Skip to main content

ब्रह्म खण्ड · अध्याय 61

गोत्र-प्रवर-गोत्रदेवी-कथन

अध्याय 60अध्याय-सूचीअध्याय 62

श्लोक 1 (skanda.3.61.1)

व्यास उवाच । श्रूयतां राजशार्दूल पुण्यमाख्यानमुत्तमम् । स्तूयमानो जगन्नाथ इदं वचनमब्रवीत्

vyāsa uvāca śrūyatāṁ rājaśārdūla puṇyamākhyānamuttamam stūyamāno jagannātha idaṁ vacanamabravīt

व्यासजी बोले — हे राजश्रेष्ठ! यह उत्तम पुण्य आख्यान सुनो। स्तुति किये जाने पर जगन्नाथ ने यह वचन कहा।

श्लोक 2 (skanda.3.61.2)

विष्णुरुवाच । किमर्थमागताः सर्वे ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः । पृथिव्यां कुशलं कच्चित्कुतो वो भयमागतम्

viṣṇuruvāca kimarthamāgatāḥ sarve brahmādyāḥ surasattamāḥ pṛthivyāṁ kuśalaṁ kaccitkuto vo bhayamāgatam

विष्णु बोले — हे ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ देवगण! आप सब किस कारण आये हैं? क्या पृथ्वी पर सब कुशल है? आपको भय कहाँ से प्राप्त हुआ?

श्लोक 3 (skanda.3.61.3)

ततः प्रोवाच वै हृष्टो ब्रह्मा तं केशवं वचः । न भयं विद्यतेऽस्माकं त्रैलोक्ये सचराचरे

tataḥ provāca vai hṛṣṭo brahmā taṁ keśavaṁ vacaḥ na bhayaṁ vidyate'smākaṁ trailokye sacarācare

तब हर्षित ब्रह्मा ने केशव से यह वचन कहा — "हमें चराचर त्रिलोक में कहीं भी कोई भय नहीं है।"

श्लोक 4 (skanda.3.61.4)

एकविज्ञापनार्थाय आगतोऽहं तवांतिके । तदहं संप्रवक्ष्यामि तदेतच्छृणु मे वचः

ekavijñāpanārthāya āgato'haṁ tavāṁtike tadahaṁ saṁpravakṣyāmi tadetacchṛṇu me vacaḥ

मैं एक निवेदन करने के लिए आपके समीप आया हूँ; अब मैं उसे कहूँगा, आप मेरा यह वचन सुनिये।

श्लोक 5 (skanda.3.61.5)

परं तु पूर्वं धर्मेण स्थापितं तीर्थमुत्तमम् । तद्द्रष्टुकामोऽहं देव त्वत्प्रसादाज्जनार्दन

paraṁ tu pūrvaṁ dharmeṇa sthāpitaṁ tīrthamuttamam taddraṣṭukāmo'haṁ deva tvatprasādājjanārdana

पूर्वकाल में धर्म द्वारा स्थापित एक उत्तम तीर्थ है; हे देव जनार्दन! आपकी कृपा से मैं उसे देखने का इच्छुक हूँ।

श्लोक 6 (skanda.3.61.6)

तत्र त्वं देवदेवेश गमने कुरु मानसम् । यथा सत्तीर्थतां याति धर्मारण्यमनुत्तमम्

tatra tvaṁ devadeveśa gamane kuru mānasam yathā sattīrthatāṁ yāti dharmāraṇyamanuttamam

हे देवदेवेश! वहाँ जाने का संकल्प कीजिए, जिससे यह अनुपम धर्मारण्य सच्चे तीर्थत्व को प्राप्त हो सके।

श्लोक 7 (skanda.3.61.7)

विष्णुरुवाच । साधुसाधु महाभाग त्वर्यतां तत्र मा चिरम् । ममापि चित्तं तत्रैव तद्दर्शनेस्ति लालसम्

viṣṇuruvāca sādhusādhu mahābhāga tvaryatāṁ tatra mā ciram mamāpi cittaṁ tatraiva taddarśanesti lālasam

विष्णु बोले — साधु-साधु! हे महाभाग! शीघ्र वहाँ चलें, विलंब न करें; मेरा मन भी वहीं है, उसके दर्शन की लालसा है।

श्लोक 8 (skanda.3.61.8)

व्यास उवाच । तार्क्ष्यमारुह्य गोविंद स्तत्रागाच्छीघ्रमेव हि । ततो धर्मेण ते देवाः सेंद्राः सर्षिगणास्तथा

vyāsa uvāca tārkṣyamāruhya goviṁda statrāgācchīghrameva hi tato dharmeṇa te devāḥ seṁdrāḥ sarṣigaṇāstathā

व्यासजी बोले — गरुड़ पर आरूढ़ होकर गोविंद शीघ्र ही वहाँ पहुँचे; तत्पश्चात् धर्म ने इन्द्र सहित उन देवताओं तथा ऋषिगणों का स्वागत किया।

श्लोक 9 (skanda.3.61.9)

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या दृष्टा दूरान्मुमोद च । धर्मराजोपि तान्दृष्ट्वा देवा न्विष्णुपुरोगमान्

brahmaviṣṇumaheśādyā dṛṣṭā dūrānmumoda ca dharmarājopi tāndṛṣṭvā devā nviṣṇupurogamān

दूर से ही ब्रह्मा, विष्णु, महेश आदि को देखकर वे हर्षित हुए; तथा धर्मराज ने भी विष्णु के नेतृत्व में आये उन देवताओं को देखकर —

श्लोक 10 (skanda.3.61.10)

आगतः स्वाश्रमात्तत्र पूजां प्रगृह्य तत्पुरः । आसनादुत्थितः शीघ्रं सपर्याद्यं प्रगृह्य च । एकैकस्य चकाराथ पूजां चैव पृथक्पृथक्

āgataḥ svāśramāttatra pūjāṁ pragṛhya tatpuraḥ āsanādutthitaḥ śīghraṁ saparyādyaṁ pragṛhya ca ekaikasya cakārātha pūjāṁ caiva pṛthakpṛthak

— अपने आश्रम से आकर पूजा-सामग्री लेकर उनके समक्ष उपस्थित हुए; आसन से शीघ्र उठकर तथा अर्घ्यादि पूजन-सामग्री लेकर उन्होंने प्रत्येक की पृथक्-पृथक् पूजा की।

श्लोक 11 (skanda.3.61.11)

चकार पूजां विधिवत्तेषां तत्रार्कनंदनः । आसनेषूपवेश्याथ पूजां कृत्वा गरीयसीम्

cakāra pūjāṁ vidhivatteṣāṁ tatrārkanaṁdanaḥ āsaneṣūpaveśyātha pūjāṁ kṛtvā garīyasīm

वहाँ सूर्यनंदन (यम) ने उनकी विधिपूर्वक पूजा की; उन्हें आसनों पर बिठाकर उन्होंने महती पूजा संपन्न की।

श्लोक 12 (skanda.3.61.12)

यम उवाच । तीर्थरूपमिदं क्षेत्रं प्रसादाद्देवकीसुत । त्वत्तोषविधिना चाद्य कृपया च शिवस्य च

yama uvāca tīrtharūpamidaṁ kṣetraṁ prasādāddevakīsuta tvattoṣavidhinā cādya kṛpayā ca śivasya ca

यम बोले — हे देवकीसुत! आपकी कृपा से आज यह क्षेत्र तीर्थरूप हो गया है, आपकी प्रसन्नता की विधि से तथा शिव की कृपा से भी।

श्लोक 13 (skanda.3.61.13)

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । अद्य मे सफलं स्थानं काजेशानां समागमात्

adya me saphalaṁ janma adya me saphalaṁ tapaḥ adya me saphalaṁ sthānaṁ kājeśānāṁ samāgamāt

आज मेरा जन्म सफल हुआ, आज मेरा तप सफल हुआ, आज काजेश देवताओं के समागम से मेरा यह स्थान सफल हुआ।

