Skip to main content

वैष्णव खण्ड · अध्याय 211

गृहस्थ धर्म निरूपण

अध्याय 210अध्याय-सूचीअध्याय 212

श्लोक 1 (skanda.2.211.1)

श्रीनारायण उवाच । गृही बुभूषुर्गुरवे दक्षिणां स्वस्य शक्तितः । दत्त्वा तदाज्ञयैवाऽसौ समावर्त्तनमाचरेत्

śrīnārāyaṇa uvāca gṛhī bubhūṣurgurave dakṣiṇāṁ svasya śaktitaḥ dattvā tadājñayaivā'sau samāvarttanamācaret

गृहस्थ बनने का इच्छुक व्यक्ति गुरु को अपनी शक्ति के अनुसार दक्षिणा देकर, उन्हीं की आज्ञा से समावर्तन संस्कार करे।

श्लोक 2 (skanda.2.211.2)

ततः कुलोचितां योषां वयसोनामरोगिणीम् । पुँल्लक्षणेन रहितामपापां विधिनोद्वहेत्

tataḥ kulocitāṁ yoṣāṁ vayasonāmarogiṇīm pum̐llakṣaṇena rahitāmapāpāṁ vidhinodvahet

फिर वह विधिपूर्वक कुलोचित, उचित आयु वाली, नीरोग, पुरुष-लक्षणों से रहित तथा निष्पाप कन्या से विवाह करे।

श्लोक 3 (skanda.2.211.3)

स्वाधिकारानुसारेण कृष्णसंप्रीतयेऽन्वहम् । देवर्षिपितृभूतानि यजेत विधिना ततः

svādhikārānusāreṇa kṛṣṇasaṁprītaye'nvaham devarṣipitṛbhūtāni yajeta vidhinā tataḥ

फिर वह अपने अधिकार के अनुसार, कृष्ण की प्रसन्नता के लिए, प्रतिदिन विधिपूर्वक देव, ऋषि, पितर और भूतों का यजन करे।

श्लोक 4 (skanda.2.211.4)

स्नानं संध्यां जपं होमं स्वाध्यायं विष्णुपूजनम् । तर्पणं वैश्वदेवं च कुर्याच्चातिथ्यमन्वहम्

snānaṁ saṁdhyāṁ japaṁ homaṁ svādhyāyaṁ viṣṇupūjanam tarpaṇaṁ vaiśvadevaṁ ca kuryāccātithyamanvaham

वह प्रतिदिन स्नान, सन्ध्या, जप, होम, स्वाध्याय, विष्णुपूजन, तर्पण, वैश्वदेव तथा अतिथि-सत्कार करे।

श्लोक 5 (skanda.2.211.5)

कुर्यात्पुण्यं यथाशक्ति न्यायार्जितधनेन च । अनासक्तः पोष्यवर्गं पुष्णीयान्न तु पीडयेत्

kuryātpuṇyaṁ yathāśakti nyāyārjitadhanena ca anāsaktaḥ poṣyavargaṁ puṣṇīyānna tu pīḍayet

वह न्यायपूर्वक अर्जित धन से यथाशक्ति पुण्य कर्म करे; अनासक्त रहते हुए अपने पोष्यवर्ग का पालन करे, किन्तु उन्हें पीड़ा न पहुँचाए।

श्लोक 6 (skanda.2.211.6)

देहं च दैहिकान्वासावुद्दिश्य पशुवत्परैः । वैरं न कुर्याद्देहादावहन्तां ममतां त्यजेत्

dehaṁ ca daihikānvāsāvuddiśya paśuvatparaiḥ vairaṁ na kuryāddehādāvahantāṁ mamatāṁ tyajet

शरीर और शारीरिक सम्बन्धों के लिए दूसरों से पशु के समान वैर न करे; शरीर आदि में अहंता और ममता का त्याग करे।

श्लोक 7 (skanda.2.211.7)

कुर्याद्भागवतानां च सतां संगमतन्द्रितः । न स्त्रैणानां व्यसनिनां संगं कुर्यान्न लोभिनाम्

kuryādbhāgavatānāṁ ca satāṁ saṁgamatandritaḥ na straiṇānāṁ vyasanināṁ saṁgaṁ kuryānna lobhinām

वह भागवतों तथा सन्तों का संग अथकभाव से करे; किन्तु स्त्रैण, व्यसनी तथा लोभियों का संग कदापि न करे।

श्लोक 8 (skanda.2.211.8)

कामभावेन नेक्षेत परयोषां तु कर्हिचित् । श्राद्धपर्वव्रताहादौ नोपेयाच्च स्वयोषितम्

kāmabhāvena nekṣeta parayoṣāṁ tu karhicit śrāddhaparvavratāhādau nopeyācca svayoṣitam

वह किसी अन्य की स्त्री को कामभाव से कभी न देखे; तथा श्राद्ध, पर्व, व्रत आदि के दिनों में अपनी पत्नी के भी समीप न जाए।

श्लोक 9 (skanda.2.211.9)

प्राप्तोपि पुरुषः सांख्ये योगे च परिपक्वताम्। पुत्र्या अपि प्रसंगेन रहःस्थाने तु मुह्यति

prāptopi puruṣaḥ sāṁkhye yoge ca paripakvatām putryā api prasaṁgena rahaḥsthāne tu muhyati

सांख्य और योग में परिपक्वता को प्राप्त पुरुष भी अपनी पुत्री के साथ भी एकान्त स्थान में संसर्ग से मोहग्रस्त हो सकता है।

