71.36)

यथायोग्यं निषेकादि लिङ्गस्य पुरतस्तदा । आनीय शयनस्थानात्कलशान्विन्यसेत्क्रमात्

yathāyogyaṃ niṣekādi liṅgasya puratastadā | ānīya śayanasthānātkalaśānvinyasetkramāt

तब लिंग के सामने यथायोग्य निषेक आदि करके, शयन-स्थान से कलशों को लाकर क्रमशः स्थापित करना चाहिए।

श्लोक 37 (shiva.vayaviya.71.37)

महापूजामथारभ्य सम्पूज्य कलशान्दश । शिवमन्त्रमनुस्मृत्य शिवकुम्भजलान्तरे

mahāpūjāmathārabhya sampūjya kalaśāndaśa | śivamantramanusmṛtya śivakumbhajalāntare

फिर महापूजा आरम्भ करके, दसों कलशों की विधिवत् पूजा करके, शिव-मन्त्र का स्मरण करते हुए शिव-कुम्भ के जल में से -

श्लोक 38 (shiva.vayaviya.71.38)

अङ्गुष्ठानामिकायोगादादाय तमुदीरयेत् । न्यसेदीशानभागस्य मध्ये लिङ्गस्य मन्त्रवित्

aṅguṣṭhānāmikāyogādādāya tamudīrayet | nyasedīśānabhāgasya madhye liṅgasya mantravit

अंगूठे और अनामिका के योग से जल लेकर मन्त्रज्ञ उसका उच्चारण करे और लिंग के मध्य में ईशान-भाग में उसे स्थापित करे।

श्लोक 39 (shiva.vayaviya.71.39)

शक्तिं न्यसेत्तथा विद्यां विद्येशांश्च यथाक्रमम् । लिङ्गमूले शिवजलैस्ततो लिङ्गं निषेचयेत्

śaktiṃ nyasettathā vidyāṃ vidyeśāṃśca yathākramam | liṅgamūle śivajalaistato liṅgaṃ niṣecayet

उसी प्रकार शक्ति, विद्या और विद्येशों को क्रमशः स्थापित करे; फिर लिंग के मूल में शिव-जल से लिंग का सेचन करे।

श्लोक 40 (shiva.vayaviya.71.40)

वर्द्धन्या पिण्डिकां लिङ्गं विद्येशकलशैः पुनः । अभिषिच्यासनं पश्चादाधाराद्यं प्रकल्पयेत्

varddhanyā piṇḍikāṃ liṅgaṃ vidyeśakalaśaiḥ punaḥ | abhiṣicyāsanaṃ paścādādhārādyaṃ prakalpayet

वर्धनी-जल से पीठिका और लिंग को, फिर विद्येश-कलशों से भी अभिषिक्त करके, तत्पश्चात् आधार आदि आसन को स्थापित करना चाहिए।

श्लोक 41 (shiva.vayaviya.71.41)

कृत्वा पञ्चकलान्यासं दीप्तं लिङ्गमनुस्मरेत् । आवाहयेत् शिवौ साक्षात् प्राञ्जलिः प्रागुदङ्मुखः

kṛtvā pañcakalānyāsaṃ dīptaṃ liṅgamanusmaret | āvāhayet śivau sākṣāt prāñjaliḥ prāgudaṅmukhaḥ

पंचकला-न्यास करके, प्रकाशमान लिंग का स्मरण करे; अंजलि बाँधकर, पूर्व अथवा उत्तर की ओर मुख करके, साक्षात् शिव-शिवा का आवाहन करे।

श्लोक 42 (shiva.vayaviya.71.42)

वृषाधिराजमारुह्य विमानं वा नभस्तलात् । अलङ्कृतं सहायान्तं देव्या देवमनुस्मरन् । सर्वाभरणशोभाढ्यं सर्वमङ्गलनिःस्वनैः

vṛṣādhirājamāruhya vimānaṃ vā nabhastalāt | alaṅkṛtaṃ sahāyāntaṃ devyā devamanusmaran | sarvābharaṇaśobhāḍhyaṃ sarvamaṅgalaniḥsvanaiḥ

श्रेष्ठ वृषभ पर आरूढ़, अथवा आकाश से उतरते हुए विमान पर, देवी सहित सहायकों समेत अलंकृत, समस्त आभूषणों से शोभित, समस्त मंगल-ध्वनियों के साथ -

श्लोक 43 (shiva.vayaviya.71.43)

