Skip to main content

वैष्णव खण्ड · अध्याय 218

श्रीवासुदेव-पूजाविधि-निरूपण

अध्याय 217अध्याय-सूचीअध्याय 219

श्लोक 1 (skanda.2.218.1)

श्रीनारायण उवाच । उपचारैर्बहुविधैर्मानसैस्तं प्रपूज्य सः । आवाह्य स्थापयेद्भक्तो मूर्तौ स्थापनमुद्रया

śrīnārāyaṇa uvāca | upacārairbahuvidhairmānasaistaṁ prapūjya saḥ | āvāhya sthāpayedbhakto mūrtau sthāpanamudrayā

श्री नारायण ने कहा - अनेक प्रकार के मानसिक उपचारों से उनकी पूजा करके, भक्त स्थापन-मुद्रा से मूर्ति में उनका आवाहन और स्थापन करे।

श्लोक 2 (skanda.2.218.2)

ततस्तदंगदेवांश्च तत्तन्मन्त्रैः पृथक्पृथक् । आवाह्य नाममन्त्रैर्वा सुप्रतिष्ठापयेच्च सः

tatastadaṁgadevāṁśca tattanmantraiḥ pṛthakpṛthak | āvāhya nāmamantrairvā supratiṣṭhāpayecca saḥ

फिर वह अंग-देवताओं का उनके-उनके पृथक् मन्त्रों से, अथवा नाम-मन्त्रों से आवाहन करके भलीभाँति उन्हें प्रतिष्ठित करे।

श्लोक 3 (skanda.2.218.3)

घण्टादि वादयेद्वाद्यं कुर्याद्वा तालिकाध्वनिम् । सुप्तोत्थितमिवाऽथैनं कारयेद्दन्तधावनम्

ghaṇṭādi vādayedvādyaṁ kuryādvā tālikādhvanim | suptotthitamivā'thainaṁ kārayeddantadhāvanam

घण्टा आदि बजाए अथवा ताली की ध्वनि करे; फिर मानो निद्रा से उठे हुए की भाँति उनका दन्तधावन कराए।

श्लोक 4 (skanda.2.218.4)

श्यामाकविष्णुकान्ताभ्यां दूर्वाब्जाभ्यां सहोदकम् । पाद्यमेतत्प्रभोर्दद्यात्ततोर्घ्याचमनीयके

śyāmākaviṣṇukāntābhyāṁ dūrvābjābhyāṁ sahodakam | pādyametatprabhordadyāttatorghyācamanīyake

श्यामाक, विष्णुकान्ता, दूर्वा और कमल के साथ जल मिलाकर यह पाद्य प्रभु को दे, फिर अर्घ्य और आचमनीय जल दे।

श्लोक 5 (skanda.2.218.5)

चन्दनाक्षतपुष्पाणि दर्भाग्रतिलसर्षपान् । यवान्दूर्वा चार्घ्यपात्रे निक्षिपेदम्बुना भृते

candanākṣatapuṣpāṇi darbhāgratilasarṣapān | yavāndūrvā cārghyapātre nikṣipedambunā bhṛte

चन्दन, अक्षत, पुष्प, कुश के अग्रभाग, तिल, सरसों, जौ और दूर्वा को जल से भरे अर्घ्य-पात्र में डाले।

श्लोक 6 (skanda.2.218.6)

जातीफललवंगैलाकङ्कोलोशीरवासितम् । दद्यादाचमनीयाम्बु ततः संस्नपयेद्धरिम्

jātīphalalavaṁgailākaṅkolośīravāsitam | dadyādācamanīyāmbu tataḥ saṁsnapayeddharim

जायफल, लौंग, इलायची, ककोल और खस से सुवासित आचमनीय जल दे, फिर हरि को स्नान कराए।

श्लोक 7 (skanda.2.218.7)

सुगन्धिपुष्पतैलेन कुर्यादभ्यंगमादितः । सुरभिद्रव्यकल्केन कुर्याच्चोद्वर्तनं ततः

sugandhipuṣpatailena kuryādabhyaṁgamāditaḥ | surabhidravyakalkena kuryāccodvartanaṁ tataḥ

पहले सुगन्धित पुष्प-तेल से अभ्यंग करे, फिर सुगन्धित द्रव्यों के उबटन से उद्वर्तन करे।