श्लोक 14 (skanda.3.61.14)

व्यास उवाच । एवं स्तुतस्तदा विष्णुः प्रोवाच मधुरं वचः । तुष्टोऽस्मि धर्म राजेंद्र अहं स्तोत्रेण ते विभो

vyāsa uvāca evaṁ stutastadā viṣṇuḥ provāca madhuraṁ vacaḥ tuṣṭo'smi dharma rājeṁdra ahaṁ stotreṇa te vibho

व्यासजी बोले — इस प्रकार स्तुति किये जाने पर विष्णु ने मधुर वचन कहे — "हे धर्मराजेन्द्र! हे विभो! तुम्हारी स्तुति से मैं संतुष्ट हूँ।"

श्लोक 15 (skanda.3.61.15)

किंचित्प्रार्थय मत्तोऽहं करोमि तव वांछितम् । यत्तेऽस्त्यभीप्सितं तुभ्यं तद्ददामि न संशयः

kiṁcitprārthaya matto'haṁ karomi tava vāṁchitam yatte'styabhīpsitaṁ tubhyaṁ taddadāmi na saṁśayaḥ

मुझसे कुछ माँगो, मैं तुम्हारी इच्छा पूर्ण करूँगा। तुम्हें जो कुछ अभीष्ट है, वह मैं तुम्हें दूँगा, इसमें कोई संदेह नहीं।

श्लोक 16 (skanda.3.61.16)

यम उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश वांछितं कुरुषे यदि । धर्मारण्ये महापुण्ये ऋषीणामाश्रमान्कुरु

yama uvāca yadi tuṣṭo'si deveśa vāṁchitaṁ kuruṣe yadi dharmāraṇye mahāpuṇye ṛṣīṇāmāśramānkuru

यम बोले — हे देवेश! यदि आप प्रसन्न हैं, यदि मेरी इच्छा पूर्ण करना चाहते हैं, तो इस महापुण्य धर्मारण्य में ऋषियों के आश्रम स्थापित कीजिए।

श्लोक 17 (skanda.3.61.17)

वसंति वाडवा यत्र यजंति चैव याज्ञिकाः । वेदनिर्घोषसंयुक्तं भाति तत्तीर्थमुत्तमम्

vasaṁti vāḍavā yatra yajaṁti caiva yājñikāḥ vedanirghoṣasaṁyuktaṁ bhāti tattīrthamuttamam

जहाँ ब्राह्मण निवास करें, याज्ञिक यज्ञ करें, तथा वेद-ध्वनि से युक्त हो — वह उत्तम तीर्थ ऐसे ही सुशोभित होता है।

श्लोक 18 (skanda.3.61.18)

अब्राह्मणमिदं तीर्थं पीडयिष्यंति जन्तवः । तस्मात्त्वं वाडवाञ्छौरे समानय ऋषी न्बहून् । धर्मारण्यं यथा भाति त्रैलोक्ये सचराचरे

abrāhmaṇamidaṁ tīrthaṁ pīḍayiṣyaṁti jantavaḥ tasmāttvaṁ vāḍavāñchaure samānaya ṛṣī nbahūn dharmāraṇyaṁ yathā bhāti trailokye sacarācare

ब्राह्मणों के बिना यह तीर्थ जीव-जंतुओं से पीड़ित होगा; अतः हे शौरे! आप अनेक ऋषि-ब्राह्मणों को यहाँ लाइए, जिससे धर्मारण्य समस्त चराचर त्रिलोक में सुशोभित हो।

श्लोक 19 (skanda.3.61.19)

ततो विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रशीर्षः सहस्रपात् । सहस्रशस्तदा रूपं कृतवान्धर्मवत्सलः । यस्मिन्स्थाने च ये विप्राः सदाचाराः शुभव्रताः

tato viṣṇuḥ sahasrākṣaḥ sahasraśīrṣaḥ sahasrapāt sahasraśastadā rūpaṁ kṛtavāndharmavatsalaḥ yasminsthāne ca ye viprāḥ sadācārāḥ śubhavratāḥ

तब सहस्राक्ष, सहस्रशीर्ष, सहस्रपाद, धर्मवत्सल विष्णु ने सहस्र रूप धारण किया; तथा जिस-जिस स्थान में सदाचारी और शुभव्रती ब्राह्मण थे —

श्लोक 20 (skanda.3.61.20)

अशेषधर्मकुशलाः सर्वशास्त्रविशारदाः । तपोज्ञाने महाख्याता ब्रह्मयज्ञपरायणाः । स्थापिता ऋषयः सर्वे सहस्राण्यष्टादशैव तु

aśeṣadharmakuśalāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ tapojñāne mahākhyātā brahmayajñaparāyaṇāḥ sthāpitā ṛṣayaḥ sarve sahasrāṇyaṣṭādaśaiva tu

— जो समस्त धर्म में कुशल, समस्त शास्त्रों में विशारद, तप और ज्ञान में महाख्यात तथा ब्रह्मयज्ञ में परायण थे — ऐसे अठारह सहस्र ऋषियों को वहाँ स्थापित किया गया।

श्लोक 21 (skanda.3.61.21)

नानादेशात्समानीय स्थापितास्तत्र तैः सुरैः । आश्रमांश्च बहूंस्तत्र काजेशैरपि निर्मितान्

nānādeśātsamānīya sthāpitāstatra taiḥ suraiḥ āśramāṁśca bahūṁstatra kājeśairapi nirmitān

विभिन्न देशों से लाकर उन देवताओं द्वारा उन्हें वहाँ स्थापित किया गया; तथा काजेश देवताओं द्वारा वहाँ अनेक आश्रम भी निर्मित किये गये।

श्लोक 22 (skanda.3.61.22)

धर्मोपदेशात्कृष्णेन ब्रह्मणा च शिवेन च । स्वेस्वे स्थाने यथायोग्ये स्थापयामास केशवः

dharmopadeśātkṛṣṇena brahmaṇā ca śivena ca svesve sthāne yathāyogye sthāpayāmāsa keśavaḥ

धर्म के उपदेश से कृष्ण, ब्रह्मा तथा शिव ने प्रत्येक को उसके यथायोग्य स्थान पर स्थापित किया।

श्लोक 23 (skanda.3.61.23)

युधिष्ठिर उवाच । कस्मिन्वंशे समुत्पन्ना ब्राह्मणा वेदपारगाः । स्थापिताः सपरीवाराः पुत्रपौत्रसमावृताः । शिष्यैश्च बहुभिर्युक्ता अग्निहोत्रपरायणाः । तेषां स्थानानि नामानि यथावच्च वदस्व मे

yudhiṣṭhira uvāca kasminvaṁśe samutpannā brāhmaṇā vedapāragāḥ sthāpitāḥ saparīvārāḥ putrapautrasamāvṛtāḥ śiṣyaiśca bahubhiryuktā agnihotraparāyaṇāḥ teṣāṁ sthānāni nāmāni yathāvacca vadasva me

युधिष्ठिर बोले — किस वंश में उत्पन्न, वेदपारंगत, परिवार सहित, पुत्र-पौत्रों से घिरे, अनेक शिष्यों से युक्त तथा अग्निहोत्र-परायण ब्राह्मण वहाँ स्थापित हुए? उनके स्थान और नाम मुझे यथावत् बताइए।

श्लोक 24 (skanda.3.61.24)

व्यास उवाच । श्रूयतां नृपशार्दूल धर्म्मारण्यनिवासिनाम्

vyāsa uvāca śrūyatāṁ nṛpaśārdūla dharmmāraṇyanivāsinām

व्यासजी बोले — हे नृपश्रेष्ठ! धर्मारण्य के निवासियों का वृत्तांत सुनो।

श्लोक 25 (skanda.3.61.25)