ब्रह्मविष्णुमहेशार्कशक्राद्यैर्देवदानवैः । आनन्दक्लिन्नसर्वाङ्गैर्विन्यस्ताञ्जलिमस्तकैः

brahmaviṣṇumaheśārkaśakrādyairdevadānavaiḥ | ānandaklinnasarvāṅgairvinyastāñjalimastakaiḥ

ब्रह्मा, विष्णु, महेश, सूर्य, इन्द्र आदि देव-दानवों से घिरे, जिनके समस्त अंग आनन्दाश्रुओं से भीगे हैं, जो मस्तक पर अंजलि बाँधे हुए हैं,

श्लोक 44 (shiva.vayaviya.71.44)

स्तुवद्भिरेव नृत्यद्भिर्नमद्भिरभितो वृतम् । ततः पञ्चोपचारैश्च कृत्वा पूजां समापयेत्

stuvadbhireva nṛtyadbhirnamadbhirabhito vṛtam | tataḥ pañcopacāraiśca kṛtvā pūjāṃ samāpayet

स्तुति करते, नृत्य करते और प्रणाम करते हुए, चारों ओर से घिरे हुए - इस प्रकार उनका ध्यान करना चाहिए। तब पाँच उपचारों से पूजा करके उसे समाप्त करे।

श्लोक 45 (shiva.vayaviya.71.45)

नातः परतरः कश्चिद्विधिः पञ्चोपचारकात् । प्रतिष्ठां लिङ्गवत्कुर्यात् प्रतिमास्वपि सर्वतः

nātaḥ parataraḥ kaścidvidhiḥ pañcopacārakāt | pratiṣṭhāṃ liṅgavatkuryāt pratimāsvapi sarvataḥ

इन पाँच उपचारों से बढ़कर कोई अन्य विधि नहीं है। मूर्तियों की प्रतिष्ठा भी सब प्रकार से लिंग के समान ही करनी चाहिए।

श्लोक 46 (shiva.vayaviya.71.46)

लक्षणोद्धारसमये कार्यं नयनमोचनम् । जलाधिवासे शयने शाययेत्तांस्त्वधोमुखीम्

lakṣaṇoddhārasamaye kāryaṃ nayanamocanam | jalādhivāse śayane śāyayettāṃstvadhomukhīm

लक्षणोद्धार के समय (मूर्तियों के लिए) नयन-मोचन (नेत्रोन्मीलन) करना चाहिए; जल-अधिवास और शयन में उन्हें मुख नीचे करके शयन कराना चाहिए।

श्लोक 47 (shiva.vayaviya.71.47)

कुम्भोदशायितां मन्त्रैर्हृदि तां सन्नियोजयेत् । कृतालयां परामाहुः प्रतिष्ठामकृतालयात्

kumbhodaśāyitāṃ mantrairhṛdi tāṃ sanniyojayet | kṛtālayāṃ parāmāhuḥ pratiṣṭhāmakṛtālayāt

कलश के जल में शयन कराकर मन्त्रों से उसे हृदय में संयोजित करना चाहिए। जिस मूर्ति के लिए मन्दिर पहले से बना हो, उसकी प्रतिष्ठा को श्रेष्ठ कहा गया है, अकृत-आलय की अपेक्षा।

श्लोक 48 (shiva.vayaviya.71.48)

शक्तः कृतालयः पश्चात् प्रतिष्ठाविधिमाचरेत् । अशक्तश्चेत्प्रतिष्ठाप्य लिङ्गं बेरमथापि वा

śaktaḥ kṛtālayaḥ paścāt pratiṣṭhāvidhimācaret | aśaktaścetpratiṣṭhāpya liṅgaṃ beramathāpi vā

समर्थ पुरुष को पहले मन्दिर बनाकर ही प्रतिष्ठा-विधि करनी चाहिए; असमर्थ हो तो पहले लिंग अथवा मूर्ति की ही प्रतिष्ठा कर ले।

श्लोक 49 (shiva.vayaviya.71.49)

शक्तेरनुगुणं पश्चात् प्रकुर्वीत शिवालयम् । गृहार्चां च पुनर्वक्ष्ये प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम्

śakteranuguṇaṃ paścāt prakurvīta śivālayam | gṛhārcāṃ ca punarvakṣye pratiṣṭhāvidhimuttamam

बाद में अपनी शक्ति के अनुरूप शिव-मन्दिर बनाना चाहिए। अब मैं गृह-पूजा की भी श्रेष्ठ प्रतिष्ठा-विधि पुनः कहूँगा।