श्लोक 8 (skanda.2.218.8)

क्षीरेण दध्ना चाज्येन मधुना सितया तथा । स्नपयेद्धरिमव्यग्रस्तत्तन्मन्त्रैः पृथक्पृथक्

kṣīreṇa dadhnā cājyena madhunā sitayā tathā | snapayeddharimavyagrastattanmantraiḥ pṛthakpṛthak

अव्यग्र मन से दूध, दही, घी, मधु और चीनी से, प्रत्येक के पृथक् मन्त्र से हरि को स्नान कराए।

श्लोक 9 (skanda.2.218.9)

सुगन्धिना च शुद्धेन स्नानमुष्णेन चाम्बुना । तं कारयित्वा गन्धाद्यैः स्नानपीठेऽर्चयेल्लघु

sugandhinā ca śuddhena snānamuṣṇena cāmbunā | taṁ kārayitvā gandhādyaiḥ snānapīṭhe'rcayellaghu

फिर सुगन्धित, शुद्ध, गर्म जल से स्नान कराकर, गन्धादि से स्नान-पीठ पर संक्षेप में उनकी पूजा करे।

श्लोक 10 (skanda.2.218.10)

निर्माल्यपुष्पादि ततो विसृज्योत्तरतो द्विजः । राजनाद्यैः सामभिर्वा महापुरुषविद्यया । श्रीसूक्तविष्णुसूक्तक्ताभ्यामभिषेकं समाचरेत्

nirmālyapuṣpādi tato visṛjyottarato dvijaḥ | rājanādyaiḥ sāmabhirvā mahāpuruṣavidyayā | śrīsūktaviṣṇusūktaktābhyāmabhiṣekaṁ samācaret

फिर निर्माल्य पुष्पादि को उत्तर दिशा में विसर्जित करके, द्विज राजन आदि साम मन्त्रों, महापुरुष-विद्या, अथवा श्रीसूक्त-विष्णुसूक्त से अभिषेक करे।

श्लोक 11 (skanda.2.218.11)

नाम्नां सहस्रेण हरेरष्टोत्तरशतेन वा । अभिषेकं तु कुर्वीरन्स्त्रियः शूद्राश्च दीक्षिताः

nāmnāṁ sahasreṇa hareraṣṭottaraśatena vā | abhiṣekaṁ tu kurvīranstriyaḥ śūdrāśca dīkṣitāḥ

दीक्षित स्त्रियाँ और शूद्र हरि के सहस्रनाम या अष्टोत्तरशत नामों से अभिषेक करें।

श्लोक 12 (skanda.2.218.12)

ततः प्रमार्ज्य वस्त्रेण तमनर्घ्यांशुकानि च । परिधापयेदतिप्रेम्णा राधां चान्यांश्च शक्तितः

tataḥ pramārjya vastreṇa tamanarghyāṁśukāni ca | paridhāpayedatipremṇā rādhāṁ cānyāṁśca śaktitaḥ

फिर वस्त्र से पोंछकर अमूल्य वस्त्र पहनाए, तथा अत्यन्त प्रेमपूर्वक राधा और अन्य देवियों को भी शक्ति के अनुसार वस्त्र पहनाए।

श्लोक 13 (skanda.2.218.13)

उपवीतं भगवते दद्यात्सूक्ष्मं सितं शुभम् । रत्नहेमाद्यलंकारान्सांगायास्मै च धारयेत्

upavītaṁ bhagavate dadyātsūkṣmaṁ sitaṁ śubham | ratnahemādyalaṁkārānsāṁgāyāsmai ca dhārayet

भगवान् को सूक्ष्म, श्वेत, शुभ यज्ञोपवीत दे, तथा उन्हें अंगदेवताओं सहित रत्न-स्वर्णादि आभूषण धारण कराए।

श्लोक 14 (skanda.2.218.14)

यथाऋतु यथास्थानं चन्दनेन यथोचितम् । तिलकानुलेपनं कुर्यात्सकेशरघनादिना

yathāṛtu yathāsthānaṁ candanena yathocitam | tilakānulepanaṁ kuryātsakeśaraghanādinā

ऋतु और स्थान के अनुसार उचित चन्दन से केशर आदि मिलाकर तिलक और अनुलेपन करे।

श्लोक 15 (skanda.2.218.15)