महात्मनां ब्राह्मणानामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । तेषां वै पुत्रपौत्राणां नामानि च वदाम्यहम्

mahātmanāṁ brāhmaṇānāmṛṣīṇāmūrdhvaretasām teṣāṁ vai putrapautrāṇāṁ nāmāni ca vadāmyaham

उन महात्मा, ऊर्ध्वरेता ऋषि-ब्राह्मणों के तथा उनके पुत्र-पौत्रों के नाम मैं तुम्हें बताता हूँ।

श्लोक 26 (skanda.3.61.26)

चतुर्विशतिगोत्राणि द्विजानां पांडवर्षभ । तेषां शाखाः प्रशाखाश्च पुत्रपौत्रादयस्तथा

caturviśatigotrāṇi dvijānāṁ pāṁḍavarṣabha teṣāṁ śākhāḥ praśākhāśca putrapautrādayastathā

हे पांडवर्षभ! द्विजों के चौबीस गोत्र हैं; तथा उनकी शाखाएँ, प्रशाखाएँ और पुत्र-पौत्र आदि भी —

श्लोक 27 (skanda.3.61.27)

जज्ञिरे बहवः पुत्राः शतशोऽथ सहस्रशः । चतुर्विशतिमुख्यानां नामानि प्रवदामि ते । द्विजानामृषयः प्रोक्ताः प्रवराणि तथा शृणु

jajñire bahavaḥ putrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ caturviśatimukhyānāṁ nāmāni pravadāmi te dvijānāmṛṣayaḥ proktāḥ pravarāṇi tathā śṛṇu

— उनसे सैकड़ों-हजारों पुत्र उत्पन्न हुए। मैं तुम्हें उन चौबीस प्रमुख गोत्रों के नाम बताता हूँ। द्विजों के ऋषि कहे गये, अब उनके प्रवर भी सुनो।

श्लोक 28 (skanda.3.61.28)

भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः कुश एव च । शांडिल्यः काश्यपश्चैव गौतमश्छांधनस्तथा

bhāradvājastathā vatsaḥ kauśikaḥ kuśa eva ca śāṁḍilyaḥ kāśyapaścaiva gautamaśchāṁdhanastathā

भारद्वाज, वत्स, कौशिक तथा कुश; शांडिल्य, काश्यप, गौतम तथा छांधन।

श्लोक 29 (skanda.3.61.29)

जातूकर्ण्यस्तथा वत्सो वसिष्ठो धारणस्तथा । आत्रेयो भांडिलश्चैव लौकिकाश्च इतः परम्

jātūkarṇyastathā vatso vasiṣṭho dhāraṇastathā ātreyo bhāṁḍilaścaiva laukikāśca itaḥ param

जातूकर्ण्य, वत्स, वसिष्ठ तथा धारण; आत्रेय, भांडिल तथा इसके आगे लौकिक भी।

श्लोक 30 (skanda.3.61.30)

कृष्णायनोपमन्युश्च गार्ग्यमुद्गलमौषकाः । पुण्यासनः पराशरः कौंडिन्यश्च ततः परम्

kṛṣṇāyanopamanyuśca gārgyamudgalamauṣakāḥ puṇyāsanaḥ parāśaraḥ kauṁḍinyaśca tataḥ param

कृष्णायन, उपमन्यु, गार्ग्य, मुद्गल तथा औषक; पुण्यासन, पराशर तथा इसके आगे कौंडिन्य।

श्लोक 31 (skanda.3.61.31)

तथा गान्यासनश्चैव प्रवराणि चतुर्विंशतिः । जामदग्न्यस्य गोत्रस्य प्रवराः पंच एव हि

tathā gānyāsanaścaiva pravarāṇi caturviṁśatiḥ jāmadagnyasya gotrasya pravarāḥ paṁca eva hi

तथा गान्यासन भी — ये चौबीस गोत्र हैं। जामदग्न्य के गोत्र के केवल पाँच प्रवर हैं।

श्लोक 32 (skanda.3.61.32)

भार्गवश्च्यवनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । पंचैते प्रवरा राजन्विख्याता लोकविश्रुताः

bhārgavaścyavanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ paṁcaite pravarā rājanvikhyātā lokaviśrutāḥ

भार्गव, च्यवन, आप्नुवान, और्व तथा जमदग्नि — हे राजन्! ये पाँच प्रवर विख्यात और लोकविश्रुत हैं।

श्लोक 33 (skanda.3.61.33)

एवं गोत्रसमुत्पन्ना वाडवा वेदपारगाः । द्विजपूजाक्रियायुक्ता नानाक्रतुक्रियापराः

evaṁ gotrasamutpannā vāḍavā vedapāragāḥ dvijapūjākriyāyuktā nānākratukriyāparāḥ

इन गोत्रों में उत्पन्न ये ब्राह्मण वेदपारंगत, द्विज-पूजा की क्रियाओं में युक्त तथा विविध यज्ञ-क्रियाओं में परायण हैं।

श्लोक 34 (skanda.3.61.34)

गुणेन संहिता आसन् षट्कर्मनिरताश्च ये । एवंविधा महाभागा नानादेशभवा द्विजाः

guṇena saṁhitā āsan ṣaṭkarmaniratāśca ye evaṁvidhā mahābhāgā nānādeśabhavā dvijāḥ

वे गुणों से संपन्न, षट्कर्मों में निरत थे; इस प्रकार के महाभाग द्विज विभिन्न देशों में उत्पन्न थे।

श्लोक 35 (skanda.3.61.35)

भामेवसं तृतीयं च प्रवराः पंच एव हि । भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वजामदग्न्यसंयुताः । आत्रेयोऽर्चनानसश्च श्यावास्येति तृतीयकः

bhāmevasaṁ tṛtīyaṁ ca pravarāḥ paṁca eva hi bhārgavacyāvanāpnuvānaurvajāmadagnyasaṁyutāḥ ātreyo'rcanānasaśca śyāvāsyeti tṛtīyakaḥ

तीसरे गोत्र, भामेवस के भी पाँच ही प्रवर हैं — भार्गव, च्यावन, आप्नुवान, और्व तथा जामदग्न्य से युक्त; तथा आत्रेय, अर्चनानस और तीसरा श्यावाश्व।

श्लोक 36 (skanda.3.61.36)

अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा दुष्टाः कुटिलगामिनः । धनिनो धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः

asmingotre bhavā viprā duṣṭāḥ kuṭilagāminaḥ dhanino dharmaniṣṭhāśca vedavedāṁgapāragāḥ

इस गोत्र में उत्पन्न विप्र दुष्ट और कुटिल स्वभाव वाले होते हैं; किन्तु धनवान, धर्मनिष्ठ तथा वेद-वेदांग में पारंगत भी होते हैं।

श्लोक 37 (skanda.3.61.37)

दानभोगरताः सर्वे श्रौतस्मार्तेषु संमताः । मांडव्यगोत्रे विज्ञेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः

dānabhogaratāḥ sarve śrautasmārteṣu saṁmatāḥ māṁḍavyagotre vijñeyāḥ pravaraiḥ paṁcabhiryutāḥ

सभी दान और भोग में रत, श्रौत-स्मार्त कर्मों में सम्मानित होते हैं। मांडव्य गोत्र वाले पाँच प्रवरों से युक्त जानने चाहिए।

श्लोक 38 (skanda.3.61.38)

भार्गवश्च्यावनो ऽत्रिश्चाप्नुवानौर्वस्तथैव च । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः श्रुतिस्मृतिपरायणाः

bhārgavaścyāvano 'triścāpnuvānaurvastathaiva ca asmingotre bhavā viprāḥ śrutismṛtiparāyaṇāḥ

भार्गव, च्यावन, अत्रि, आप्नुवान तथा और्व। इस गोत्र में उत्पन्न विप्र श्रुति-स्मृति में परायण होते हैं।

श्लोक 39 (skanda.3.61.39)

