वैष्णव खण्ड · अध्याय 203
लक्ष्मी-नारायण विवाहोत्सव निरूपण
श्लोक 1 (skanda.2.203.1)
स्कन्द उवाच । ब्रह्मा प्रजेश्वराः शम्भुर्मनवश्च महर्षयः । आदित्यवसुरुद्राश्च सिद्धगन्धर्वचारणाः
skanda uvāca brahmā prajeśvarāḥ śambhurmanavaśca maharṣayaḥ ādityavasurudrāśca siddhagandharvacāraṇāḥ
स्कन्द ने कहा — ब्रह्मा, प्रजापतिगण, शम्भु, मनुगण तथा महर्षि; आदित्य, वसु और रुद्र; सिद्ध, गन्धर्व तथा चारण —
श्लोक 2 (skanda.2.203.2)
साध्याश्च मरुतश्चैव विश्वेदेवा दिगीश्वराः । दस्रौ वह्निश्चन्द्रमाश्च स्वयं धर्मः प्रजापतिः
sādhyāśca marutaścaiva viśvedevā digīśvarāḥ dasrau vahniścandramāśca svayaṁ dharmaḥ prajāpatiḥ
साध्यगण, मरुद्गण, विश्वेदेव, दिक्पाल; दोनों अश्विनीकुमार, अग्नि, चन्द्रमा तथा स्वयं प्रजापति धर्म —
श्लोक 3 (skanda.2.203.3)
सुपर्णः किन्नराश्चैव ये चान्ये गणदेवताः । शेपाद्या वैष्णवा नागा देवपत्न्यश्च सर्वशः
suparṇaḥ kinnarāścaiva ye cānye gaṇadevatāḥ śepādyā vaiṣṇavā nāgā devapatnyaśca sarvaśaḥ
गरुड़, किन्नरगण तथा जो अन्य गणदेवता थे; शेष आदि वैष्णव नाग, तथा देवताओं की समस्त पत्नियाँ —
श्लोक 4 (skanda.2.203.4)
सावित्री पार्वती चैव पृथिवी च सरस्वती । शची गौरी शिवा संज्ञा ऋद्धिः स्वाहा च रोहिणी । धूमोर्णा चादितिर्द्धर्मपत्न्यो मूर्तिदयादयः
sāvitrī pārvatī caiva pṛthivī ca sarasvatī śacī gaurī śivā saṁjñā ṛddhiḥ svāhā ca rohiṇī dhūmorṇā cāditirddharmapatnyo mūrtidayādayaḥ
सावित्री, पार्वती, पृथ्वी, सरस्वती; शची, गौरी, शिवा, संज्ञा, ऋद्धि, स्वाहा, रोहिणी; धूमोर्णा तथा अदिति — और मूर्ति, दया आदि धर्म की पत्नियाँ —
श्लोक 5 (skanda.2.203.5)
अरुन्धती शाण्डिली च लोपामुद्रा तथैव च । अनसूयादयः साध्व्य ऋपिपत्न्यश्च सर्वशः
arundhatī śāṇḍilī ca lopāmudrā tathaiva ca anasūyādayaḥ sādhvya ṛpipatnyaśca sarvaśaḥ
अरुन्धती, शाण्डिली, तथा लोपामुद्रा; अनसूया आदि साध्वी ऋषि-पत्नियाँ सर्वत्र —
श्लोक 6 (skanda.2.203.6)
गङ्गा सरस्वती रेवा यमुना तपती तथा । चन्द्रभागा विपाशा च शतद्रुर्देविका तथा
gaṅgā sarasvatī revā yamunā tapatī tathā candrabhāgā vipāśā ca śatadrurdevikā tathā
गंगा, सरस्वती, रेवा, यमुना तथा तपती; चन्द्रभागा, विपाशा, शतद्रु तथा देविका —
श्लोक 7 (skanda.2.203.7)
गोदावरी च सरयूः कावेरी कौशिकी तथा । कृष्णा वेणी भीमरथा ताम्रपर्णी महानदी
godāvarī ca sarayūḥ kāverī kauśikī tathā kṛṣṇā veṇī bhīmarathā tāmraparṇī mahānadī
गोदावरी, सरयू, कावेरी तथा कौशिकी; कृष्णा, वेणी, भीमरथा, ताम्रपर्णी तथा महानदी —
श्लोक 8 (skanda.2.203.8)
कृतमाला वितस्ता च निर्विन्ध्या सुरसा तथा । चर्मण्वती पयोष्णी च विश्वाद्या नद्य आययुः
kṛtamālā vitastā ca nirvindhyā surasā tathā carmaṇvatī payoṣṇī ca viśvādyā nadya āyayuḥ
कृतमाला, वितस्ता, निर्विन्ध्या तथा सुरसा; चर्मण्वती, पयोष्णी तथा विश्वा आदि नदियाँ वहाँ आईं।
श्लोक 9 (skanda.2.203.9)
रम्भा घृताची विश्वाची मेनका च तिलोत्तमा । उर्वशीप्रमुखास्तत्र सर्वाप्सरस आययुः