यथोचितमलंकारान्धारयित्वा च राधिकाम् । पत्रलेखां च तिलकं विदध्यात्कुङ्कुमाक्षतैः

yathocitamalaṁkārāndhārayitvā ca rādhikām | patralekhāṁ ca tilakaṁ vidadhyātkuṅkumākṣataiḥ

राधिका को उचित आभूषण पहनाकर, कुंकुम-अक्षत से पत्रलेखा और तिलक बनाए।

श्लोक 16 (skanda.2.218.16)

आदर्शं दर्शयित्वाऽथ पुष्पस्रक्छेखरादिभिः । पूजयेत्तं सहस्रेण तुलसीमञ्जरीदलैः

ādarśaṁ darśayitvā'tha puṣpasrakchekharādibhiḥ | pūjayettaṁ sahasreṇa tulasīmañjarīdalaiḥ

फिर दर्पण दिखाकर, पुष्पमाला-मुकुट आदि से, तथा सहस्र तुलसी-मंजरी-पत्तों से उनकी पूजा करे।

श्लोक 17 (skanda.2.218.17)

तुलस्या वाऽथ पुष्पेण प्रत्येकं नाम वैष्णवम् । नमः प्रान्तचतुर्थ्यन्तं कीर्त्तयन्नर्चयेत्प्रभुम्

tulasyā vā'tha puṣpeṇa pratyekaṁ nāma vaiṣṇavam | namaḥ prāntacaturthyantaṁ kīrttayannarcayetprabhum

अथवा तुलसी या पुष्प से प्रत्येक वैष्णव नाम को 'नमः' अन्त चतुर्थी विभक्ति में उच्चारण करते हुए प्रभु की पूजा करे।

श्लोक 18 (skanda.2.218.18)

सुगन्धिद्रव्यचूर्णानि ततः सौभाग्यवन्ति च । समर्प्य धूपं कुर्वीत दशांगं वामृतादिकम्

sugandhidravyacūrṇāni tataḥ saubhāgyavanti ca | samarpya dhūpaṁ kurvīta daśāṁgaṁ vāmṛtādikam

फिर सुगन्धित और सौभाग्यवर्धक चूर्ण अर्पित करके, दशांग या अमृतादि धूप अर्पित करे।

श्लोक 19 (skanda.2.218.19)

दीपं घृतेन कुर्वीत वर्त्तिकाद्वयदीपितम् । कृतं स्वशक्तितः शुद्धं महानैवेद्यमर्पयेत्

dīpaṁ ghṛtena kurvīta varttikādvayadīpitam | kṛtaṁ svaśaktitaḥ śuddhaṁ mahānaivedyamarpayet

घी से दो बत्तियों वाला दीपक जलाए; अपनी शक्ति के अनुसार बनाया गया शुद्ध महानैवेद्य अर्पित करे।

श्लोक 20 (skanda.2.218.20)

संयावपायसापूपशष्कुलीखण्डलड्डकान् । पूरिकाः पोलिका मौद्गमोदनं व्यञ्जनानि च । दधिदुग्धघृतादीनि चतुष्पद्यां निधारयेत्

saṁyāvapāyasāpūpaśaṣkulīkhaṇḍalaḍḍakān | pūrikāḥ polikā maudgamodanaṁ vyañjanāni ca | dadhidugdhaghṛtādīni catuṣpadyāṁ nidhārayet

संयाव, खीर, अपूप, शष्कुली, खण्ड, लड्डू, पूरी, पोलिका, मूँग-भात, व्यंजन, तथा दही-दूध-घी आदि को चार पायों वाले पात्र में रखे।

श्लोक 21 (skanda.2.218.21)

भोजयेत्तं ततः प्रेम्णा मध्ये पानीयमर्पयन् । मुहूर्त्तार्द्धे गते दद्याद्धस्तप्रक्षालनांबु च

bhojayettaṁ tataḥ premṇā madhye pānīyamarpayan | muhūrttārddhe gate dadyāddhastaprakṣālanāṁbu ca

फिर प्रेमपूर्वक बीच में जल अर्पित करते हुए उन्हें भोजन कराए; आधा मुहूर्त बीतने पर हाथ धोने का जल अर्पित करे।

श्लोक 22 (skanda.2.218.22)