रोगिणो लोभिनो दुष्टा यजने याजने रताः । ब्रह्मक्रिया पराः सर्वे मांडव्याः कुरुसत्तम

rogiṇo lobhino duṣṭā yajane yājane ratāḥ brahmakriyā parāḥ sarve māṁḍavyāḥ kurusattama

वे रोगी, लोभी और दुष्ट होते हैं, किन्तु यजन-याजन में रत रहते हैं; हे कुरुश्रेष्ठ! सभी मांडव्य ब्रह्मकर्मों में परायण होते हैं।

श्लोक 40 (skanda.3.61.40)

गार्ग्यस्य गोत्रे ये जातास्तेषां तु प्रवरास्त्रयः । अंगिराश्चांबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः

gārgyasya gotre ye jātāsteṣāṁ tu pravarāstrayaḥ aṁgirāścāṁbarīṣaśca yauvanāśvastṛtīyakaḥ

गार्ग्य के गोत्र में उत्पन्न लोगों के तीन प्रवर हैं — अंगिरा, अंबरीष तथा तीसरा यौवनाश्व।

श्लोक 41 (skanda.3.61.41)

अस्मिन्गोत्रे समुत्पन्नाः सद्वृत्ताः सत्यभाषिणः । शांताश्च भिन्नवर्णाश्च निर्द्धनाश्च कुचैलिनः

asmingotre samutpannāḥ sadvṛttāḥ satyabhāṣiṇaḥ śāṁtāśca bhinnavarṇāśca nirddhanāśca kucailinaḥ

इस गोत्र में उत्पन्न लोग सद्वृत्त, सत्यभाषी, शांत, विविध वर्ण वाले, निर्धन तथा मलिन वस्त्र पहनने वाले होते हैं।

श्लोक 42 (skanda.3.61.42)

संगवात्सल्ययुक्ताश्च वेदशास्त्रेषु निश्चलाः । वत्सगोत्रे द्विजा भूप प्रवराः पंच एव हि

saṁgavātsalyayuktāśca vedaśāstreṣu niścalāḥ vatsagotre dvijā bhūpa pravarāḥ paṁca eva hi

वे मिलनसार और स्नेहयुक्त होते हैं, तथा वेदशास्त्रों में अटल रहते हैं। हे भूप! वत्स गोत्र के द्विजों के पाँच ही प्रवर हैं।

श्लोक 43 (skanda.3.61.43)

भार्गवश्च्यवनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । एभिस्तु पंच विख्याता द्विजा ब्रह्मस्वरूपिणः

bhārgavaścyavanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ ebhistu paṁca vikhyātā dvijā brahmasvarūpiṇaḥ

भार्गव, च्यवन, आप्नुवान, और्व तथा जमदग्नि — इन पाँच से ब्रह्मस्वरूप द्विज विख्यात हैं।

श्लोक 44 (skanda.3.61.44)

शांता दांताः सुशीलाश्च धर्मपुत्रैः सुसंयुता । वेदाध्ययनहीनाश्च कुशलाः सर्वकर्मसु

śāṁtā dāṁtāḥ suśīlāśca dharmaputraiḥ susaṁyutā vedādhyayanahīnāśca kuśalāḥ sarvakarmasu

वे शांत, दांत, सुशील तथा धर्मपुत्रों से युक्त होते हैं; वेदाध्ययन से रहित होते हुए भी सभी कर्मों में कुशल होते हैं।

श्लोक 45 (skanda.3.61.45)

सुरूपाश्च सदाचाराः सर्वधर्मेषु निष्ठिताः । दानधर्म रताः सर्वे अन्नदा जलदा द्विजाः

surūpāśca sadācārāḥ sarvadharmeṣu niṣṭhitāḥ dānadharma ratāḥ sarve annadā jaladā dvijāḥ

सुरूप, सदाचारी तथा समस्त धर्मों में निष्ठावान; ये सभी द्विज दानधर्म में रत, अन्नदाता और जलदाता होते हैं।

श्लोक 46 (skanda.3.61.46)

दयालवः सुशीलाश्च सर्वभूतहिते रताः । काश्यपा ब्राह्मणा राजन्प्रवरत्रयसंयुताः

dayālavaḥ suśīlāśca sarvabhūtahite ratāḥ kāśyapā brāhmaṇā rājanpravaratrayasaṁyutāḥ

दयालु, सुशील तथा सभी प्राणियों के हित में रत; हे राजन्! काश्यप ब्राह्मण तीन प्रवरों से युक्त होते हैं।

श्लोक 47 (skanda.3.61.47)

काश्यपश्चापवत्सारो नैध्रुवश्च तृतीयकः । वेदज्ञा गौरवर्णाश्च नैष्ठिका यज्ञकारकाः

kāśyapaścāpavatsāro naidhruvaśca tṛtīyakaḥ vedajñā gauravarṇāśca naiṣṭhikā yajñakārakāḥ

काश्यप, आपवत्सार तथा तीसरा नैध्रुव। वे वेदज्ञ, गौरवर्ण, नैष्ठिक तथा यज्ञकर्ता होते हैं।

श्लोक 48 (skanda.3.61.48)

प्रियवासा महादक्षा गुरुभक्तिरताः सदा । प्रतिष्ठामानव न्तश्च सर्वभूतहिते रताः

priyavāsā mahādakṣā gurubhaktiratāḥ sadā pratiṣṭhāmānava ntaśca sarvabhūtahite ratāḥ

सुंदर वस्त्रप्रिय, अत्यंत कुशल, सदा गुरुभक्ति में रत; प्रतिष्ठावान तथा सभी प्राणियों के हित में रत।

श्लोक 49 (skanda.3.61.49)

यजंते च महायज्ञान्काश्यपेया द्विजातयः । धारीणसगोत्रजाश्च प्रवरैस्त्रिभिरन्विताः

yajaṁte ca mahāyajñānkāśyapeyā dvijātayaḥ dhārīṇasagotrajāśca pravaraistribhiranvitāḥ

और काश्यप द्विज महायज्ञों का अनुष्ठान करते हैं। धारीणस गोत्र में उत्पन्न लोग तीन प्रवरों से युक्त होते हैं।

श्लोक 50 (skanda.3.61.50)

अगस्तिदर्विश्वेताश्व दध्यवाहनसंज्ञकाः । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता धर्मकर्मसमाश्रिताः

agastidarviśvetāśva dadhyavāhanasaṁjñakāḥ asmingotre ca ye jātā dharmakarmasamāśritāḥ

अगस्तिदर्वि, श्वेताश्व तथा दध्यवाहन नामक। इस गोत्र में उत्पन्न लोग धर्मकर्म में संलग्न होते हैं।

श्लोक 51 (skanda.3.61.51)

कर्मक्रूराश्च ते सर्वे तथैवोदरिणस्तु ते । लंबकर्णा महादंष्ट्रा द्विजा धनपरायणाः

karmakrūrāśca te sarve tathaivodariṇastu te laṁbakarṇā mahādaṁṣṭrā dvijā dhanaparāyaṇāḥ

वे सभी कर्म में क्रूर तथा उदर वाले होते हैं; लंबे कानों और बड़े दाँतों वाले, धनपरायण द्विज होते हैं।

श्लोक 52 (skanda.3.61.52)

क्रोधिनो द्वेषिणश्चैव सर्वसत्त्वभयंकराः । लौगाक्षसोद्भवा ये वै वाडवाः सत्यसंश्रिताः

krodhino dveṣiṇaścaiva sarvasattvabhayaṁkarāḥ laugākṣasodbhavā ye vai vāḍavāḥ satyasaṁśritāḥ

वे क्रोधी और द्वेषी होते हैं, समस्त प्राणियों को भयभीत करने वाले। लौगाक्ष से उत्पन्न जो ब्राह्मण हैं, वे सत्य के आश्रित होते हैं।

श्लोक 53 (skanda.3.61.53)