rambhā ghṛtācī viśvācī menakā ca tilottamā urvaśīpramukhāstatra sarvāpsarasa āyayuḥ
रम्भा, घृताची, विश्वाची, मेनका तथा तिलोत्तमा — उर्वशी आदि सभी अप्सराएँ वहाँ आईं।
श्लोक 10 (skanda.2.203.10)
वैकुण्ठवासिनः सर्वे तथा गोलोकवासिनः । पार्षदप्रवरा विष्णोस्तत्राजग्मुः प्रहर्षिताः
vaikuṇṭhavāsinaḥ sarve tathā golokavāsinaḥ pārṣadapravarā viṣṇostatrājagmuḥ praharṣitāḥ
वैकुण्ठ के समस्त निवासी तथा गोलोक के निवासी, विष्णु के श्रेष्ठ पार्षदगण, अत्यन्त हर्षित होकर वहाँ आए।
श्लोक 11 (skanda.2.203.11)
अणिमाद्याः सिद्धयोऽष्टौ शंखपद्मादयो नव । निधयो मूर्तिमन्तश्च समाजग्मुः श्रियोन्तिके
aṇimādyāḥ siddhayo'ṣṭau śaṁkhapadmādayo nava nidhayo mūrtimantaśca samājagmuḥ śriyontike
अणिमा आदि आठों सिद्धियाँ तथा शंख-पद्म आदि नवों निधियाँ मूर्तिमान रूप में श्री के समीप आ पहुँचीं।
श्लोक 12 (skanda.2.203.12)
पूर्णः शारदचन्द्रोपि तदानीं प्रीतये श्रियाः । नैशं तमोऽहरत्सर्वं बभूवुर्निर्मला दिशः
pūrṇaḥ śāradacandropi tadānīṁ prītaye śriyāḥ naiśaṁ tamo'haratsarvaṁ babhūvurnirmalā diśaḥ
उस समय पूर्ण शरत्कालीन चन्द्रमा ने भी श्री की प्रसन्नता के लिए रात्रि का सारा अन्धकार हर लिया, और दिशाएँ निर्मल हो गईं।
श्लोक 13 (skanda.2.203.13)
ततोऽभिषेकमारेभे तस्या ब्रह्माज्ञया वृषा । मण्डपं रचयामास सद्यस्त्वष्टातिशोभनम्
tato'bhiṣekamārebhe tasyā brahmājñayā vṛṣā maṇḍapaṁ racayāmāsa sadyastvaṣṭātiśobhanam
फिर ब्रह्मा की आज्ञा से धर्म ने उनके अभिषेक का आरम्भ किया, और त्वष्टा ने तुरन्त एक अत्यन्त सुन्दर मण्डप की रचना की।
श्लोक 14 (skanda.2.203.14)
रत्नस्तम्भसहस्राणामायताभिश्च पंक्तिभिः । चित्रैरनेकैरुल्लोचैः शोभितं कदलीद्रुमैः
ratnastambhasahasrāṇāmāyatābhiśca paṁktibhiḥ citrairanekairullocaiḥ śobhitaṁ kadalīdrumaiḥ
रत्न-स्तम्भों की सहस्रों लम्बी पंक्तियों से, अनेक चित्रित वितानों से तथा कदली-वृक्षों से वह सुशोभित था।
श्लोक 15 (skanda.2.203.15)
सुगन्धिपुष्पनम्राभिर्दिव्यकल्पद्रुमालिभिः । जुष्टं नानाविधैरङ्गैर्दर्शनीयं मनोहरम्
sugandhipuṣpanamrābhirdivyakalpadrumālibhiḥ juṣṭaṁ nānāvidhairaṅgairdarśanīyaṁ manoharam
सुगन्धित पुष्पों से झुकी हुई दिव्य कल्पवृक्षों की पंक्तियों से युक्त, नाना अंगों से सज्जित, दर्शनीय तथा मनोहर था।
श्लोक 16 (skanda.2.203.16)
कोटिशो रत्नदीपानां पंक्तिभिः शुद्धरोचिषाम् । भ्राजमानं तोरणैश्च मुक्ताहारैश्च लम्बिभिः
koṭiśo ratnadīpānāṁ paṁktibhiḥ śuddharociṣām bhrājamānaṁ toraṇaiśca muktāhāraiśca lambibhiḥ
करोड़ों शुद्ध प्रकाश वाले रत्न-दीपों की पंक्तियों से, तोरणों से तथा लटकते हुए मुक्ता-हारों से वह देदीप्यमान था।
श्लोक 17 (skanda.2.203.17)
रत्नसिंहासने तत्र गीतवाद्यपुरस्सरम् । उपावेश्य श्रियं चक्रुरभिषेकं महर्षयः
ratnasiṁhāsane tatra gītavādyapurassaram upāveśya śriyaṁ cakrurabhiṣekaṁ maharṣayaḥ
वहाँ श्री को रत्न-सिंहासन पर बिठाकर, गीत-वाद्य के साथ महर्षियों ने उनका अभिषेक किया।
श्लोक 18 (skanda.2.203.18)