उच्छेषणं भगवतो विष्वक्सेनादिदेवताः । उपकल्प्यान्यतः स्थाप्य स्वार्थं तद्भुवमामृजेत्

uccheṣaṇaṁ bhagavato viṣvaksenādidevatāḥ | upakalpyānyataḥ sthāpya svārthaṁ tadbhuvamāmṛjet

भगवान् का उच्छिष्ट विष्वक्सेन आदि देवताओं के लिए अन्यत्र रखकर अलग स्थापित करे, फिर अपने प्रयोजन के लिए उस भूमि को स्वच्छ करे।

श्लोक 23 (skanda.2.218.23)

मुखवासं ततो दद्यात्कृतां ताम्बूलवीटिकाम् । पूगचूर्णलवङ्गैलाजातीजादिसमन्विताम्

mukhavāsaṁ tato dadyātkṛtāṁ tāmbūlavīṭikām | pūgacūrṇalavaṅgailājātījādisamanvitām

फिर सुपारी-चूर्ण, लौंग, इलायची, जायफल आदि से बना ताम्बूल का मुखवास अर्पित करे।

श्लोक 24 (skanda.2.218.24)

फलं च नालिकेरादि दत्त्वा शक्त्या च दक्षिणाम् । महानीराजनं कुर्याद्गीतवादित्रपूर्वकम्

phalaṁ ca nālikerādi dattvā śaktyā ca dakṣiṇām | mahānīrājanaṁ kuryādgītavāditrapūrvakam

नारियल आदि फल तथा शक्ति के अनुसार दक्षिणा देकर, गीत-वाद्य के साथ महानीराजन (आरती) करे।

श्लोक 25 (skanda.2.218.25)

स्तुयात्पुष्पाञ्जलीन्दत्त्वा तत्स्तोत्रेणैव तं ततः । नामसंकीर्तनं कुर्याद्गायन्नृत्यंश्च तत्पुरः

stuyātpuṣpāñjalīndattvā tatstotreṇaiva taṁ tataḥ | nāmasaṁkīrtanaṁ kuryādgāyannṛtyaṁśca tatpuraḥ

फिर पुष्पांजलि देकर स्तोत्र से उनकी स्तुति करे; उनके सामने गाते और नाचते हुए नाम-संकीर्तन करे।

श्लोक 26 (skanda.2.218.26)

मुहूर्त्तं स विधायेत्थं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् । प्रणामं दण्डवत्कुर्यात्तिर्यक्तद्दक्षिणे भुवि

muhūrttaṁ sa vidhāyetthaṁ kṛtvā caiva pradakṣiṇām | praṇāmaṁ daṇḍavatkuryāttiryaktaddakṣiṇe bhuvi

इस प्रकार एक मुहूर्त तक करके, प्रदक्षिणा करके, दाहिनी ओर भूमि पर तिरछा लेटकर दण्डवत् प्रणाम करे।

श्लोक 27 (skanda.2.218.27)

अष्टांगं वापि पञ्चागं प्रणामं पुरुषश्चरेत् । पञ्चांगमेव नारी तु नान्यथा मुनिसत्तम

aṣṭāṁgaṁ vāpi pañcāgaṁ praṇāmaṁ puruṣaścaret | pañcāṁgameva nārī tu nānyathā munisattama

पुरुष अष्टांग अथवा पंचांग प्रणाम करे; परन्तु हे मुनिश्रेष्ठ! स्त्री केवल पंचांग प्रणाम ही करे, अन्यथा नहीं।

श्लोक 28 (skanda.2.218.28)

पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्यामुरसा शिरसा दृशा । वचसा मनसा चेति प्रणामोऽष्टांग ईरितः

padbhyāṁ karābhyāṁ jānubhyāmurasā śirasā dṛśā | vacasā manasā ceti praṇāmo'ṣṭāṁga īritaḥ

दोनों पैर, दोनों हाथ, दोनों घुटने, वक्षस्थल, सिर, दृष्टि, वाणी और मन - इन आठ अंगों से किया गया प्रणाम अष्टांग प्रणाम कहा गया है।

श्लोक 29 (skanda.2.218.29)

बाहुभ्यां चैव मनसा शिरसा वचसा दृशा । पञ्चांगोयं प्रणामः स्यात्पूजासु प्रवराविमौ

bāhubhyāṁ caiva manasā śirasā vacasā dṛśā | pañcāṁgoyaṁ praṇāmaḥ syātpūjāsu pravarāvimau