श्लोक 10 (skanda.2.211.10)

अतो मात्रा भगिन्या वा दुहित्रापि रहःस्थले । सह नासीत मतिमान्युवत्या किमुताऽन्यया

ato mātrā bhaginyā vā duhitrāpi rahaḥsthale saha nāsīta matimānyuvatyā kimutā'nyayā

अतः बुद्धिमान पुरुष को माता, बहन अथवा पुत्री के साथ भी एकान्त स्थान में नहीं बैठना चाहिए, फिर अन्य युवती के साथ तो कहना ही क्या।

श्लोक 11 (skanda.2.211.11)

अमङ्गलानां सर्वेषां विधवा ह्यत्यमंगलम् । तद्दर्शनं च तत्स्पर्शो नॄणां सुकृतहृत्ततः

amaṅgalānāṁ sarveṣāṁ vidhavā hyatyamaṁgalam taddarśanaṁ ca tatsparśo nṝṇāṁ sukṛtahṛttataḥ

सभी अमंगलों में विधवा (मार्ग में शकुनरूप में मिलना) अत्यंत अमंगल मानी गई है; उसका दर्शन और स्पर्श मनुष्यों के पुण्य को हर लेता है।

श्लोक 12 (skanda.2.211.12)

प्रयाणकाले विधवादर्शनं सन्मुखे यदि । स्यात्तदा नैव गन्तव्यमन्यथा मरणं धुवम्

prayāṇakāle vidhavādarśanaṁ sanmukhe yadi syāttadā naiva gantavyamanyathā maraṇaṁ dhuvam

यदि प्रयाण के समय सामने विधवा का दर्शन हो जाए, तो उस समय यात्रा नहीं करनी चाहिए, अन्यथा मृत्यु निश्चित है।

श्लोक 13 (skanda.2.211.13)

आशिषो विधवास्त्रीणां समाः कालाहिफूत्कृतैः । ततश्च बिभियात्ताभ्यो राक्षसीभ्यो यथा गृही

āśiṣo vidhavāstrīṇāṁ samāḥ kālāhiphūtkṛtaiḥ tataśca bibhiyāttābhyo rākṣasībhyo yathā gṛhī

विधवा स्त्रियों के आशीर्वाद कालसर्प की फुफकार के समान माने गये हैं; अतः गृहस्थ को उनसे राक्षसियों के समान डरना चाहिए।

श्लोक 14 (skanda.2.211.14)

मद्यं मांसं मादकं च द्यूतादीन्दूरतस्त्यजेत् । न द्रोहं प्राणिमात्रस्य कुर्याद्वाचापि कर्हिचित्

madyaṁ māṁsaṁ mādakaṁ ca dyūtādīndūratastyajet na drohaṁ prāṇimātrasya kuryādvācāpi karhicit

वह मद्य, मांस, मादक वस्तुओं तथा जुए आदि को दूर से ही त्याग दे; किसी भी प्राणी का द्रोह वाणी से भी कभी न करे।

श्लोक 15 (skanda.2.211.15)

अवतारचरित्राणि शृणुयादन्वहं हरेः । सर्वा अपि क्रियाः कुर्याद्वासुदेवार्थमास्तिकः

avatāracaritrāṇi śṛṇuyādanvahaṁ hareḥ sarvā api kriyāḥ kuryādvāsudevārthamāstikaḥ

वह प्रतिदिन हरि के अवतार-चरित्रों का श्रवण करे; तथा आस्तिक होकर समस्त क्रियाएँ वासुदेव के लिए ही करे।

श्लोक 16 (skanda.2.211.16)

ऊर्जे माघे च वैशाखे चातुर्मास्ये मलिम्लुचे । अन्येषु पुण्यकालेषु विशेषनियमांश्चरेत्

ūrje māghe ca vaiśākhe cāturmāsye malimluce anyeṣu puṇyakāleṣu viśeṣaniyamāṁścaret

कार्तिक (ऊर्ज), माघ और वैशाख में, चातुर्मास्य में, भाद्रपद (मलिम्लुच) में तथा अन्य पुण्यकालों में विशेष नियमों का पालन करे।

श्लोक 17 (skanda.2.211.17)

पुण्यदेशे पुण्यकाले सत्पात्रे विधिना गृही। दद्याद्दानं यथाशक्ति दयां कुर्वीत जन्तुषु

puṇyadeśe puṇyakāle satpātre vidhinā gṛhī dadyāddānaṁ yathāśakti dayāṁ kurvīta jantuṣu

पुण्य देश में, पुण्य काल में, सुपात्र को, गृहस्थ विधिपूर्वक यथाशक्ति दान दे तथा प्राणियों पर दया करे।

श्लोक 18 (skanda.2.211.18)

पुण्यान्देशान्पुण्यकालान्पुण्यपात्राणि चानघ । कथयामि विशेषेण धर्मवृद्धिकराणि ते

puṇyāndeśānpuṇyakālānpuṇyapātrāṇi cānagha kathayāmi viśeṣeṇa dharmavṛddhikarāṇi te

हे अनघ! अब मैं तुम्हें धर्मवृद्धिकारक पुण्य देशों, पुण्य कालों तथा पुण्य पात्रों के विषय में विशेष रूप से बताता हूँ।

श्लोक 19 (skanda.2.211.19)

देशः सर्वोत्तमस्त्वेष भुवि यो मदधिष्ठितः । महामुनिगणा यत्र तपस्यन्ति महाव्रताः

deśaḥ sarvottamastveṣa bhuvi yo madadhiṣṭhitaḥ mahāmunigaṇā yatra tapasyanti mahāvratāḥ