श्लोक 50 (shiva.vayaviya.71.50)

कृत्वा कनीयसं बेरं लिङ्गं वा लक्षणान्वितम् । अयने चोत्तरे प्राप्ते शुक्लपक्षे शुभे दिने

kṛtvā kanīyasaṃ beraṃ liṅgaṃ vā lakṣaṇānvitam | ayane cottare prāpte śuklapakṣe śubhe dine

लक्षणयुक्त छोटी मूर्ति अथवा लिंग बनाकर, उत्तरायण के आगमन पर, शुक्ल पक्ष के किसी शुभ दिन में -

श्लोक 51 (shiva.vayaviya.71.51)

वेदीं कृत्वा शुभे देशे तत्राब्जं पूर्ववल्लिखेत् । विकीर्य पत्रपुष्पाद्यैर्मध्ये कुम्भं निधाय च

vedīṃ kṛtvā śubhe deśe tatrābjaṃ pūrvavallikhet | vikīrya patrapuṣpādyairmadhye kumbhaṃ nidhāya ca

शुभ स्थान में वेदी बनाकर, वहाँ पूर्ववत् कमल अंकित करना चाहिए; पत्र-पुष्प आदि बिखेरकर, मध्य में कलश रखकर -

श्लोक 52 (shiva.vayaviya.71.52)

परितस्तस्य चतुरः कलशान् दिक्षु विन्यसेत् । पञ्च ब्रह्माणि तद्बीजैस्तेषु पञ्चसु पञ्चभिः

paritastasya caturaḥ kalaśān dikṣu vinyaset | pañca brahmāṇi tadbījaisteṣu pañcasu pañcabhiḥ

उसके चारों ओर दिशाओं में चार कलश स्थापित करने चाहिए; इन पाँचों में पाँचों ब्रह्मों को उनके बीजों सहित -

श्लोक 53 (shiva.vayaviya.71.53)

न्यस्य सम्पूज्य मुद्रादि दर्शयित्वाभिरक्ष्य च । विशोध्य लिङ्गं बेरं वा मृत्तोयाद्यैर्यथा पुरा

nyasya sampūjya mudrādi darśayitvābhirakṣya ca | viśodhya liṅgaṃ beraṃ vā mṛttoyādyairyathā purā

स्थापित करके विधिवत् पूजा करके, मुद्रा आदि दिखाकर और रक्षा करके, लिंग अथवा मूर्ति को पूर्ववत् मिट्टी-जल आदि से शुद्ध करना चाहिए,

श्लोक 54 (shiva.vayaviya.71.54)

स्थापयेत्पुष्पसञ्छन्नमुत्तरस्थे वरासने । निधाय पुष्पं शिरसि प्रोक्षयेत् प्रोक्षणीजलैः

sthāpayetpuṣpasañchannamuttarasthe varāsane | nidhāya puṣpaṃ śirasi prokṣayet prokṣaṇījalaiḥ

और उत्तर दिशा के श्रेष्ठ आसन पर पुष्पों से आच्छादित करके स्थापित करना चाहिए; सिर पर पुष्प रखकर प्रोक्षण-जल से उसे सींचना चाहिए।

श्लोक 55 (shiva.vayaviya.71.55)

समभ्यर्च्य पुनः पुष्पैर्जयशब्दादिपूर्वकम् । कुम्भैरीशानविद्यान्तैः स्नापयेन्मूलविद्यया

samabhyarcya punaḥ puṣpairjayaśabdādipūrvakam | kumbhairīśānavidyāntaiḥ snāpayenmūlavidyayā

पुनः जय-जयकार आदि के साथ पुष्पों से विधिवत् पूजा करके, ईशान-विद्या तक के कलशों से मूल-विद्या के साथ स्नान कराना चाहिए।

श्लोक 56 (shiva.vayaviya.71.56)

ततः पञ्चकलान्यासं कृत्वा पूजां च पूर्ववत् । नित्यमाराधयेत्तत्र देव्या देवं त्रिलोचनम्

tataḥ pañcakalānyāsaṃ kṛtvā pūjāṃ ca pūrvavat | nityamārādhayettatra devyā devaṃ trilocanam

फिर पंचकला-न्यास करके और पूर्ववत् पूजा करके, वहाँ नित्य देवी-सहित त्रिनेत्र देव की आराधना करनी चाहिए।

श्लोक 57 (shiva.vayaviya.71.57)