दोनों भुजाओं, मन, सिर, वाणी और दृष्टि से किया गया प्रणाम पंचांग प्रणाम है; पूजा में ये दोनों ही श्रेष्ठ हैं।

श्लोक 30 (skanda.2.218.30)

भीतं मां संसृतेः पाहि प्रपन्नं त्वां प्रभो इति । ततः संप्रार्थ स्वाध्यायं शक्त्या कुर्वीत नैत्यकम्

bhītaṁ māṁ saṁsṛteḥ pāhi prapannaṁ tvāṁ prabho iti | tataḥ saṁprārtha svādhyāyaṁ śaktyā kurvīta naityakam

'हे प्रभो! संसार से भयभीत, आपकी शरण में आए हुए मेरी रक्षा करें' - ऐसी प्रार्थना करके फिर शक्ति के अनुसार नित्य स्वाध्याय करे।

श्लोक 31 (skanda.2.218.31)

ध्यात्वा शेषां च तद्दत्तां गृहीत्वा शिरसादरात् । आवाहितं यथापूर्वं राधाकृष्णं हृदम्बुजे । संस्थापयेच्चांगदेवान्स्वस्वस्थानं विसर्जयेत्

dhyātvā śeṣāṁ ca taddattāṁ gṛhītvā śirasādarāt | āvāhitaṁ yathāpūrvaṁ rādhākṛṣṇaṁ hṛdambuje | saṁsthāpayeccāṁgadevānsvasvasthānaṁ visarjayet

पुनः ध्यान करके, उनके द्वारा दिया गया प्रसाद आदरपूर्वक सिर पर धारण करके, पूर्व की भाँति आवाहित राधाकृष्ण को हृदय-कमल में स्थापित करके, अंगदेवताओं को उनके-उनके स्थान पर विसर्जित करे।

श्लोक 32 (skanda.2.218.32)

करण्डके वा शय्यायां मन्दिरे प्रतिमां हरेः । शाययित्वा पिधाय द्वार्वैश्वदेवं समाचरेत्

karaṇḍake vā śayyāyāṁ mandire pratimāṁ hareḥ | śāyayitvā pidhāya dvārvaiśvadevaṁ samācaret

हरि की प्रतिमा को पिटारे में या शय्या पर मन्दिर में शयन कराकर, द्वार बन्द करके वैश्वदेव कर्म करे।

श्लोक 33 (skanda.2.218.33)

प्रासादिकं हरेरन्नं स्वपोष्येभ्यो विभज्य सः । स्वयं भुक्त्वा तत्कथाद्यैर्दिनशेषमतिक्रमेत्

prāsādikaṁ harerannaṁ svapoṣyebhyo vibhajya saḥ | svayaṁ bhuktvā tatkathādyairdinaśeṣamatikramet

हरि के प्रसाद-रूप अन्न को अपने आश्रितों में बाँटकर, स्वयं भोजन करके, उनकी कथा आदि से शेष दिन बिताए।

श्लोक 34 (skanda.2.218.34)

महापूजाविधानेन प्रोक्तेनानेन योन्वहम् । भक्त्या समर्चयेद्विष्णुं स भवेत्तस्य पार्षदः

mahāpūjāvidhānena proktenānena yonvaham | bhaktyā samarcayedviṣṇuṁ sa bhavettasya pārṣadaḥ

जो कोई इस कही गई महापूजा-विधि से प्रतिदिन भक्तिपूर्वक विष्णु की पूजा करता है, वह उनका पार्षद बन जाता है।

श्लोक 35 (skanda.2.218.35)

दिव्यं विमानमारुह्य भास्वरं देवतेप्सितम् । गोलोकाख्यं हरेर्द्धाम दिव्याङ्गो याति पूजकः

divyaṁ vimānamāruhya bhāsvaraṁ devatepsitam | golokākhyaṁ harerddhāma divyāṅgo yāti pūjakaḥ

देवताओं द्वारा भी वांछित दिव्य, देदीप्यमान विमान पर आरूढ़ होकर, दिव्य अंगों वाला वह पूजक हरि के गोलोक नामक धाम को जाता है।