पृथ्वी पर वही देश सर्वोत्तम है जहाँ मैं निवास करता हूँ, जहाँ महाव्रती महामुनिगण तप करते हैं।

श्लोक 20 (skanda.2.211.20)

हरितद्भक्तमाहात्म्याद्देशानामस्ति पुण्यता । गंगाद्वारं मधुपुरी नैमिषारण्यमेव च

haritadbhaktamāhātmyāddeśānāmasti puṇyatā gaṁgādvāraṁ madhupurī naimiṣāraṇyameva ca

हरि और उनके भक्तों की महिमा से ही देशों में पुण्यता होती है - गंगाद्वार, मधुपुरी (मथुरा) तथा नैमिषारण्य।

श्लोक 21 (skanda.2.211.21)

कुरुक्षेत्रमयोध्या च प्रयागश्च गयाशिरः । पुरी वाराणसी चैव पुण्यश्च पुलहाश्रमः

kurukṣetramayodhyā ca prayāgaśca gayāśiraḥ purī vārāṇasī caiva puṇyaśca pulahāśramaḥ

कुरुक्षेत्र, अयोध्या, प्रयाग, गयाशिर, वाराणसी नगरी तथा पवित्र पुलहाश्रम।

श्लोक 22 (skanda.2.211.22)

कपिलाश्रमः श्रीरंगः प्रभासश्च कुशस्थली । क्षेत्रं सिद्धपदाख्यं च पौष्करं च महत्सरः

kapilāśramaḥ śrīraṁgaḥ prabhāsaśca kuśasthalī kṣetraṁ siddhapadākhyaṁ ca pauṣkaraṁ ca mahatsaraḥ

कपिलाश्रम, श्रीरंग, प्रभास, कुशस्थली, सिद्धपद नामक क्षेत्र तथा महान पुष्कर सरोवर।

श्लोक 23 (skanda.2.211.23)

क्रीडास्थानं भगवतः सश्रियो रैवताचलः । तथा गोवर्द्धनगिरिः पुण्यं वृन्दावनं वनम्

krīḍāsthānaṁ bhagavataḥ saśriyo raivatācalaḥ tathā govarddhanagiriḥ puṇyaṁ vṛndāvanaṁ vanam

लक्ष्मी सहित भगवान की क्रीड़ास्थली रैवताचल; तथा गोवर्धन पर्वत और पवित्र वृन्दावन वन।

श्लोक 24 (skanda.2.211.24)

महेन्द्रमलयाद्याश्च सप्तापि कुलपर्वताः । भागीरथी महापुण्या यमुना च सरस्वती

mahendramalayādyāśca saptāpi kulaparvatāḥ bhāgīrathī mahāpuṇyā yamunā ca sarasvatī

महेन्द्र, मलय आदि सातों कुलपर्वत; महापुण्य भागीरथी (गंगा), यमुना तथा सरस्वती।

श्लोक 25 (skanda.2.211.25)

गोदावरी च सरयूः कावेरी गोमतीमुखाः । पुराणप्रथिताः पुण्या महानद्यो नदास्तथा

godāvarī ca sarayūḥ kāverī gomatīmukhāḥ purāṇaprathitāḥ puṇyā mahānadyo nadāstathā

गोदावरी, सरयू, कावेरी, गोमती आदि पुराणों में प्रसिद्ध पुण्य महानदियाँ तथा नद।

श्लोक 26 (skanda.2.211.26)

महोत्सवैर्भवेद्यत्र भगवत्प्रतिमार्चनम् । प्रभोरनन्यभक्ताश्च भवेयुर्यत्रयत्र च

mahotsavairbhavedyatra bhagavatpratimārcanam prabhorananyabhaktāśca bhaveyuryatrayatra ca

जहाँ-जहाँ महोत्सवों सहित भगवान की प्रतिमा की पूजा होती है, और जहाँ-जहाँ प्रभु के अनन्य भक्त निवास करते हैं...

श्लोक 27 (skanda.2.211.27)

अहिंस्राश्च स्वधर्मस्था यत्र स्युर्ब्राह्मणोत्तमाः । मृगाद्याः पशवो यत्र विचरेयुश्च निर्भयाः

ahiṁsrāśca svadharmasthā yatra syurbrāhmaṇottamāḥ mṛgādyāḥ paśavo yatra vicareyuśca nirbhayāḥ

...जहाँ अहिंसक तथा स्वधर्मनिष्ठ श्रेष्ठ ब्राह्मण रहते हैं, तथा जहाँ मृग आदि पशु निर्भय होकर विचरण करते हैं...