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोञ्जनः । पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः
airāvataḥ puṇḍarīko vāmanaḥ kumudoñjanaḥ puṣpadantaḥ sārvabhaumaḥ supratīkaśca diggajāḥ
ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन, पुष्पदन्त, सार्वभौम तथा सुप्रतीक — ये दिग्गज —
श्लोक 19 (skanda.2.203.19)
कुर्वन्तो बृंहितान्येते हेमकुम्भोद्धृतैः शुभैः । चतुःसिन्धुसमानीतैरभ्यषिञ्चन्त वारिभिः
kurvanto bṛṁhitānyete hemakumbhoddhṛtaiḥ śubhaiḥ catuḥsindhusamānītairabhyaṣiñcanta vāribhiḥ
ये गर्जना करते हुए, चारों समुद्रों से लाए गए शुभ जल से, स्वर्ण-कलशों में भरकर उनका अभिषेक करने लगे।
श्लोक 20 (skanda.2.203.20)
मूर्तिमत्यो महानद्यस्तत्राजहुर्जलानि च । मंत्रानुच्चारयंति स्म मूर्ता वेदाः सहर्षिभिः
mūrtimatyo mahānadyastatrājahurjalāni ca maṁtrānuccārayaṁti sma mūrtā vedāḥ saharṣibhiḥ
मूर्तिमती महानदियाँ वहाँ अपने जल लाईं, तथा साक्षात् वेद, ऋषियों सहित मन्त्रों का उच्चारण करने लगे।
श्लोक 21 (skanda.2.203.21)
जगुः सुकण्ठा गंधर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः । वाद्यानि वादयामासुरन्ये देवगणास्तदा
jaguḥ sukaṇṭhā gaṁdharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ vādyāni vādayāmāsuranye devagaṇāstadā
मधुर कण्ठ वाले गन्धर्वों ने गान किया, अप्सरागणों ने नृत्य किया, तथा अन्य देवगणों ने वाद्य बजाए।
श्लोक 22 (skanda.2.203.22)
महानभूत्तदानंदस्त्रिलोक्यां सर्वदेहिनाम् । श्रीसूक्तादि द्विजाः पेठुर्जगुर्गीतानि च स्त्रियः
mahānabhūttadānaṁdastrilokyāṁ sarvadehinām śrīsūktādi dvijāḥ peṭhurjagurgītāni ca striyaḥ
तब त्रिलोकी के समस्त प्राणियों में महान आनन्द छा गया; द्विजों ने श्रीसूक्त आदि का पाठ किया, तथा स्त्रियों ने गीत गाए।
श्लोक 23 (skanda.2.203.23)
कांस्यतालमृदङ्गांश्च पणवानकगोमुखान् । वादयामासुरम्भोदा दिवि दुंदुभयोऽनदन्
kāṁsyatālamṛdaṅgāṁśca paṇavānakagomukhān vādayāmāsurambhodā divi duṁdubhayo'nadan
काँसे की झाँझ, मृदंग, पणव, आनक तथा गोमुख बजाए गए, और आकाश में मेघों के समान दुन्दुभियाँ गूँज उठीं।
श्लोक 24 (skanda.2.203.24)
आसीत्कुसुमवृष्टिश्च साकं जयरवैस्तदा । आसंस्तत्परिचर्यायां धर्मपत्न्यश्च सिद्धयः
āsītkusumavṛṣṭiśca sākaṁ jayaravaistadā āsaṁstatparicaryāyāṁ dharmapatnyaśca siddhayaḥ
उस समय जय-जयकार के साथ पुष्पवृष्टि होने लगी; धर्म की पत्नियाँ तथा सिद्धियाँ उनकी सेवा में उपस्थित रहीं।
श्लोक 25 (skanda.2.203.25)
सुस्नातायै ततस्तस्यै कौशेये पीतवाससी । ददावनर्घ्ये जलधी रत्नभूषाश्च भूरिशः
susnātāyai tatastasyai kauśeye pītavāsasī dadāvanarghye jaladhī ratnabhūṣāśca bhūriśaḥ
फिर भली-भाँति स्नान की हुई उन्हें समुद्र ने दो अमूल्य पीत रेशमी वस्त्र तथा प्रचुर रत्नाभूषण अर्पित किए।
श्लोक 26 (skanda.2.203.26)
उपवेशोचितं तस्या इंद्र आसनमाहरत् । विश्वकर्मा कङ्कणानि ददौ सद्रत्नमुद्रिकाः
upaveśocitaṁ tasyā iṁdra āsanamāharat viśvakarmā kaṅkaṇāni dadau sadratnamudrikāḥ