प्रवराश्च त्रयस्तेषां तत्त्वज्ञानस्वरूपकाः । कश्यपश्चैव वत्सश्च वसिष्ठश्च तृतीयकः

pravarāśca trayasteṣāṁ tattvajñānasvarūpakāḥ kaśyapaścaiva vatsaśca vasiṣṭhaśca tṛtīyakaḥ

उनके तीन प्रवर, तत्त्वज्ञानस्वरूप हैं — कश्यप, वत्स तथा तीसरा वसिष्ठ।

श्लोक 54 (skanda.3.61.54)

सदाचारास्तु विख्याता वैष्णवा बहुवृ त्तयः । रोमभिर्बहुभिर्व्याप्ताः कृष्णवर्णास्तु वाडवाः

sadācārāstu vikhyātā vaiṣṇavā bahuvṛ ttayaḥ romabhirbahubhirvyāptāḥ kṛṣṇavarṇāstu vāḍavāḥ

वे सदाचारी, विख्यात, वैष्णव तथा बहुवृत्ति वाले होते हैं। ये ब्राह्मण प्रचुर रोमों से आवृत तथा कृष्णवर्ण होते हैं।

श्लोक 55 (skanda.3.61.55)

शांता दाताः सुशीलाश्च स्वदारनिरताः सदा । कुशिकसगोत्रे ये जाताः प्रवरैस्त्रिभिरन्विताः

śāṁtā dātāḥ suśīlāśca svadāraniratāḥ sadā kuśikasagotre ye jātāḥ pravaraistribhiranvitāḥ

शांत, दानी, सुशील तथा सदा स्वपत्नीव्रत में रत। कुशिक गोत्र में उत्पन्न लोग तीन प्रवरों से युक्त होते हैं।

श्लोक 56 (skanda.3.61.56)

विश्वामित्रो देवरात औदलश्च त्रयश्च ये । अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः

viśvāmitro devarāta audalaśca trayaśca ye asmingotre tu ye jātā durbalā dīnamānasāḥ

विश्वामित्र, देवरात तथा औदल — ये तीनों हैं। इस गोत्र में उत्पन्न लोग दुर्बल और दीनमना होते हैं।

श्लोक 57 (skanda.3.61.57)

असत्यभाषिणो विप्राः सुरूपा नृपसत्तमाः । सर्व्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तमाः

asatyabhāṣiṇo viprāḥ surūpā nṛpasattamāḥ sarvvavidyākuśalino brāhmaṇā brahmasattamāḥ

ये विप्र असत्यभाषी होते हैं, किन्तु सुरूप, नृपश्रेष्ठ के समान, समस्त विद्याओं में कुशल तथा ब्राह्मणों में श्रेष्ठ होते हैं।

श्लोक 58 (skanda.3.61.58)

उपमन्युसगोत्रेयाः प्रवरत्रयसंयुताः । वसिष्ठश्च भरद्वाजस्त्विंद्रप्रमद एव वा

upamanyusagotreyāḥ pravaratrayasaṁyutāḥ vasiṣṭhaśca bharadvājastviṁdrapramada eva vā

उपमन्यु गोत्र वाले तीन प्रवरों से युक्त होते हैं — वसिष्ठ, भरद्वाज तथा इंद्रप्रमद।

श्लोक 59 (skanda.3.61.59)

अस्मिन्गोत्रे तु ये विप्राः क्रूराः कुटिलगामिनः । दूषणा द्वेषिणस्तुच्छाः सर्वसंग्रहतत्पराः

asmingotre tu ye viprāḥ krūrāḥ kuṭilagāminaḥ dūṣaṇā dveṣiṇastucchāḥ sarvasaṁgrahatatparāḥ

इस गोत्र में उत्पन्न विप्र क्रूर, कुटिल, दोषदर्शी, द्वेषी, तुच्छ तथा सब कुछ संग्रह करने में तत्पर होते हैं।

श्लोक 60 (skanda.3.61.60)

कलहोत्पादने दक्षा धनिनो मानिनस्तथा । सर्वदैव प्रदुष्टाश्च दुष्टसंगरतास्तथा

kalahotpādane dakṣā dhanino māninastathā sarvadaiva praduṣṭāśca duṣṭasaṁgaratāstathā

कलह उत्पन्न करने में दक्ष, धनवान तथा अभिमानी; सदा दुष्ट तथा दुष्टों की संगति में रत।

श्लोक 61 (skanda.3.61.61)

रोगिणो दुर्बलाश्चैव वृत्त्युपकल्पवर्जिताः । वात्स्यगोत्रे भवा विप्राः प्रवरैः पंचभिर्युताः

rogiṇo durbalāścaiva vṛttyupakalpavarjitāḥ vātsyagotre bhavā viprāḥ pravaraiḥ paṁcabhiryutāḥ

रोगी और दुर्बल, आजीविका के साधनों से रहित। वात्स्य गोत्र में उत्पन्न विप्र पाँच प्रवरों से युक्त होते हैं।

श्लोक 62 (skanda.3.61.62)

भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः स्थूलाश्च बहुबुद्धयः

bhārgavacyāvanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ asmingotre bhavā viprāḥ sthūlāśca bahubuddhayaḥ

भार्गव, च्यावन, आप्नुवान, और्व तथा जमदग्नि। इस गोत्र में उत्पन्न विप्र स्थूल शरीर वाले तथा अत्यंत बुद्धिमान होते हैं।

श्लोक 63 (skanda.3.61.63)

सर्वकर्मरता श्चैव सर्वधर्मेषु निश्चलाः । वेदशास्त्रार्थनिपुणा यजने याजने रताः

sarvakarmaratā ścaiva sarvadharmeṣu niścalāḥ vedaśāstrārthanipuṇā yajane yājane ratāḥ

वे सभी कर्मों में रत तथा समस्त धर्मों में स्थिर रहते हैं; वेदशास्त्रों के अर्थ में निपुण तथा यजन-याजन में रत होते हैं।

श्लोक 64 (skanda.3.61.64)

सदाचाराः सुरूपाश्च बुद्धितो दीर्घदर्शिनः । वात्स्यायनसगोत्रेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः

sadācārāḥ surūpāśca buddhito dīrghadarśinaḥ vātsyāyanasagotreyāḥ pravaraiḥ paṁcabhiryutāḥ

सदाचारी, सुरूप तथा बुद्धि से दूरदर्शी। वात्स्यायन गोत्र वाले पाँच प्रवरों से युक्त होते हैं।

श्लोक 65 (skanda.3.61.65)

भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । पूर्वोक्ताः प्रवराश्चास्य कथितास्तव भारत

bhārgavacyāvanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ pūrvoktāḥ pravarāścāsya kathitāstava bhārata

भार्गव, च्यावन, आप्नुवान, और्व तथा जमदग्नि — हे भारत! इस गोत्र के ये पूर्वोक्त प्रवर तुम्हें बताये गये।

श्लोक 66 (skanda.3.61.66)

अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता पाकयज्ञरताः सदा । लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायन्ते बहुप्रजाः

asmingotre tu ye jātā pākayajñaratāḥ sadā lobhinaḥ krodhinaścaiva prajāyante bahuprajāḥ

इस गोत्र में उत्पन्न लोग सदा पाकयज्ञों में रत रहते हैं; वे लोभी और क्रोधी होते हैं, फिर भी बहुप्रजा वाले होते हैं।

श्लोक 67 (skanda.3.61.67)

स्नानदानादिनिरताः सर्वदाश्च जितेंद्रियाः । वापीकूपतडागानां कर्तारश्च सहस्रशः । व्रतशीला गुणज्ञाश्च मूर्खा वेदविवर्जिताः

snānadānādiniratāḥ sarvadāśca jiteṁdriyāḥ vāpīkūpataḍāgānāṁ kartāraśca sahasraśaḥ vrataśīlā guṇajñāśca mūrkhā vedavivarjitāḥ