श्लोक 36 (skanda.2.218.36)

फलाभिसंधिना वापि यस्तमर्चेद्दिनेदिने । सोपि धर्मं काममर्थं मोक्षं चाप्नोत्यभीप्सितम्

phalābhisaṁdhinā vāpi yastamarceddinedine | sopi dharmaṁ kāmamarthaṁ mokṣaṁ cāpnotyabhīpsitam

फल की इच्छा से भी जो प्रतिदिन उनकी पूजा करता है, वह भी अपने अभीष्ट धर्म, काम, अर्थ और मोक्ष को प्राप्त करता है।

श्लोक 37 (skanda.2.218.37)

इत्थं पूजाविधिं कर्त्तुमशक्तो राधया सह । हरिमेकं यथा लब्धैरर्चेद्भक्त्योपचारकैः

itthaṁ pūjāvidhiṁ karttumaśakto rādhayā saha | harimekaṁ yathā labdhairarcedbhaktyopacārakaiḥ

इस प्रकार राधा सहित पूजा-विधि करने में असमर्थ व्यक्ति यथाप्राप्त उपचारों से भक्तिपूर्वक अकेले हरि की पूजा करे।

श्लोक 38 (skanda.2.218.38)

द्वादशाक्षरमन्त्रेण द्विजोऽन्यो नाममन्त्रतः । श्रीराधाकृष्णमभ्यर्चेद्भक्तिरेवाऽत्र सिद्धिदा

dvādaśākṣaramantreṇa dvijo'nyo nāmamantrataḥ | śrīrādhākṛṣṇamabhyarcedbhaktirevā'tra siddhidā

द्विज द्वादशाक्षर मन्त्र से, अन्य नाम-मन्त्र से श्रीराधाकृष्ण की पूजा करे; यहाँ भक्ति ही सिद्धि देने वाली है।

श्लोक 39 (skanda.2.218.39)

एकादश्यां हरेर्जन्मोत्सवादौ तु विशेषतः । महापूजैव कर्त्तव्या स्वशक्त्याऽखिलवैष्णवैः

ekādaśyāṁ harerjanmotsavādau tu viśeṣataḥ | mahāpūjaiva karttavyā svaśaktyā'khilavaiṣṇavaiḥ

एकादशी को तथा विशेषकर हरि के जन्मोत्सव आदि पर सभी वैष्णवों को अपनी शक्ति के अनुसार महापूजा ही करनी चाहिए।

श्लोक 40 (skanda.2.218.40)

प्रतिष्ठामात्रमपि यः कुर्यादन्यकृतालये । स सार्वभौम राज्यं वै प्राप्नुयान्नष्टकिल्विषः

pratiṣṭhāmātramapi yaḥ kuryādanyakṛtālaye | sa sārvabhauma rājyaṁ vai prāpnuyānnaṣṭakilviṣaḥ

जो कोई दूसरे के बनाए मन्दिर में केवल प्रतिष्ठा भी करता है, वह पाप-रहित होकर सार्वभौम राज्य प्राप्त करता है।

श्लोक 41 (skanda.2.218.41)

कारयेन्मन्दिरं रम्यं धनाढ्यश्च हरेर्दृढम् । यः स तु प्राप्नुयाद्राज्यं त्रैलोक्यस्याप्यकण्टकम्

kārayenmandiraṁ ramyaṁ dhanāḍhyaśca harerdṛḍham | yaḥ sa tu prāpnuyādrājyaṁ trailokyasyāpyakaṇṭakam

जो धनवान् हरि का सुन्दर और मजबूत मन्दिर बनवाता है, वह त्रैलोक्य का निष्कण्टक राज्य प्राप्त करता है।

श्लोक 42 (skanda.2.218.42)

वृत्तिदानेन पूजायाः प्रवाहं वर्द्धयेत्तु यः । स पुमान्प्राप्नुयान्नूनं विष्णुलोके महत्सुखम्

vṛttidānena pūjāyāḥ pravāhaṁ varddhayettu yaḥ | sa pumānprāpnuyānnūnaṁ viṣṇuloke mahatsukham

जो पूजा के प्रवाह को वृत्ति-दान से बढ़ाता है, वह पुरुष निश्चय ही विष्णुलोक में महान सुख प्राप्त करता है।

श्लोक 43 (skanda.2.218.43)