इन्द्र ने उनके बैठने योग्य आसन लाकर दिया; विश्वकर्मा ने कंगन तथा सुन्दर रत्न-जड़ित अँगूठियाँ दीं।
श्लोक 27 (skanda.2.203.27)
सुधाकरस्तु तद्भ्राता नासाभूषणमुत्तमम् । ददौ तस्यै केशभूषा सद्रत्ननिचिता तथा
sudhākarastu tadbhrātā nāsābhūṣaṇamuttamam dadau tasyai keśabhūṣā sadratnanicitā tathā
उनके भाई चन्द्रमा ने उत्तम नासा-भूषण, तथा उत्तम रत्नों से जड़ित केश-भूषा भी दी।
श्लोक 28 (skanda.2.203.28)
पद्मजन्मा ददौ पद्मं मुक्ताहारं सरस्वती । नागाश्च शेषप्रमुखास्तस्यै रत्नेंद्रकुण्डले
padmajanmā dadau padmaṁ muktāhāraṁ sarasvatī nāgāśca śeṣapramukhāstasyai ratneṁdrakuṇḍale
ब्रह्मा ने कमल दिया, सरस्वती ने मुक्ता-हार दिया, तथा शेष आदि नागों ने उन्हें श्रेष्ठ रत्न-कुण्डल दिए।
श्लोक 29 (skanda.2.203.29)
अञ्जनं कुङ्कुमं चादाद्दुर्गा सोभाग्यलक्षणम् । ललाटिकां च सावित्री शची ताम्बूलपात्रिकाम्
añjanaṁ kuṅkumaṁ cādāddurgā sobhāgyalakṣaṇam lalāṭikāṁ ca sāvitrī śacī tāmbūlapātrikām
दुर्गा ने काजल तथा सौभाग्य-चिह्न कुंकुम दिया; सावित्री ने ललाटिका, तथा शची ने ताम्बूल-पात्रिका दी।
श्लोक 30 (skanda.2.203.30)
वसंतः कौसुमान्हारान्कण्ठसूत्रं च शंकरः । वैजयंतीं स्रजं पाशी कुबेरो रत्नदर्पणम्
vasaṁtaḥ kausumānhārānkaṇṭhasūtraṁ ca śaṁkaraḥ vaijayaṁtīṁ srajaṁ pāśī kubero ratnadarpaṇam
वसंत ने पुष्प-हार दिए, शंकर ने कण्ठ-सूत्र दिया; वरुण ने वैजयन्ती माला दी, कुबेर ने रत्न-दर्पण दिया।
श्लोक 31 (skanda.2.203.31)
अनर्घ्यां कंचुकीं वह्निर्यमोऽदाद्व्यजनं शुभम् । ददुस्तस्यै चापरेपि भूषास्तत्समयोचिताः
anarghyāṁ kaṁcukīṁ vahniryamo'dādvyajanaṁ śubham dadustasyai cāparepi bhūṣāstatsamayocitāḥ
अग्नि ने अमूल्य चोली दी, यम ने शुभ पंखा दिया; और अन्य देवताओं ने भी उन्हें उस अवसर के अनुरूप आभूषण दिए।
श्लोक 32 (skanda.2.203.32)
ततः स्वलंकृतां कन्यां कस्मै दद्यामिमामिति । सिंधुः पप्रच्छ ब्रह्माणं तदोवाच स सर्ववित्
tataḥ svalaṁkṛtāṁ kanyāṁ kasmai dadyāmimāmiti siṁdhuḥ papraccha brahmāṇaṁ tadovāca sa sarvavit
फिर समुद्र ने ब्रह्मा से पूछा — 'इस भली भाँति अलंकृत कन्या को मैं किसे दूँ?' तब सर्ववित् ब्रह्मा ने कहा।
श्लोक 33 (skanda.2.203.33)
कन्या तवेयमम्भोधे माता मम शिवस्य च । देवानामथ सर्वेषां लोकानामस्ति निश्चितम्
kanyā taveyamambhodhe mātā mama śivasya ca devānāmatha sarveṣāṁ lokānāmasti niścitam
'हे समुद्र! तुम्हारी यह कन्या निश्चय ही मेरी और शिव की, तथा समस्त देवताओं और लोकों की माता है।'
श्लोक 34 (skanda.2.203.34)
नारायणं वासुदेवं परं ब्रह्माखिलेश्वरम् । पुरुषोत्तममेवैकं विनास्या नापरः पतिः
nārāyaṇaṁ vāsudevaṁ paraṁ brahmākhileśvaram puruṣottamamevaikaṁ vināsyā nāparaḥ patiḥ
'परब्रह्म, सबके ईश्वर, पुरुषोत्तम नारायण वासुदेव के अतिरिक्त इनका अन्य कोई पति नहीं हो सकता।'
श्लोक 35 (skanda.2.203.35)
अतः साक्षाद्भगवते त्रैलोक्यसुखहेतवे । आगतायोपविष्टाय देह्यस्मै विधिनाम्बुधे
ataḥ sākṣādbhagavate trailokyasukhahetave āgatāyopaviṣṭāya dehyasmai vidhināmbudhe