एकमेवाथ वा कुम्भं मूर्तिमन्त्रसमन्वितम् । न्यस्य पद्मान्तरे सर्वं शेषं पूर्ववदाचरेत्

ekamevātha vā kumbhaṃ mūrtimantrasamanvitam | nyasya padmāntare sarvaṃ śeṣaṃ pūrvavadācaret

अथवा मूर्ति-मन्त्र से युक्त एक ही कलश को कमल के मध्य में स्थापित करके, शेष सब कार्य पूर्ववत् करना चाहिए।

श्लोक 58 (shiva.vayaviya.71.58)

अत्यन्तोपहतं लिङ्गं विशोध्य स्थापयेत्पुनः । सम्प्रोक्षयेदुपहतं मनागुपहतं यजेत्

atyantopahataṃ liṅgaṃ viśodhya sthāpayetpunaḥ | samprokṣayedupahataṃ manāgupahataṃ yajet

अत्यंत क्षतिग्रस्त लिंग को शुद्ध करके पुनः स्थापित करना चाहिए; क्षतिग्रस्त लिंग का प्रोक्षण करना चाहिए, और थोड़ा क्षतिग्रस्त लिंग की तो केवल पूजा करनी चाहिए।

श्लोक 59 (shiva.vayaviya.71.59)

लिङ्गानि बाणसंज्ञानि स्थापनीयानि वा न वा । तानि पूर्वं शिवेनैव संस्कृतानि यतस्ततः

liṅgāni bāṇasaṃjñāni sthāpanīyāni vā na vā | tāni pūrvaṃ śivenaiva saṃskṛtāni yatastataḥ

'बाण' नामक लिंगों को स्थापित करना आवश्यक है या नहीं - क्योंकि वे पूर्वकाल में स्वयं शिव द्वारा ही संस्कारित किए गए हैं,

श्लोक 60 (shiva.vayaviya.71.60)

शेषाणि स्थापनीयानि यानि दृष्टानि बाणवत् । स्वयमुद्भूतलिङ्गे च दिव्ये चार्षे तथैव च

śeṣāṇi sthāpanīyāni yāni dṛṣṭāni bāṇavat | svayamudbhūtaliṅge ca divye cārṣe tathaiva ca

इसलिए शेष जो भी बाण-लिंग के समान दिखाई दें - स्वयंभू, दिव्य, अथवा ऋषियों द्वारा स्थापित - उन्हीं की प्रतिष्ठा करनी होती है।

श्लोक 61 (shiva.vayaviya.71.61)

अपीठे पीठमावेश्य कृत्वा सम्प्रोक्षणं विधिम् । यजेत्तत्र शिवं तेषां प्रतिष्ठा न विधीयते

apīṭhe pīṭhamāveśya kṛtvā samprokṣaṇaṃ vidhim | yajettatra śivaṃ teṣāṃ pratiṣṭhā na vidhīyate

यदि उनमें पीठ न हो तो पीठ लगाकर, प्रोक्षण-विधि करके वहाँ शिव की पूजा करनी चाहिए; ऐसे लिंगों की (पूर्ण) प्रतिष्ठा विहित नहीं है।

श्लोक 62 (shiva.vayaviya.71.62)

दग्धं श्लथं क्षताङ्गं च क्षिपेल्लिङ्गं जलाशये । सन्धानयोग्यं सन्धाय प्रतिष्ठाविधिमाचरेत्

dagdhaṃ ślathaṃ kṣatāṅgaṃ ca kṣipelliṅgaṃ jalāśaye | sandhānayogyaṃ sandhāya pratiṣṭhāvidhimācaret

जला हुआ, ढीला, अथवा अंग-क्षतिग्रस्त लिंग जलाशय में विसर्जित कर देना चाहिए; परन्तु यदि वह जोड़ने योग्य हो तो उसे जोड़कर प्रतिष्ठा-विधि करनी चाहिए।

श्लोक 63 (shiva.vayaviya.71.63)

बेराद्वा विकलाल्लिङ्गाद्देवपूजापुरःसरम् । उद्वास्य हृदि सन्धानं त्यागं वा युक्तमाचरेत्

berādvā vikalālliṅgāddevapūjāpuraḥsaram | udvāsya hṛdi sandhānaṃ tyāgaṃ vā yuktamācaret

क्षतिग्रस्त मूर्ति अथवा लिंग से देव-पूजा करके पहले उसे विसर्जित कर, हृदय में स्थापित कर, यथायोग्य उसे फिर से जोड़ना अथवा त्याग देना उचित है।