स्नान-दान आदि में रत, सदा जितेंद्रिय; हजारों की संख्या में बावली, कुआँ तथा तालाब बनवाने वाले; व्रतशील और गुणज्ञ होते हुए भी मूर्ख और वेद से रहित।

श्लोक 68 (skanda.3.61.68)

कौशिकवंशे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । विश्वामित्रोऽघर्मषी च कौशिकश्च तृतीयकः

kauśikavaṁśe ye jātāḥ pravaratrayasaṁyutāḥ viśvāmitro'gharmaṣī ca kauśikaśca tṛtīyakaḥ

कौशिक वंश में उत्पन्न लोग तीन प्रवरों से युक्त होते हैं — विश्वामित्र, अघमर्षण तथा तीसरा कौशिक।

श्लोक 69 (skanda.3.61.69)

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता ब्राह्मणा ब्रह्मवेदिनः । शांता दांताः सुशीलाश्च सर्वधर्मपरायणाः

asmingotre ca ye jātā brāhmaṇā brahmavedinaḥ śāṁtā dāṁtāḥ suśīlāśca sarvadharmaparāyaṇāḥ

इस गोत्र में उत्पन्न ब्राह्मण ब्रह्मवेत्ता होते हैं; शांत, दांत, सुशील तथा समस्त धर्म में परायण।

श्लोक 70 (skanda.3.61.70)

अपुत्रिण स्तथा रूक्षास्तेजोहीना द्विजोत्तमाः । भारद्वाजसगोत्रेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः

aputriṇa stathā rūkṣāstejohīnā dvijottamāḥ bhāradvājasagotreyāḥ pravaraiḥ paṁcabhiryutāḥ

फिर भी वे प्रायः पुत्रहीन, रूखे स्वभाव तथा तेजोहीन होते हैं, ये श्रेष्ठ द्विज। भारद्वाज गोत्र वाले पाँच प्रवरों से युक्त होते हैं।

श्लोक 71 (skanda.3.61.71)

अंगिरसो बार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तु सैन्यसः । गार्ग्यश्चै वेति विज्ञेयाः प्रवराः पंच एव च

aṁgiraso bārhaspatyo bhāradvājastu sainyasaḥ gārgyaścai veti vijñeyāḥ pravarāḥ paṁca eva ca

अंगिरस, बार्हस्पत्य, भारद्वाज, सैन्यस तथा गार्ग्य — ये पाँच प्रवर जानने चाहिए।

श्लोक 72 (skanda.3.61.72)

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः । वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः

asmingotre ca ye jātā vāḍavā dhaninaḥ śubhāḥ vastrālaṁkaraṇopetā dvijabhaktiparāyaṇāḥ

इस गोत्र में उत्पन्न ब्राह्मण धनवान, शुभ, वस्त्र-आभूषणों से युक्त तथा द्विजभक्ति में परायण होते हैं।

श्लोक 73 (skanda.3.61.73)

ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वधर्मपरायणाः । काश्यपगोत्रे यै जाताः प्रवरत्रयसंयुताः

brahmabhojyaparāḥ sarve sarvadharmaparāyaṇāḥ kāśyapagotre yai jātāḥ pravaratrayasaṁyutāḥ

सभी ब्राह्मणभोजन में परायण तथा समस्त धर्म में तत्पर होते हैं। काश्यप गोत्र में उत्पन्न लोग तीन प्रवरों से युक्त होते हैं।

श्लोक 74 (skanda.3.61.74)

काश्यपश्चापवत्सारो रैभ्येति विश्रुतास्त्रयः । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा रक्ताक्षाः क्रूरदृष्टयः

kāśyapaścāpavatsāro raibhyeti viśrutāstrayaḥ asmingotre bhavā viprā raktākṣāḥ krūradṛṣṭayaḥ

काश्यप, आपवत्सार तथा रैभ्य — ये तीन विश्रुत हैं। इस गोत्र में उत्पन्न विप्र लाल आँखों वाले तथा क्रूर दृष्टि वाले होते हैं।

श्लोक 75 (skanda.3.61.75)

जिह्वालौल्यरताः सर्वे सर्वे ते पारमार्थिनः । निर्धना रोगिणश्चैते तस्करानृतभाषिणः

jihvālaulyaratāḥ sarve sarve te pāramārthinaḥ nirdhanā rogiṇaścaite taskarānṛtabhāṣiṇaḥ

सभी जिह्वा-लोलुपता में रत, फिर भी परमार्थी होते हैं; निर्धन, रोगी, चोर तथा असत्यभाषी होते हैं।

श्लोक 76 (skanda.3.61.76)

शास्त्रार्थावेदिनः सर्वे वेदस्मृतिविवर्जिताः । शुनकेषु च ये जाता विप्रा ध्यानपरायणाः

śāstrārthāvedinaḥ sarve vedasmṛtivivarjitāḥ śunakeṣu ca ye jātā viprā dhyānaparāyaṇāḥ

वे सभी शास्त्रार्थ से अनभिज्ञ, वेद-स्मृति से रहित होते हैं। शुनक वंश में उत्पन्न विप्र ध्यान में परायण होते हैं।

श्लोक 77 (skanda.3.61.77)

तपस्विनो योगिनश्च वेदवेदांगपारगाः । साधवश्च सदाचारा विष्णुभक्तिपरायणाः

tapasvino yoginaśca vedavedāṁgapāragāḥ sādhavaśca sadācārā viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ

तपस्वी और योगी, वेद-वेदांग में पारंगत; साधु, सदाचारी तथा विष्णुभक्ति में परायण।

श्लोक 78 (skanda.3.61.78)

ह्रस्वकाया भिन्नवर्णा बहुरामा द्विजोत्तमाः । दयालाः सरलाः शांता ब्रह्मभोज्यपरायणाः

hrasvakāyā bhinnavarṇā bahurāmā dvijottamāḥ dayālāḥ saralāḥ śāṁtā brahmabhojyaparāyaṇāḥ

छोटे कद वाले, विविध वर्ण वाले, विनोदप्रिय, ये श्रेष्ठ द्विज; दयालु, सरल, शांत तथा ब्राह्मणभोजन में परायण।

श्लोक 79 (skanda.3.61.79)

शौनकसेषु ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । भार्गवशौनहोत्रेति गार्त्स्यप्रमद इति त्रयः

śaunakaseṣu ye jātāḥ pravaratrayasaṁyutāḥ bhārgavaśaunahotreti gārtsyapramada iti trayaḥ

शौनक वंश में उत्पन्न लोग तीन प्रवरों से युक्त होते हैं — भार्गव, शौनहोत्र तथा तीसरा गार्त्स्यप्रमद।

श्लोक 80 (skanda.3.61.80)

अस्मिन्देशे समुत्पन्ना वाडवा दुःसहा नृप । महोत्कटा महाकायाः प्रलंबाश्च मदोद्धताः

asmindeśe samutpannā vāḍavā duḥsahā nṛpa mahotkaṭā mahākāyāḥ pralaṁbāśca madoddhatāḥ

हे राजन्! इस प्रदेश में उत्पन्न ब्राह्मण दुर्धर्ष, विशालकाय, दीर्घ शरीर वाले तथा मद से उद्धत होते हैं।

श्लोक 81 (skanda.3.61.81)

क्लेशरूपाः कृष्णवर्णाः सर्वशास्त्रविशारदाः । बहुभुजो मानिनो दक्षा राग द्वेषोपवर्जिताः

kleśarūpāḥ kṛṣṇavarṇāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ bahubhujo mānino dakṣā rāga dveṣopavarjitāḥ

कष्टकर रूप वाले, कृष्णवर्ण, फिर भी समस्त शास्त्रों में विशारद; बलिष्ठ भुजाओं वाले, स्वाभिमानी, कुशल तथा राग-द्वेष से रहित।

श्लोक 82 (skanda.3.61.82)

सुवस्त्रभूषारूपा वै ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । वसिष्ठगोत्रे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः

suvastrabhūṣārūpā vai brāhmaṇā brahmavādinaḥ vasiṣṭhagotre ye jātāḥ pravaratrayasaṁyutāḥ