'अतः हे समुद्र! त्रिलोक के सुख के हेतुभूत, यहाँ आकर विराजमान उन्हीं साक्षात् भगवान को इसे विधिपूर्वक अर्पित करो।'
श्लोक 36 (skanda.2.203.36)
कुरुष्व जन्मसाफल्यं पावयित्वा निजं कुलम् । समुद्धर भवाम्भोधेर्दत्त्वेमां परमात्मने
kuruṣva janmasāphalyaṁ pāvayitvā nijaṁ kulam samuddhara bhavāmbhodherdattvemāṁ paramātmane
'अपने कुल को पवित्र करके अपने जन्म को सफल करो; इसे परमात्मा को अर्पित कर संसार-सागर से स्वयं उद्धार पाओ।'
श्लोक 37 (skanda.2.203.37)
एकस्त्वं सप्तभी रूपैः सप्तद्वीप विभागतः । विश्रुतोऽथ विधायैतन्महतीं कीर्त्तिमाप्स्यसि
ekastvaṁ saptabhī rūpaiḥ saptadvīpa vibhāgataḥ viśruto'tha vidhāyaitanmahatīṁ kīrttimāpsyasi
'तुम एक होते हुए भी सात द्वीपों के विभाग से सात रूपों में विख्यात हो; और यह कार्य करने से महान कीर्ति को प्राप्त करोगे।'
श्लोक 38 (skanda.2.203.38)
इत्युक्तो ब्रह्मणा हृष्टः समुद्रः पुलकाञ्चितः । मन्यमानो निजं धन्यमदित्सद्विष्णवे सुताम्
ityukto brahmaṇā hṛṣṭaḥ samudraḥ pulakāñcitaḥ manyamāno nijaṁ dhanyamaditsadviṣṇave sutām
ब्रह्मा द्वारा यह कहे जाने पर, हर्षित तथा रोमांचित हुआ समुद्र, अपने को धन्य मानते हुए विष्णु को अपनी पुत्री देने के लिए तत्पर हुआ।
श्लोक 39 (skanda.2.203.39)
ततः सहैव विधिना स संप्रार्थ्य तमीश्वरम् । वाग्दानादि विधायैव चक्रे वैवाहिकं विधिम्
tataḥ sahaiva vidhinā sa saṁprārthya tamīśvaram vāgdānādi vidhāyaiva cakre vaivāhikaṁ vidhim
फिर ब्रह्मा के साथ ही उन ईश्वर से प्रार्थना करके, वाग्दान आदि सम्पन्न कर उसने विवाह की विधि सम्पन्न की।
श्लोक 40 (skanda.2.203.40)
धन्वंतरिश्चन्द्रमाश्च वासवाद्याश्च देवताः । आसन्समुद्रस्य पक्षे तत्र वैवाहिकोत्सवे
dhanvaṁtariścandramāśca vāsavādyāśca devatāḥ āsansamudrasya pakṣe tatra vaivāhikotsave
उस विवाहोत्सव में धन्वन्तरि, चन्द्रमा तथा इन्द्र आदि देवता समुद्र के पक्ष में रहे।
श्लोक 41 (skanda.2.203.41)
वस्त्राभरणयानादि दाने भोजनकर्मणि । सन्मानने च जन्यानां मुख्या आसंस्त एव हि
vastrābharaṇayānādi dāne bhojanakarmaṇi sanmānane ca janyānāṁ mukhyā āsaṁsta eva hi
वस्त्र, आभूषण, वाहन आदि के दान में, भोजन-कार्य में तथा बाराती-वर्ग के सम्मान में वे ही प्रमुख रहे।
श्लोक 42 (skanda.2.203.42)
लक्ष्म्याश्च मांगल्यविधौ मुख्यास्तत्र तु योषितः । आसन्गंगादयो नद्यः शच्याद्याश्च सुरांगनाः
lakṣmyāśca māṁgalyavidhau mukhyāstatra tu yoṣitaḥ āsangaṁgādayo nadyaḥ śacyādyāśca surāṁganāḥ
लक्ष्मी के मंगल-कार्यों में वहाँ गंगा आदि नदियाँ तथा शची आदि देवांगनाएँ प्रमुख स्त्रियाँ रहीं।
श्लोक 43 (skanda.2.203.43)
मेनाद्या नगपत्न्यश्च सिद्धयश्चाणिमादयः । चन्द्रपत्नी तथा कान्तिः सर्वाश्चाप्सरसो मुने
menādyā nagapatnyaśca siddhayaścāṇimādayaḥ candrapatnī tathā kāntiḥ sarvāścāpsaraso mune
हे मुने! मेना आदि पर्वतों की पत्नियाँ, अणिमा आदि सिद्धियाँ, चन्द्रमा की पत्नी कान्ति (रोहिणी), तथा सभी अप्सराएँ भी प्रमुख रहीं।
श्लोक 44 (skanda.2.203.44)