श्लोक 64 (shiva.vayaviya.71.64)

एकाहपूजाविहतौ कुर्याद् द्विगुणमर्चनम् । द्विरात्रे च महापूजां सम्प्रोक्षणमतः परम्

ekāhapūjāvihatau kuryād dviguṇamarcanam | dvirātre ca mahāpūjāṃ samprokṣaṇamataḥ param

एक दिन पूजा में बाधा पड़ने पर दुगुनी पूजा करनी चाहिए; दो रात्रि बाधा होने पर महापूजा, और उससे अधिक होने पर प्रोक्षण करना चाहिए।

श्लोक 65 (shiva.vayaviya.71.65)

मासादूर्ध्वमनेकाहं पूजा यदि विहन्यते । प्रतिष्ठा प्रोच्यते कैश्चित्कैश्चित्सम्प्रोक्षणक्रमः

māsādūrdhvamanekāhaṃ pūjā yadi vihanyate | pratiṣṭhā procyate kaiścitkaiścitsamprokṣaṇakramaḥ

एक मास से अधिक अनेक दिनों तक पूजा में बाधा पड़ने पर, कुछ आचार्य पूर्ण प्रतिष्ठा कहते हैं, और कुछ केवल प्रोक्षण-क्रम को पर्याप्त मानते हैं।

श्लोक 66 (shiva.vayaviya.71.66)

सम्प्रोक्षणे तु लिङ्गादेर्देवमुद्वास्य पूर्ववत् । अष्टपञ्चक्रमेणैव स्नापयित्वा मृदम्भसा

samprokṣaṇe tu liṅgāderdevamudvāsya pūrvavat | aṣṭapañcakrameṇaiva snāpayitvā mṛdambhasā

प्रोक्षण में लिंग आदि से देवता को पूर्ववत् विसर्जित करके, आठ अथवा पाँच के क्रम से मिट्टी और जल से स्नान कराना चाहिए,

श्लोक 67 (shiva.vayaviya.71.67)

गवां रसैश्च संस्नाप्य दर्भतोयैर्विशोध्य च । प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीतोयैर्मूलेनाष्टोत्तरं शतम्

gavāṃ rasaiśca saṃsnāpya darbhatoyairviśodhya ca | prokṣayetprokṣaṇītoyairmūlenāṣṭottaraṃ śatam

फिर गोरस से स्नान कराकर, दर्भ-जल से शुद्ध करके, प्रोक्षण-जल से मूल-मन्त्र द्वारा एक सौ आठ बार सींचना चाहिए।

श्लोक 68 (shiva.vayaviya.71.68)

सपुष्पं सकुशं पाणिं न्यस्य लिङ्गस्य मस्तके । पञ्चवारं जपेन्मूलमष्टोत्तरशतोत्तरम्

sapuṣpaṃ sakuśaṃ pāṇiṃ nyasya liṅgasya mastake | pañcavāraṃ japenmūlamaṣṭottaraśatottaram

पुष्प और कुश-सहित हाथ लिंग के शिखर पर रखकर, मूल-मन्त्र का एक सौ आठ बार पाँच बार जप करना चाहिए।

श्लोक 69 (shiva.vayaviya.71.69)

ततो मूलेन मूर्द्धादिपीठान्तं संस्पृशेदपि । पूजां च महतीं कुर्याद्देवमावाह्य पूर्ववत्

tato mūlena mūrddhādipīṭhāntaṃ saṃspṛśedapi | pūjāṃ ca mahatīṃ kuryāddevamāvāhya pūrvavat

फिर मूल-मन्त्र से शिखर से लेकर पीठ तक स्पर्श करना चाहिए, और देवता का पूर्ववत् आवाहन करके महापूजा करनी चाहिए।

श्लोक 70 (shiva.vayaviya.71.70)

अलब्धे स्थापिते लिङ्गे शिवस्थाने जलेऽथ वा । वह्नौ रवौ तथा व्योम्नि भगवन्तं शिवं यजेत्

alabdhe sthāpite liṅge śivasthāne jale'tha vā | vahnau ravau tathā vyomni bhagavantaṃ śivaṃ yajet

यदि स्थापित लिंग उपलब्ध न हो, तो शिव-स्थान में, जल में, अग्नि में, सूर्य में, अथवा आकाश में ही भगवान् शिव की पूजा करनी चाहिए।

अध्याय 70अध्याय-सूचीअध्याय 72