ये ब्राह्मण सुंदर वस्त्र-आभूषणों से युक्त तथा ब्रह्मवादी होते हैं। वसिष्ठ गोत्र में उत्पन्न लोग तीन प्रवरों से युक्त होते हैं।

श्लोक 83 (skanda.3.61.83)

वसिष्ठो भारद्वाजश्च इन्द्रप्रमद एव च । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा वेदवेदांगपारगाः

vasiṣṭho bhāradvājaśca indrapramada eva ca asmingotre bhavā viprā vedavedāṁgapāragāḥ

वसिष्ठ, भरद्वाज तथा इंद्रप्रमद। इस गोत्र में उत्पन्न विप्र वेद-वेदांग में पारंगत होते हैं।

श्लोक 84 (skanda.3.61.84)

याज्ञिका यज्ञशीलाश्च सुस्वराः सुखिनस्तथा । द्वेषिणो धनवंतश्च पुत्रिणो गुणिनस्तथा

yājñikā yajñaśīlāśca susvarāḥ sukhinastathā dveṣiṇo dhanavaṁtaśca putriṇo guṇinastathā

याज्ञिक, यज्ञशील, सुस्वर तथा सुखी; द्वेषी होते हुए भी धनवान, पुत्रवान तथा गुणवान।

श्लोक 85 (skanda.3.61.85)

विशालहृदया राजञ्छूराः शत्रुनिबर्हणाः । गौतमसगोत्रे ये जाताः प्रवराः पंच एव हि

viśālahṛdayā rājañchūrāḥ śatrunibarhaṇāḥ gautamasagotre ye jātāḥ pravarāḥ paṁca eva hi

हे राजन्! वे विशालहृदय, शूरवीर तथा शत्रुनाशक होते हैं। गौतम गोत्र में उत्पन्न लोगों के पाँच ही प्रवर हैं।

श्लोक 86 (skanda.3.61.86)

कौत्सगार्ग्योमवाहाश्च असितो देवलस्तथा । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता विप्राः परमपावनाः

kautsagārgyomavāhāśca asito devalastathā asmingotre ca ye jātā viprāḥ paramapāvanāḥ

कौत्स, गार्ग्य, ओमवाह तथा असित एवं देवल। इस गोत्र में उत्पन्न विप्र परम पवित्र होते हैं।

श्लोक 87 (skanda.3.61.87)

परोपकारिणः सर्वे श्रुतिस्मृति परायणाः । बकासनाश्च कुटिलाश्छद्मवृत्तिपरास्तथा

paropakāriṇaḥ sarve śrutismṛti parāyaṇāḥ bakāsanāśca kuṭilāśchadmavṛttiparāstathā

सभी परोपकारी, श्रुति-स्मृति में परायण होते हैं; किन्तु बगुले के समान (छद्मवेशी), कुटिल तथा छद्मवृत्ति में भी लिप्त होते हैं।

श्लोक 88 (skanda.3.61.88)

नानाशास्त्रार्थनिपुणा नानाभरणभूषिताः । वृक्षादिकर्मकुशला दीर्घरोषाश्च रोगिणः

nānāśāstrārthanipuṇā nānābharaṇabhūṣitāḥ vṛkṣādikarmakuśalā dīrgharoṣāśca rogiṇaḥ

विविध शास्त्रों के अर्थ में निपुण, विविध आभूषणों से अलंकृत; वृक्षादि कार्यों में कुशल, किन्तु दीर्घ क्रोध वाले तथा रोगी।

श्लोक 89 (skanda.3.61.89)

आंगिरसगोत्रे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । आंगिरसोंबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः

āṁgirasagotre ye jātāḥ pravaratrayasaṁyutāḥ āṁgirasoṁbarīṣaśca yauvanāśvastṛtīyakaḥ

आंगिरस गोत्र में उत्पन्न लोग तीन प्रवरों से युक्त होते हैं — आंगिरस, अंबरीष तथा तीसरा यौवनाश्व।

श्लोक 90 (skanda.3.61.90)

अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः सत्य संभाषिणस्तथा । जितेंद्रियाः सुरूपाश्च अल्पाहाराः शुभाननाः

asmingotre ca ye jātāḥ satya saṁbhāṣiṇastathā jiteṁdriyāḥ surūpāśca alpāhārāḥ śubhānanāḥ

इस गोत्र में उत्पन्न लोग भी सत्यभाषी होते हैं; जितेंद्रिय, सुरूप, अल्पाहारी तथा शुभमुख वाले।

श्लोक 91 (skanda.3.61.91)

महाव्रताः पुराणज्ञा महादानपरायणाः । निर्द्वेषिणो लोभयुता वेदाध्य यनतत्पराः

mahāvratāḥ purāṇajñā mahādānaparāyaṇāḥ nirdveṣiṇo lobhayutā vedādhya yanatatparāḥ

महाव्रती, पुराणज्ञ, महादान में परायण; द्वेषरहित, फिर भी लोभयुक्त, वेदाध्ययन में तत्पर।

श्लोक 92 (skanda.3.61.92)

दीर्घदर्शिमहातेजो महामायाविमोहिताः । शांडिलसगोत्रेये प्रवरत्रयसंयुताः

dīrghadarśimahātejo mahāmāyāvimohitāḥ śāṁḍilasagotreye pravaratrayasaṁyutāḥ

दूरदर्शी, महातेजस्वी, फिर भी महामाया से मोहित। शांडिल गोत्र वाले तीन प्रवरों से युक्त होते हैं।

श्लोक 93 (skanda.3.61.93)

असितो देवलश्चैव शांडिलस्तु तृतीयकः । अस्मिन्गोत्रे महाभागाः कुब्जाश्च द्विजसत्तमाः

asito devalaścaiva śāṁḍilastu tṛtīyakaḥ asmingotre mahābhāgāḥ kubjāśca dvijasattamāḥ

असित, देवल तथा तीसरा शांडिल। इस गोत्र में महाभाग तथा कुछ श्रेष्ठ द्विज कुबड़े भी होते हैं।

श्लोक 94 (skanda.3.61.94)

नेत्ररोगी महादुष्टा महात्यागा अनायुषः । कलहोत्पादने दक्षाः सर्वसंग्रह तत्पराः

netrarogī mahāduṣṭā mahātyāgā anāyuṣaḥ kalahotpādane dakṣāḥ sarvasaṁgraha tatparāḥ

नेत्ररोगी, अत्यंत दुष्ट, फिर भी महान त्यागी, अल्पायु; कलह उत्पन्न करने में दक्ष तथा सब कुछ संग्रह करने में तत्पर।

श्लोक 95 (skanda.3.61.95)

मलिना मानिनश्चैव ज्योतिःशास्त्रविशारदाः । आत्रेयसगोत्रे ये जाताः पंचप्रवरसंयुताः

malinā māninaścaiva jyotiḥśāstraviśāradāḥ ātreyasagotre ye jātāḥ paṁcapravarasaṁyutāḥ

मलिन तथा अभिमानी, फिर भी ज्योतिःशास्त्र में विशारद। आत्रेय गोत्र में उत्पन्न लोग पाँच प्रवरों से युक्त होते हैं।

श्लोक 96 (skanda.3.61.96)

आत्रेयोऽर्चनानसश्यावाश्वोंगिर सोऽत्रिश्च । अस्मिन्वंशे च ये जाता द्विजास्ते सूर्यवर्चसः

ātreyo'rcanānasaśyāvāśvoṁgira so'triśca asminvaṁśe ca ye jātā dvijāste sūryavarcasaḥ

आत्रेय, अर्चनानस, श्यावाश्व, आंगिरस तथा अत्रि। इस वंश में उत्पन्न द्विज सूर्य के समान तेजस्वी होते हैं।

श्लोक 97 (skanda.3.61.97)