नारायणस्याथ विभोर्लीलां वैवाहिकीं विधिः । शोभयन्पितरौ चक्रे मूर्तिधर्मौ विचार्य च
nārāyaṇasyātha vibhorlīlāṁ vaivāhikīṁ vidhiḥ śobhayanpitarau cakre mūrtidharmau vicārya ca
फिर विभु नारायण की उस विवाह-लीला को शोभायमान करते हुए ब्रह्मा ने विचारपूर्वक मूर्ति और धर्म को उनके माता-पिता के रूप में स्थापित किया।
श्लोक 45 (skanda.2.203.45)
धर्मोऽसौ जगदाधार पूज्यश्चाखिलदेहिनाम् । पिताऽस्य भवितुं योग्यो ह्यस्मिंश्च प्रीतिमान्भृशम्
dharmo'sau jagadādhāra pūjyaścākhiladehinām pitā'sya bhavituṁ yogyo hyasmiṁśca prītimānbhṛśam
'यह धर्म जगत का आधार है, समस्त प्राणियों के लिए पूज्य है, और यह इनके प्रति अत्यन्त स्नेह रखता है — अतः यही इनका पिता होने योग्य है।'
श्लोक 46 (skanda.2.203.46)
इयं च मूर्त्तिः प्रख्याता सर्वसद्गुणजन्मभूः । दाक्षायणी धर्मपत्नी माता भवितुमर्हति
iyaṁ ca mūrttiḥ prakhyātā sarvasadguṇajanmabhūḥ dākṣāyaṇī dharmapatnī mātā bhavitumarhati
'और यह मूर्ति, जो समस्त सद्गुणों की जन्मभूमि के रूप में विख्यात हैं, दक्ष-पुत्री तथा धर्म की पत्नी हैं — यही इनकी माता होने योग्य हैं।'
श्लोक 47 (skanda.2.203.47)
ततो धर्मस्यापि पक्षे मुख्याः कार्येष्विमेऽभवन् । नन्दीश्वरगणेशाभ्यां सहितः शंकरो मुने
tato dharmasyāpi pakṣe mukhyāḥ kāryeṣvime'bhavan nandīśvaragaṇeśābhyāṁ sahitaḥ śaṁkaro mune
हे मुने! फिर धर्म के पक्ष में भी कार्यों में नन्दीश्वर तथा गणेश सहित शंकर प्रमुख रहे।
श्लोक 48 (skanda.2.203.48)
महर्षयो मरीच्याद्याः प्रजेशा नारदो मुनिः । वैनतेयश्च नन्दाद्याः श्रीदामाद्याश्च पार्षदाः
maharṣayo marīcyādyāḥ prajeśā nārado muniḥ vainateyaśca nandādyāḥ śrīdāmādyāśca pārṣadāḥ
मरीचि आदि महर्षि, प्रजापतिगण, मुनि नारद, गरुड़, तथा नन्द एवं श्रीदाम आदि पार्षद भी प्रमुख रहे।
श्लोक 49 (skanda.2.203.49)
दुर्गा च वेदसूर्वाणी स्त्रीषु मुख्या बभूविरे । ऋषिपत्न्योऽनसूयाद्या धर्मपत्न्यश्च सर्वशः
durgā ca vedasūrvāṇī strīṣu mukhyā babhūvire ṛṣipatnyo'nasūyādyā dharmapatnyaśca sarvaśaḥ
स्त्रियों में दुर्गा, वेदसू तथा उर्वाणी प्रमुख रहीं, तथा अनसूया आदि ऋषि-पत्नियाँ एवं धर्म की समस्त पत्नियाँ भी।
श्लोक 50 (skanda.2.203.50)
सह वेदादिभिर्ब्रह्मा त्वासीदुभयपक्षयोः । ब्राह्मणा वैदिका ये च विवाहविधिकोविदाः
saha vedādibhirbrahmā tvāsīdubhayapakṣayoḥ brāhmaṇā vaidikā ye ca vivāhavidhikovidāḥ
वेदों आदि के साथ ब्रह्मा दोनों पक्षों में उपस्थित रहे, तथा विवाह-विधि में कुशल वैदिक ब्राह्मण भी दोनों ओर रहे।
श्लोक 51 (skanda.2.203.51)
अथाब्धिः सर्वसंभाराञ्छ्रिया एव प्रसादतः । सद्यः संपादयामास जनयन्देवविस्मयम्
athābdhiḥ sarvasaṁbhārāñchriyā eva prasādataḥ sadyaḥ saṁpādayāmāsa janayandevavismayam
फिर समुद्र ने श्री की ही कृपा से समस्त सामग्री तत्काल जुटा दी, जिससे देवताओं को बड़ा विस्मय हुआ।
श्लोक 52 (skanda.2.203.52)
यद्यत्संकल्पयामास हृदि तत्तदुपाहृतम् । सद्यः स्वांतिक एवैक्षत्ततोभूदतिहर्षितः