प्रतिष्ठां मन्दिरं पूजां कारये त्त्रीण्यपीह यः । समानैश्वर्यमाप्नोति वासुदेवस्य स धुवम्

pratiṣṭhāṁ mandiraṁ pūjāṁ kāraye ttrīṇyapīha yaḥ | samānaiśvaryamāpnoti vāsudevasya sa dhuvam

जो प्रतिष्ठा, मन्दिर और पूजा - ये तीनों कार्य करता है, वह निश्चय ही वासुदेव के समान ऐश्वर्य प्राप्त करता है।

श्लोक 44 (skanda.2.218.44)

हरेर्वृर्त्तिं हरेद्यस्तु कृतां स्वेन परेण वा । कल्पमेकं स वै भुंक्ते नरके यमयातनाः

harervṛrttiṁ haredyastu kṛtāṁ svena pareṇa vā | kalpamekaṁ sa vai bhuṁkte narake yamayātanāḥ

किन्तु जो हरि की, स्वयं या दूसरे द्वारा की गई, वृत्ति का हरण करता है, वह एक कल्प तक नरक में यमयातना भोगता है।

श्लोक 45 (skanda.2.218.45)

कर्त्ता कारयिता यश्च सहायश्चानुमोदकः । चतुर्णां हि फले भागः सुकृतस्येतरस्य च

karttā kārayitā yaśca sahāyaścānumodakaḥ | caturṇāṁ hi phale bhāgaḥ sukṛtasyetarasya ca

कर्ता, करवाने वाला, सहायक और अनुमोदन करने वाला - इन चारों को ही पुण्य और पाप, दोनों के फल का भाग मिलता है।

श्लोक 46 (skanda.2.218.46)

इति क्रियायोगविधिर्मया नारद कीर्त्तितः । येनैकान्तिकधर्मोऽत्र सिद्ध्येत्तत्प्रवणात्मनाम्

iti kriyāyogavidhirmayā nārada kīrttitaḥ | yenaikāntikadharmo'tra siddhyettatpravaṇātmanām

हे नारद! इस प्रकार मैंने क्रियायोग की विधि बताई, जिससे उसमें तत्पर रहने वालों का एकान्तिक धर्म सिद्ध होता है।

श्लोक 47 (skanda.2.218.47)

विषयांश्चिन्तयंश्चित्ते बहिः पूजां हरेश्चरन् । संभारेणापि महता न यथोक्तं फलं लभेत्

viṣayāṁścintayaṁścitte bahiḥ pūjāṁ hareścaran | saṁbhāreṇāpi mahatā na yathoktaṁ phalaṁ labhet

जो मन में विषयों का चिन्तन करते हुए बाहर से हरि की पूजा करता है, वह बड़ी से बड़ी सामग्री से भी कहा गया फल नहीं पाता।

श्लोक 48 (skanda.2.218.48)

इतस्ततो ग्राम्यसुखे भ्रमत्स्वीयं मनस्ततः । नियम्य विष्णुपूजायां मुमुक्षुः प्रयतो भवेत्

itastato grāmyasukhe bhramatsvīyaṁ manastataḥ | niyamya viṣṇupūjāyāṁ mumukṣuḥ prayato bhavet

इसलिए मुमुक्षु को चाहिए कि इधर-उधर ग्राम्य-सुख में भटकते हुए अपने मन को नियन्त्रित करके, प्रयत्नपूर्वक विष्णु-पूजा में लगाए।

श्लोक 49 (skanda.2.218.49)

महाव्रता भूरितपस्विनोपि स्वधीतवेदा अपि बुद्धिमन्तः । सांख्यं च योगं परिशीलयन्तः सिद्धिं न यान्त्येव विनार्चनं हरेः

mahāvratā bhūritapasvinopi svadhītavedā api buddhimantaḥ | sāṁkhyaṁ ca yogaṁ pariśīlayantaḥ siddhiṁ na yāntyeva vinārcanaṁ hareḥ

महाव्रती, अत्यन्त तपस्वी, वेदाध्ययन-सम्पन्न और बुद्धिमान होते हुए भी, सांख्य और योग का अभ्यास करने वाले, हरि की पूजा के बिना सिद्धि को कभी प्राप्त नहीं होते।

अध्याय 217अध्याय-सूचीअध्याय 219