श्लोक 28 (skanda.2.211.28)

यत्रयत्रावताराश्च हरेर्वासश्च यत्र वा । एते पुण्यतमा देशा भुवि सन्ति विशेषतः

yatrayatrāvatārāśca harervāsaśca yatra vā ete puṇyatamā deśā bhuvi santi viśeṣataḥ

...तथा जहाँ-जहाँ हरि के अवतार हुए या जहाँ उनका निवास है - ये सब पृथ्वी पर विशेष रूप से परम पुण्य देश हैं।

श्लोक 29 (skanda.2.211.29)

अल्पोप्येषु कृतो धर्मः स्यात्सहस्रगुणो नृणाम् । पुण्यवृद्धिकरान्कालाञ्छृण्वथो वच्मि नारद

alpopyeṣu kṛto dharmaḥ syātsahasraguṇo nṛṇām puṇyavṛddhikarānkālāñchṛṇvatho vacmi nārada

इन स्थानों में किया गया थोड़ा-सा भी धर्म मनुष्यों के लिए सहस्रगुणा हो जाता है; अब हे नारद! पुण्यवर्धक कालों को सुनो, मैं कहता हूँ।

श्लोक 30 (skanda.2.211.30)

अयने द्वे च विषुवं ग्रहणं सूर्यसोमयोः । दिनक्षयो व्यतीपातः श्रवणर्क्षाणि सर्वशः

ayane dve ca viṣuvaṁ grahaṇaṁ sūryasomayoḥ dinakṣayo vyatīpātaḥ śravaṇarkṣāṇi sarvaśaḥ

दोनों अयन (उत्तरायण-दक्षिणायन), विषुव, सूर्य-चन्द्र ग्रहण, दिनक्षय, व्यतीपात तथा समस्त श्रवण नक्षत्र के दिन।

श्लोक 31 (skanda.2.211.31)

द्वादश्य एकादश्यश्च मन्वाद्याश्च युगादयः । पुण्याः स्युस्तिथयः सर्वा अमावास्या च वैधृतिः

dvādaśya ekādaśyaśca manvādyāśca yugādayaḥ puṇyāḥ syustithayaḥ sarvā amāvāsyā ca vaidhṛtiḥ

द्वादशी, एकादशी, मन्वादि तथा युगादि तिथियाँ, समस्त पुण्य तिथियाँ, अमावस्या तथा वैधृति - ये सब पुण्यकाल हैं।

श्लोक 32 (skanda.2.211.32)

मासर्क्षयुक्पौर्णमास्यश्चतस्रोप्यष्टकास्तथा । स्वजन्मर्क्षाणि च हरेर्जन्मोत्सवदिनानि च

māsarkṣayukpaurṇamāsyaścatasropyaṣṭakāstathā svajanmarkṣāṇi ca harerjanmotsavadināni ca

मासों के नक्षत्रयुक्त पूर्णिमा, चारों अष्टकाएँ, अपने जन्मनक्षत्र के दिन तथा हरि के जन्मोत्सव के दिन।

श्लोक 33 (skanda.2.211.33)

स्वस्य स्त्रियाश्चार्भकाणां संस्कारोभ्युदयस्तथा । सत्पात्रलब्धिश्च यदा कालाः पुण्यतमा इमे

svasya striyāścārbhakāṇāṁ saṁskārobhyudayastathā satpātralabdhiśca yadā kālāḥ puṇyatamā ime

अपने, पत्नी और बच्चों के संस्कार, अभ्युदय के अवसर, तथा जब कभी सुपात्र प्राप्त हो - ये सभी परम पुण्य काल हैं।

श्लोक 34 (skanda.2.211.34)

देवपितृद्विजसतामेषां शक्त्या समर्चनम् । स्नानदानजपादीनि स्युरनन्तफलानि हि

devapitṛdvijasatāmeṣāṁ śaktyā samarcanam snānadānajapādīni syuranantaphalāni hi

इन कालों में देव, पितर, द्विज और सन्तों की शक्ति के अनुसार पूजा, तथा स्नान-दान-जप आदि अनन्त फलदायी होते हैं।

श्लोक 35 (skanda.2.211.35)

सत्पात्रं तु स्वयं साक्षाद्भगवानेव नारद । शाखानामिव मूलाम्बु यद्दत्तं सर्वतुष्टिकृत्

satpātraṁ tu svayaṁ sākṣādbhagavāneva nārada śākhānāmiva mūlāmbu yaddattaṁ sarvatuṣṭikṛt

हे नारद! सर्वोत्तम सुपात्र स्वयं साक्षात् भगवान ही हैं; उन्हें दिया गया दान वैसे ही सबको तृप्त करता है जैसे वृक्ष की जड़ में दिया गया जल सभी शाखाओं को तृप्त कर देता है।

श्लोक 36 (skanda.2.211.36)

अहिंसा वेदविद्याभिस्तुष्टिः सद्धर्मभक्तिभिः । हृदि विष्णुं दधीरन्ये ते सत्पात्राणि वै द्विजाः

ahiṁsā vedavidyābhistuṣṭiḥ saddharmabhaktibhiḥ hṛdi viṣṇuṁ dadhīranye te satpātrāṇi vai dvijāḥ

जो द्विज अहिंसा और वेदविद्या से सम्पन्न, सद्धर्म-भक्ति से संतुष्ट तथा हृदय में विष्णु को धारण करते हैं, वे ही सुपात्र हैं।

श्लोक 37 (skanda.2.211.37)

एकान्तिकाश्च भगवद्भक्ता बद्धविमोचकाः । सत्पात्राणीति जानीहि येष्वास्ते भगवान्स्वयम्

ekāntikāśca bhagavadbhaktā baddhavimocakāḥ satpātrāṇīti jānīhi yeṣvāste bhagavānsvayam

जान लो कि अनन्य भगवद्भक्त, जो बद्ध जीवों को मुक्त करने वाले हैं, सुपात्र हैं, जिनमें स्वयं भगवान निवास करते हैं।

श्लोक 38 (skanda.2.211.38)

आढ्यस्तु कारयेद्विष्णोर्मन्दिराणि दृढानि च । पूजाप्रवाहसिद्ध्यर्थं तद्वृत्तीश्चापि कारयेत्