yadyatsaṁkalpayāmāsa hṛdi tattadupāhṛtam sadyaḥ svāṁtika evaikṣattatobhūdatiharṣitaḥ
जो-जो उसने अपने हृदय में संकल्प किया, वह-वह तुरन्त अपने ही पास आया हुआ उसने देखा; इससे वह अत्यन्त हर्षित हुआ।
श्लोक 53 (skanda.2.203.53)
मध्ये तु मण्डपस्यासावग्निस्थापनवेदिकाम् । कारयामास विधिवद्ब्राह्मणैर्वेदवेदिभिः
madhye tu maṇḍapasyāsāvagnisthāpanavedikām kārayāmāsa vidhivadbrāhmaṇairvedavedibhiḥ
मण्डप के मध्य में उसने वेदज्ञ ब्राह्मणों द्वारा विधिपूर्वक अग्नि-स्थापना की वेदी बनवाई।
श्लोक 54 (skanda.2.203.54)
अलंचकार तां वेदिं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । नानाविधैः शुभै रङ्गैः साङ्कुरैः करकैस्तथा
alaṁcakāra tāṁ vediṁ gandhapuṣpākṣatādibhiḥ nānāvidhaiḥ śubhai raṅgaiḥ sāṅkuraiḥ karakaistathā
उस वेदी को उसने गन्ध, पुष्प, अक्षत आदि से, नाना प्रकार के शुभ रंगों से, अंकुरों तथा कलशों से भी सजाया।
श्लोक 55 (skanda.2.203.55)
ततो महामङ्गलवाद्यघोषैः समन्त्रकं संस्नपितो मुनीन्द्रैः । अनर्घ्यवासांसि च रत्नभूषा दधार विष्णुर्मुकुटं च दिव्यम्
tato mahāmaṅgalavādyaghoṣaiḥ samantrakaṁ saṁsnapito munīndraiḥ anarghyavāsāṁsi ca ratnabhūṣā dadhāra viṣṇurmukuṭaṁ ca divyam
फिर महामंगल वाद्यों की ध्वनि के साथ मुनीन्द्रों द्वारा मन्त्रपूर्वक स्नान कराए गए विष्णु ने अमूल्य वस्त्र, रत्नाभूषण तथा दिव्य मुकुट धारण किया।
श्लोक 56 (skanda.2.203.56)
वादित्रनिध्वाननिनादिताशं नृत्यत्सुरस्त्रीकलगीतशोभनम् । तं मण्डपं सोऽथ सुरैः स्तुवद्भिः सहेत्य हैमे निषसाद पीठे
vāditranidhvānanināditāśaṁ nṛtyatsurastrīkalagītaśobhanam taṁ maṇḍapaṁ so'tha suraiḥ stuvadbhiḥ sahetya haime niṣasāda pīṭhe
वाद्यों की ध्वनि से गूँजती हुई तथा नृत्य करती देवांगनाओं के मधुर गान से सुशोभित उस मण्डप में, स्तुति करते देवताओं के साथ प्रवेश कर वे स्वर्ण-पीठ पर विराजमान हुए।
श्लोक 57 (skanda.2.203.57)
प्रक्षालयामास तदङ्घ्रिपङ्कजं स्वप्रेष्ठपत्न्या जलधिः सगंगया । भृङ्गारसिक्तोत्तमवारिधारया तदम्बु शीर्ष्णा च दधार सान्वयः
prakṣālayāmāsa tadaṅghripaṅkajaṁ svapreṣṭhapatnyā jaladhiḥ sagaṁgayā bhṛṅgārasiktottamavāridhārayā tadambu śīrṣṇā ca dadhāra sānvayaḥ
समुद्र ने अपनी प्रिय पत्नी गंगा सहित, कलश से डाली गई उत्तम जलधारा से उनके चरण-कमल धोए, तथा अपने कुल सहित उस जल को अपने सिर पर धारण किया।
श्लोक 58 (skanda.2.203.58)
ततः पठन्मंगलमुच्चकैः श्रियं प्रादापयच्चाम्बुधिनाऽच्युताय । प्रज्वाल्य वह्निं विधिना विधाता साकं बृहद्भिर्मुनिभिर्जुहाव
tataḥ paṭhanmaṁgalamuccakaiḥ śriyaṁ prādāpayaccāmbudhinā'cyutāya prajvālya vahniṁ vidhinā vidhātā sākaṁ bṛhadbhirmunibhirjuhāva
फिर ऊँचे स्वर से मंगल-पाठ करते हुए समुद्र ने श्री को अच्युत को अर्पित किया, और ब्रह्मा ने विधिपूर्वक अग्नि प्रज्वलित कर महर्षियों सहित हवन किया।
श्लोक 59 (skanda.2.203.59)
प्रदाय तस्मै तनयां मनोज्ञां तत्पादपद्मैकनिबद्धदृष्टिम् । वासांसि रत्नाभरणानि चादाद्भूयांसि भूम्ने स समं दुहित्रा
pradāya tasmai tanayāṁ manojñāṁ tatpādapadmaikanibaddhadṛṣṭim vāsāṁsi ratnābharaṇāni cādādbhūyāṁsi bhūmne sa samaṁ duhitrā
उन्हें अपनी मनोहर पुत्री अर्पित कर, जिनकी दृष्टि उन्हीं के चरण-कमलों पर बँधी थी, उसने पुत्री सहित उन महाप्रभु को प्रचुर वस्त्र तथा रत्नाभूषण भी अर्पित किए।
श्लोक 60 (skanda.2.203.60)
हुतस्य तस्याऽथ हुताशनस्य प्रदक्षिणां चापि सह श्रियैव । चकार चेतांसि निजेक्षकाणां स्त्रीणां च पुंसां च हरन्हरिः सः
hutasya tasyā'tha hutāśanasya pradakṣiṇāṁ cāpi saha śriyaiva cakāra cetāṁsi nijekṣakāṇāṁ strīṇāṁ ca puṁsāṁ ca haranhariḥ saḥ
फिर उस प्रज्वलित अग्नि की श्री के साथ परिक्रमा करते हुए, हरि ने अपने देखने वाले स्त्री-पुरुषों के मन हर लिए।
श्लोक 61 (skanda.2.203.61)
एकासने तौ सह सन्निविष्टौ ब्रह्माण्डमातापितरौ मनोज्ञौ । संपूजयामासुरनर्घ्यवस्त्रविभूषणैर्देवगणाः सयोषाः
ekāsane tau saha sanniviṣṭau brahmāṇḍamātāpitarau manojñau saṁpūjayāmāsuranarghyavastravibhūṣaṇairdevagaṇāḥ sayoṣāḥ
ब्रह्माण्ड के उन मनोज्ञ माता-पिता को एक ही आसन पर बैठे देखकर, देवगणों ने अपनी पत्नियों सहित उन्हें अमूल्य वस्त्रों तथा आभूषणों से पूजा।
श्लोक 62 (skanda.2.203.62)
तदा च गीतानि सुमंगलानि श्रियश्च विष्णोर्गुणवर्णनानि । दुर्गादयश्चाऽथ पुलोमजाद्या देव्यो जगुः सस्मितचारुवक्त्राः
tadā ca gītāni sumaṁgalāni śriyaśca viṣṇorguṇavarṇanāni durgādayaścā'tha pulomajādyā devyo jaguḥ sasmitacāruvaktrāḥ
तब मुस्कराते हुए सुन्दर मुख वाली दुर्गा आदि तथा पुलोमजा (शची) आदि देवियों ने श्री और विष्णु के गुणों का वर्णन करने वाले सुमंगल गीत गाए।
श्लोक 63 (skanda.2.203.63)
द्विधा विभक्तानि सुरांगनानां वृन्दान्युपाविश्य च सम्मुखानि । तद्दम्पतिप्रेक्षणकौतुकानि तथा जगुः प्रेमभरेण तानि
dvidhā vibhaktāni surāṁganānāṁ vṛndānyupāviśya ca sammukhāni taddampatiprekṣaṇakautukāni tathā jaguḥ premabhareṇa tāni
दो भागों में विभक्त होकर आमने-सामने बैठी देवांगनाओं के समूह, उस दम्पति के दर्शन के कौतूहल से भरकर प्रेमपूर्वक वे गीत गाने लगे।
श्लोक 64 (skanda.2.203.64)
यथा तदाकर्ण्य सुराः समस्ता महर्षयश्चाऽखिलयोषितोपि । स्वांतस्तमैक्षंत सह श्रियेशं स्फुरंतमासन्ननु चित्रवच्च
yathā tadākarṇya surāḥ samastā maharṣayaścā'khilayoṣitopi svāṁtastamaikṣaṁta saha śriyeśaṁ sphuraṁtamāsannanu citravacca
उसे सुनकर समस्त देवता, महर्षि तथा सभी स्त्रियाँ भी अपने हृदय में श्री सहित उन ईश्वर को समीप ही प्रकट होते हुए, मानो चित्र के समान, देखने लगे।
श्लोक 65 (skanda.2.203.65)
प्रणम्य भक्त्या च वराक्षतादि समर्प्य ताभ्यां विबुधा मुदैव । पृथक्पृथक्तुष्टुवुरूर्जिताभिर्वाग्भिश्च तौ प्राञ्जलयो विनीताः
praṇamya bhaktyā ca varākṣatādi samarpya tābhyāṁ vibudhā mudaiva pṛthakpṛthaktuṣṭuvurūrjitābhirvāgbhiśca tau prāñjalayo vinītāḥ
भक्तिपूर्वक प्रणाम कर तथा उन दोनों को वर, अक्षत आदि अर्पित कर, देवगण हाथ जोड़े विनम्र भाव से अत्यन्त हर्षपूर्वक उन दोनों की पृथक्-पृथक् ओजस्वी वाणी से स्तुति करने लगे।