āḍhyastu kārayedviṣṇormandirāṇi dṛḍhāni ca pūjāpravāhasiddhyarthaṁ tadvṛttīścāpi kārayet

धनवान पुरुष विष्णु के दृढ़ मन्दिर बनवाए, तथा पूजा की निरन्तरता की सिद्धि के लिए उनके निर्वाह की व्यवस्था भी करे।

श्लोक 39 (skanda.2.211.39)

जलाशयान्वाटिकाश्च विष्ण्वर्थमुपकल्पयेत् । सदन्नैः सुरसैः साधून्ब्राह्मणांश्चैव तर्पयेत्

jalāśayānvāṭikāśca viṣṇvarthamupakalpayet sadannaiḥ surasaiḥ sādhūnbrāhmaṇāṁścaiva tarpayet

विष्णु के लिए जलाशय और वाटिकाएँ बनवाए, तथा उत्तम रसयुक्त अन्न से साधुओं और ब्राह्मणों को तृप्त करे।

श्लोक 40 (skanda.2.211.40)

अहिंसान्वैष्णवान्यज्ञान्कुर्याच्छक्त्या यथाविधि । व्रतजन्मोत्सवान्विष्णोः संभारेण च भूयसा

ahiṁsānvaiṣṇavānyajñānkuryācchaktyā yathāvidhi vratajanmotsavānviṣṇoḥ saṁbhāreṇa ca bhūyasā

वह अपनी शक्ति के अनुसार विधिपूर्वक अहिंसक वैष्णव यज्ञ करे, तथा विष्णु के व्रत और जन्मोत्सवों को प्रचुर सामग्री के साथ मनाए।

श्लोक 41 (skanda.2.211.41)

प्रौष्ठपदासितेपक्षे क्षयाहे तीर्थपर्वसु । पित्रोः श्राद्धं प्रकुर्वीत तद्बन्धूनां च शक्तितः

prauṣṭhapadāsitepakṣe kṣayāhe tīrthaparvasu pitroḥ śrāddhaṁ prakurvīta tadbandhūnāṁ ca śaktitaḥ

भाद्रपद के कृष्णपक्ष में, पुण्यतिथि के दिन तथा तीर्थ-पर्वों में, माता-पिता का श्राद्ध करे तथा शक्ति के अनुसार उनके बन्धुओं का भी।

श्लोक 42 (skanda.2.211.42)

दैवे कर्मणि पित्र्ये च भक्तान्भगवतो द्विजान् । पूजयेत स्वधर्मस्थान्भोजयेद्भगवद्धिया

daive karmaṇi pitrye ca bhaktānbhagavato dvijān pūjayeta svadharmasthānbhojayedbhagavaddhiyā

देवकर्म और पितृकर्म में स्वधर्मनिष्ठ भगवद्भक्त ब्राह्मणों की पूजा करे तथा उन्हें भगवद्भाव से भोजन कराए।

श्लोक 43 (skanda.2.211.43)

दैवे द्वौ भोजयेद्विप्रौ त्रींश्च पित्र्ये यथाविधि । एकैकं वोभयत्रापि नैव श्राद्धे तु विस्तरेत्

daive dvau bhojayedviprau trīṁśca pitrye yathāvidhi ekaikaṁ vobhayatrāpi naiva śrāddhe tu vistaret

देवकर्म में दो और पितृकर्म में तीन ब्राह्मणों को विधिपूर्वक भोजन कराए, अथवा दोनों में एक-एक को भी; परन्तु श्राद्ध में विस्तार (आडम्बर) कदापि न करे।

श्लोक 44 (skanda.2.211.44)

देशकालद्रव्यपात्रपूजोपकरणानि च । विस्तरेण यथाशास्त्रं न स्यादेवेति निश्चितम्

deśakāladravyapātrapūjopakaraṇāni ca vistareṇa yathāśāstraṁ na syādeveti niścitam

देश, काल, द्रव्य, पात्र तथा पूजा-सामग्री - इन सबका शास्त्रोक्त सीमा से अधिक विस्तार कदापि न हो, यह निश्चित जानना चाहिए।

श्लोक 45 (skanda.2.211.45)

न श्राद्धे क्वापि मांसं तु दद्यान्नाऽद्याच्च मानवः । मुन्यन्नैः क्षीरसर्पिर्भ्यां तृप्यन्ति पितरो भृशम्

na śrāddhe kvāpi māṁsaṁ tu dadyānnā'dyācca mānavaḥ munyannaiḥ kṣīrasarpirbhyāṁ tṛpyanti pitaro bhṛśam

मनुष्य को श्राद्ध में कहीं भी मांस न देना चाहिए और न खाना चाहिए; पितर मुनि-अन्न, दूध और घी से अत्यंत तृप्त होते हैं।

श्लोक 46 (skanda.2.211.46)

अहिंसा प्राणिमात्रस्य मनोवाक्तनुभिस्तु या । तयैव पितरः सर्वे तृप्यन्त्यतिदयालवः

ahiṁsā prāṇimātrasya manovāktanubhistu yā tayaiva pitaraḥ sarve tṛpyantyatidayālavaḥ

मन, वाणी और शरीर से प्राणिमात्र के प्रति की गई अहिंसा से ही अत्यंत दयालु समस्त पितर तृप्त होते हैं।

श्लोक 47 (skanda.2.211.47)

तस्मात्कुसङ्गतः क्वापि शास्त्रहार्दमबुध्य च । श्राद्धे मांसं नैव दद्याद्वासुदेवपरः पुमान्

tasmātkusaṅgataḥ kvāpi śāstrahārdamabudhya ca śrāddhe māṁsaṁ naiva dadyādvāsudevaparaḥ pumān

अतः वासुदेवपरायण पुरुष कुसंगति से अथवा शास्त्र के हार्द को न समझकर, श्राद्ध में कदापि मांस न दे।

श्लोक 48 (skanda.2.211.48)

व्रतानि कुर्याद्विष्णोश्च ब्रह्मचर्यादिभिर्यमैः । सहैव तत्परो नान्यत्कार्यं कुयाच्च तद्दिने

vratāni kuryādviṣṇośca brahmacaryādibhiryamaiḥ sahaiva tatparo nānyatkāryaṁ kuyācca taddine

वह विष्णु के व्रतों को ब्रह्मचर्य आदि यमों के सहित तत्परतापूर्वक करे तथा उस दिन कोई अन्य कार्य न करे।

श्लोक 49 (skanda.2.211.49)

स्वसंबन्धिजनानां चाप्याशौचं जनिनाशयोः । यथाशास्त्रं पालयेत ग्रहणे चार्कचन्द्रयोः

svasaṁbandhijanānāṁ cāpyāśaucaṁ janināśayoḥ yathāśāstraṁ pālayeta grahaṇe cārkacandrayoḥ

वह अपने सम्बन्धियों के जन्म और मृत्यु पर होने वाले आशौच का, तथा सूर्य-चन्द्र ग्रहण के समय भी, शास्त्रानुसार पालन करे।

श्लोक 50 (skanda.2.211.50)

व्यावहारिककार्याणां विवादे निर्णयेपि च । गृहीतरास्त्यागिनो ये ते न कार्या न चाधवाः

vyāvahārikakāryāṇāṁ vivāde nirṇayepi ca gṛhītarāstyāgino ye te na kāryā na cādhavāḥ

व्यावहारिक कार्यों के विवाद और निर्णय में, घूस लेने वालों तथा अपने वचन से मुकरने वालों को नियुक्त न करे, न ही ऐसे लोगों को पक्षकार बनाए।

श्लोक 51 (skanda.2.211.51)

यत्रैते स्युर्न्न तत्कार्यं सिध्येत्क्वापि द्विजोत्तम । सर्वस्वनाशस्तत्र स्यादित्येवं त्वस्ति निर्णयः

yatraite syurnna tatkāryaṁ sidhyetkvāpi dvijottama sarvasvanāśastatra syādityevaṁ tvasti nirṇayaḥ

हे द्विजोत्तम! जहाँ ऐसे लोग हों, वहाँ कार्य कभी सिद्ध नहीं होता, अपितु वहाँ सर्वनाश ही होता है - यही निश्चित निर्णय है।

श्लोक 52 (skanda.2.211.52)

धर्मा एते गृहस्थानां मया संक्षेपतोदिताः । यदनुष्ठानतो नॄणां स्यात्स्वेष्टसुखमक्षयम्

dharmā ete gṛhasthānāṁ mayā saṁkṣepatoditāḥ yadanuṣṭhānato nṝṇāṁ syātsveṣṭasukhamakṣayam

गृहस्थों के ये धर्म मैंने संक्षेप में बताए हैं, जिनके पालन से मनुष्यों को अपना इच्छित अक्षय सुख प्राप्त होता है।

श्लोक 53 (skanda.2.211.53)

शिलादिजीविकावृत्तिभेदेन गृहिणो द्विजाः । चतुर्विधाः प्रकीर्त्यन्ते तत्तन्नाम्ना च नारद

śilādijīvikāvṛttibhedena gṛhiṇo dvijāḥ caturvidhāḥ prakīrtyante tattannāmnā ca nārada

हे नारद! शिलोञ्छ आदि जीविकावृत्ति के भेद से द्विज गृहस्थ चार प्रकार के कहे जाते हैं, उन्हीं-उन्हीं नामों से।

श्लोक 54 (skanda.2.211.54)

स्त्रीणामथ प्रवक्ष्यामि धर्मान्र्धर्मवतां वर । येषु स्थिताः स्त्रियः सर्वाः प्राप्नुवन्तीप्सितं सुखम्

strīṇāmatha pravakṣyāmi dharmānrdharmavatāṁ vara yeṣu sthitāḥ striyaḥ sarvāḥ prāpnuvantīpsitaṁ sukham

हे धर्मवानों में श्रेष्ठ! अब मैं स्त्रियों के धर्मों को कहता हूँ, जिनमें स्थित रहकर समस्त स्त्रियाँ इच्छित सुख प्राप्त करती हैं।

श्लोक 55 (skanda.2.211.55)

सुवासिनीभिर्न्नारीभिः स्वपतिर्देववत्सदा । सेवनीयोऽनुवर्त्त्यश्च जरन्रुग्णोऽधनोपि वा

suvāsinībhirnnārībhiḥ svapatirdevavatsadā sevanīyo'nuvarttyaśca jaranrugṇo'dhanopi vā

सुहागिन स्त्रियों को अपने पति की, चाहे वह वृद्ध, रोगी अथवा निर्धन ही क्यों न हो, सदा देवता के समान सेवा और अनुसरण करना चाहिए।

श्लोक 56 (skanda.2.211.56)

तद्बन्धवश्चानुवर्त्याः सेवनेन यथोचितम् । उज्ज्वलानि विधेयानि गृहोपकरणानि च

tadbandhavaścānuvartyāḥ sevanena yathocitam ujjvalāni vidheyāni gṛhopakaraṇāni ca

पति के बन्धुजनों की भी यथोचित सेवा से अनुवृत्ति करे; तथा घर के उपकरणों को उज्ज्वल (स्वच्छ) रखे।

श्लोक 57 (skanda.2.211.57)

गृहं मार्जनसेकाद्यैः स्वच्छं कार्यं दिनेदिने । प्रियं सत्यं च वक्तव्यं स्थेयं शुचितया सदा

gṛhaṁ mārjanasekādyaiḥ svacchaṁ kāryaṁ dinedine priyaṁ satyaṁ ca vaktavyaṁ stheyaṁ śucitayā sadā

घर को झाड़ू-छिड़काव आदि से प्रतिदिन स्वच्छ रखना चाहिए; प्रिय और सत्य वचन बोलना चाहिए, तथा सदा शुचितापूर्वक रहना चाहिए।

श्लोक 58 (skanda.2.211.58)

चाञ्चल्यमतिलोभश्च क्रोधः स्तेयं च हिंसनम् । अधार्मिकाणां सङ्गश्च वर्ज्यः स्त्रीणां तथा नृणाम्

cāñcalyamatilobhaśca krodhaḥ steyaṁ ca hiṁsanam adhārmikāṇāṁ saṅgaśca varjyaḥ strīṇāṁ tathā nṛṇām

चंचलता, अत्यधिक लोभ, क्रोध, चोरी, हिंसा तथा अधार्मिकों का संग - इनका त्याग स्त्रियों को, तथा पुरुषों को भी, करना चाहिए।

श्लोक 59 (skanda.2.211.59)

भवितव्यं तत्पराभिर्द्धर्मकार्येषु सर्वदा । त्यक्त्वौद्धत्यं विनीताभिः स्थेयं जित्वेन्द्रियाणि च

bhavitavyaṁ tatparābhirddharmakāryeṣu sarvadā tyaktvauddhatyaṁ vinītābhiḥ stheyaṁ jitvendriyāṇi ca

स्त्रियों को सदा धर्मकार्यों में तत्पर रहना चाहिए; उद्दण्डता त्यागकर विनम्र रहना चाहिए तथा इन्द्रियों को जीतना चाहिए।

श्लोक 60 (skanda.2.211.60)

पातिव्रत्ये स्थिताभिश्च धर्मे ताभी रमापतेः । भक्तिः कार्या स्वतन्त्राभिर्भवितव्यं न कुत्रचित्

pātivratye sthitābhiśca dharme tābhī ramāpateḥ bhaktiḥ kāryā svatantrābhirbhavitavyaṁ na kutracit

पातिव्रत्य और धर्म में स्थित रहते हुए, उन्हें रमापति (विष्णु) की भक्ति करनी चाहिए; उन्हें कहीं भी स्वच्छन्द नहीं होना चाहिए।

श्लोक 61 (skanda.2.211.61)

विधवा तु सदा विष्णुं सेवेत पतिभावतः । कामसंबन्धिनीर्वार्त्ता न शृण्वीत न कीर्तयेत्

vidhavā tu sadā viṣṇuṁ seveta patibhāvataḥ kāmasaṁbandhinīrvārttā na śṛṇvīta na kīrtayet

विधवा स्त्री को सदा विष्णु की पतिभाव से सेवा करनी चाहिए; काम-सम्बन्धी बातों को न सुने और न कहे।

श्लोक 62 (skanda.2.211.62)

आसन्नसंबन्धवतो विनान्यान्पुरुषान्क्वचित् । अनापदि स्पृशेन्नैव पश्येन्नैव च कामतः

āsannasaṁbandhavato vinānyānpuruṣānkvacit anāpadi spṛśennaiva paśyennaiva ca kāmataḥ

निकट सम्बन्धियों के अतिरिक्त अन्य पुरुषों को, आपत्ति न होने पर, वह कभी स्पर्श न करे और न कामभाव से देखे।

श्लोक 63 (skanda.2.211.63)

स्तनपस्य तु नुः स्पर्शाद्वृद्धस्य च न दुष्यति । कार्य आवश्यके ताभ्यां भाषणे च विभर्तृका

stanapasya tu nuḥ sparśādvṛddhasya ca na duṣyati kārya āvaśyake tābhyāṁ bhāṣaṇe ca vibhartṛkā

पतिविहीना स्त्री शिशु अथवा वृद्ध पुरुष के स्पर्श से दूषित नहीं होती, आवश्यक कार्य में तथा उनसे वार्तालाप में भी।

श्लोक 64 (skanda.2.211.64)

व्यावहारिककार्ये च विवादमधिकं नरैः । न कुर्वीतावश्यकार्ये तैर्भाषेत विना रहः

vyāvahārikakārye ca vivādamadhikaṁ naraiḥ na kurvītāvaśyakārye tairbhāṣeta vinā rahaḥ

व्यावहारिक कार्यों में पुरुषों से अधिक विवाद न करे; आवश्यक कार्य में उनसे बात कर सकती है, परन्तु एकान्त में कभी नहीं।

श्लोक 65 (skanda.2.211.65)

नेक्षेत मिधुनीभूतं बुद्या पश्वाद्यपि क्वचित् । त्यजेच्च सकलान्भोगान्स्यात्सकृन्मितभुक्तथा

nekṣeta midhunībhūtaṁ budyā paśvādyapi kvacit tyajecca sakalānbhogānsyātsakṛnmitabhuktathā

वह पशु आदि को भी मैथुनरत जानबूझकर कभी न देखे; समस्त भोगों का त्याग करे तथा एक बार, मित भोजन करे।

श्लोक 66 (skanda.2.211.66)

सधातुसूक्ष्मवासांसि नालंकारांश्च धारयेत् । न दिवा शयनं कुर्यान्न खट्वायामनापदि

sadhātusūkṣmavāsāṁsi nālaṁkārāṁśca dhārayet na divā śayanaṁ kuryānna khaṭvāyāmanāpadi

वह धातुयुक्त सूक्ष्म वस्त्र तथा आभूषण धारण न करे; दिन में शयन न करे, और आपत्ति न होने पर पलंग पर भी शयन न करे।

श्लोक 67 (skanda.2.211.67)

ताम्बूलभक्षणं नैव कुर्यान्नाभ्यङ्गमञ्जनम् । पुम्प्रसंगाच्च बिभियात्कृष्णाहेरिव नित्यदा

tāmbūlabhakṣaṇaṁ naiva kuryānnābhyaṅgamañjanam pumprasaṁgācca bibhiyātkṛṣṇāheriva nityadā

वह पान का सेवन कभी न करे, न तेल-अंजन लगाए; तथा पुरुष-संग से सदा वैसे ही डरे जैसे काले सर्प से।

श्लोक 68 (skanda.2.211.68)

समीक्ष्य पुरुषं नारी या न मोहमुपाव्रजेत् । तादृशी तु विना लक्ष्मीमेकां नान्यास्ति कुत्रचित्

samīkṣya puruṣaṁ nārī yā na mohamupāvrajet tādṛśī tu vinā lakṣmīmekāṁ nānyāsti kutracit

पुरुष को देखकर जो स्त्री मोहग्रस्त नहीं होती - ऐसी स्त्री लक्ष्मी को छोड़कर अन्यत्र कहीं नहीं है।

श्लोक 69 (skanda.2.211.69)

धर्मनिष्ठा ततो नारी स्वनिःश्रेयसमिच्छती । नेक्षेत पुरुषाकारं बुद्धिपूर्वं च न स्पृशेत्

dharmaniṣṭhā tato nārī svaniḥśreyasamicchatī nekṣeta puruṣākāraṁ buddhipūrvaṁ ca na spṛśet

अतः धर्मनिष्ठ, अपने कल्याण की इच्छुक स्त्री को पुरुष के रूप को नहीं देखना चाहिए, और जानबूझकर उसे स्पर्श नहीं करना चाहिए।

श्लोक 70 (skanda.2.211.70)

कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि नैरन्तर्येण भक्तितः । व्रतानि कुर्याच्च सदा भवेन्नियमतत्परा

kṛcchracāndrāyaṇādīni nairantaryeṇa bhaktitaḥ vratāni kuryācca sadā bhavenniyamatatparā

वह भक्तिपूर्वक निरन्तर कृच्छ्र, चान्द्रायण आदि व्रतों का पालन करे, तथा सदा नियमों के पालन में तत्पर रहे।

श्लोक 71 (skanda.2.211.71)

पित्रा पुत्रादिना वापि तरुणी तरुणेन च । सह तिष्ठेन्न रहसि कुसङ्गं सर्वथा त्यजेत्

pitrā putrādinā vāpi taruṇī taruṇena ca saha tiṣṭhenna rahasi kusaṅgaṁ sarvathā tyajet

युवती को पिता, पुत्र आदि के साथ भी एकान्त में नहीं रहना चाहिए; कुसंग का सर्वथा त्याग करे।

श्लोक 72 (skanda.2.211.72)

सधवा विधवा वा स्त्री स्वरजोदर्शनं क्वचित् । न गोपयेत्त्रिरात्रं तु मनुष्यादींश्च न स्पृशेत्

sadhavā vidhavā vā strī svarajodarśanaṁ kvacit na gopayettrirātraṁ tu manuṣyādīṁśca na spṛśet

सधवा अथवा विधवा स्त्री को अपने रजोदर्शन को छिपाना नहीं चाहिए, तथा तीन रात्रि तक मनुष्यों आदि को स्पर्श नहीं करना चाहिए।

श्लोक 73 (skanda.2.211.73)

प्रथमेऽहनि चण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी । तृतीये रजकी प्रोक्ता सा चतुर्थेऽह्नि शुद्ध्यति

prathame'hani caṇḍālī dvitīye brahmaghātinī tṛtīye rajakī proktā sā caturthe'hni śuddhyati

प्रथम दिन वह चाण्डाली के समान, द्वितीय दिन ब्रह्महत्यारिणी के समान, तृतीय दिन रजकी (धोबिन) के समान कही गई है; चतुर्थ दिन वह शुद्ध हो जाती है।

श्लोक 74 (skanda.2.211.74)

इति स्त्रीणां मया धर्माः संक्षेपात्कथितास्तव । युक्ता यैर्योषितो यायुरिहामुत्र महत्सुखम्

iti strīṇāṁ mayā dharmāḥ saṁkṣepātkathitāstava yuktā yairyoṣito yāyurihāmutra mahatsukham

इस प्रकार मैंने संक्षेप में स्त्रियों के धर्मों को तुम्हें बताया, जिनसे युक्त होकर स्त्रियाँ इहलोक और परलोक में महान सुख प्राप्त करती हैं।

अध्याय 210अध्याय-सूचीअध्याय 212