चंद्रवच्छीतलाः सर्वे धर्मारण्ये व्यवस्थिताः । सदाचारा महादक्षाः श्रुतिशास्त्र परायणाः

caṁdravacchītalāḥ sarve dharmāraṇye vyavasthitāḥ sadācārā mahādakṣāḥ śrutiśāstra parāyaṇāḥ

वे सभी चंद्रमा के समान शीतल, धर्मारण्य में स्थित; सदाचारी, महादक्ष तथा श्रुतिशास्त्रों में परायण होते हैं।

श्लोक 98 (skanda.3.61.98)

याज्ञिकाश्च शुभाचाराः सत्यशौचपरायणाः । धर्मज्ञा दानशीलाश्च निर्मलाश्च महोत्सुकाः

yājñikāśca śubhācārāḥ satyaśaucaparāyaṇāḥ dharmajñā dānaśīlāśca nirmalāśca mahotsukāḥ

याज्ञिक, शुभाचारी, सत्य और शौच में परायण; धर्मज्ञ, दानशील, निर्मल तथा अत्यंत उत्साही।

श्लोक 99 (skanda.3.61.99)

तपःस्वाध्यायनिरता न्यायधर्मपरायणाः

tapaḥsvādhyāyaniratā nyāyadharmaparāyaṇāḥ

वे तप और स्वाध्याय में निरत तथा न्यायपूर्ण धर्म में परायण होते हैं।

श्लोक 100 (skanda.3.61.100)

युधिष्ठिर उवाच । कथयस्व महाबाहो धर्मारण्यकथामृतम् । यच्छ्रुत्वा मुच्यते पापाद्घोराद्ब्रह्मवधादपि

yudhiṣṭhira uvāca kathayasva mahābāho dharmāraṇyakathāmṛtam yacchrutvā mucyate pāpādghorādbrahmavadhādapi

युधिष्ठिर बोले — हे महाबाहो! धर्मारण्य की उस अमृततुल्य कथा को कहिए, जिसे सुनकर मनुष्य घोर ब्रह्महत्या के पाप से भी मुक्त हो जाता है।

श्लोक 101 (skanda.3.61.101)

व्यास उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथामेतां सुदुर्लभाम्

vyāsa uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi kathāmetāṁ sudurlabhām

व्यासजी बोले — हे राजन्! सुनो, मैं यह अत्यंत दुर्लभ कथा कहूँगा।

श्लोक 102 (skanda.3.61.102)

यक्षरक्षःपिशाचाद्या उद्वेजयंति वाडवान् । जृंभकोनाम यक्षोऽभूद्धर्म्मारण्यसमीपतः

yakṣarakṣaḥpiśācādyā udvejayaṁti vāḍavān jṛṁbhakonāma yakṣo'bhūddharmmāraṇyasamīpataḥ

यक्ष, राक्षस, पिशाच आदि ब्राह्मणों को त्रस्त करने लगे; धर्मारण्य के समीप जृंभक नामक एक यक्ष उत्पन्न हुआ।

श्लोक 103 (skanda.3.61.103)

उद्वेजयति नित्यं स धर्मारण्यनिवासिनः । ततस्तैश्च द्विजाग्र्यैस्तु देवेभ्यो विनिवेदितम्

udvejayati nityaṁ sa dharmāraṇyanivāsinaḥ tatastaiśca dvijāgryaistu devebhyo viniveditam

वह धर्मारण्य के निवासियों को निरंतर त्रस्त करने लगा; तब उन प्रमुख द्विजों ने देवताओं से यह निवेदन किया।

श्लोक 104 (skanda.3.61.104)

यक्षरक्षादिना चैव परिभूता वयं सुराः । त्यक्ष्यामोऽद्य वरं स्थानं तद्भयान्नात्र संशयः

yakṣarakṣādinā caiva paribhūtā vayaṁ surāḥ tyakṣyāmo'dya varaṁ sthānaṁ tadbhayānnātra saṁśayaḥ

"हे देवगण! हम यक्ष-राक्षस आदि से पीड़ित हो गये हैं; आज उस भय से हम यह स्थान अवश्य ही छोड़ देंगे, इसमें कोई संदेह नहीं।"

श्लोक 105 (skanda.3.61.105)

ततो देवैः संगधर्वैः स्थापितास्तत्र भूमिषु । सिद्धाश्च वरयोगिन्यः श्रीमातृप्रभृतयस्तथा

tato devaiḥ saṁgadharvaiḥ sthāpitāstatra bhūmiṣu siddhāśca varayoginyaḥ śrīmātṛprabhṛtayastathā

तब देवताओं और गंधर्वों द्वारा उस भूमि पर सिद्ध तथा श्रीमाता आदि श्रेष्ठ योगिनियाँ स्थापित की गईं।

श्लोक 106 (skanda.3.61.106)

रक्षणार्थं हि विप्राणां लोकानां हितकाम्यया । गोत्रान्प्रति तथैकैका स्थापिता योगिनी तदा

rakṣaṇārthaṁ hi viprāṇāṁ lokānāṁ hitakāmyayā gotrānprati tathaikaikā sthāpitā yoginī tadā

ब्राह्मणों की रक्षा के लिए तथा लोकों के हित की कामना से, प्रत्येक गोत्र के लिए एक-एक योगिनी तब स्थापित की गई।

श्लोक 107 (skanda.3.61.107)

यस्य गोत्रस्य या शक्ती रक्षणे पालने क्षमा । सा तस्य कुलदेवीति साक्षात्तत्र बभूव ह

yasya gotrasya yā śaktī rakṣaṇe pālane kṣamā sā tasya kuladevīti sākṣāttatra babhūva ha

जिस गोत्र की रक्षा और पालन में जो शक्ति समर्थ थी, वही वहाँ साक्षात् उस गोत्र की कुलदेवी बनी।

श्लोक 108 (skanda.3.61.108)

श्रीमाता तारणी देवी आशापूरी च गोत्रपा । इच्छाऽऽर्तिनाशिनी चैव पिप्पली विकारवशा

śrīmātā tāraṇī devī āśāpūrī ca gotrapā icchā''rtināśinī caiva pippalī vikāravaśā

श्रीमाता, तारणी देवी, गोत्रों की रक्षक आशापूरी; इच्छार्तिनाशिनी, पिप्पली तथा विकारवशा।

श्लोक 109 (skanda.3.61.109)

जगन्माता महामाता सिद्धा भट्टारिका तथा । कदंबा विकरा मीठा सुपर्णा वसुजा तथा

jaganmātā mahāmātā siddhā bhaṭṭārikā tathā kadaṁbā vikarā mīṭhā suparṇā vasujā tathā

जगन्माता, महामाता, सिद्धा तथा भट्टारिका; कदंबा, विकरा, मीठा, सुपर्णा तथा वसुजा।

श्लोक 110 (skanda.3.61.110)

मातंगी च महादेवी वाणी च मुकुटेश्वरी । भद्री चैव महाशक्तिः संहारी च महाबला

mātaṁgī ca mahādevī vāṇī ca mukuṭeśvarī bhadrī caiva mahāśaktiḥ saṁhārī ca mahābalā

मातंगी, महादेवी, वाणी तथा मुकुटेश्वरी; भद्री, महाशक्ति, संहारी तथा महाबला।

श्लोक 111 (skanda.3.61.111)

चामुंडा च महादेवी इत्येता गोत्रमातरः । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैः स्थापितास्तत्र रक्षणे

cāmuṁḍā ca mahādevī ityetā gotramātaraḥ brahmaviṣṇumaheśādyaiḥ sthāpitāstatra rakṣaṇe

तथा महादेवी चामुंडा — ये सब गोत्र-माताएँ हैं, जो ब्रह्मा, विष्णु, महेश आदि द्वारा वहाँ रक्षा के लिए स्थापित की गईं।

श्लोक 112 (skanda.3.61.112)

ताः पूजयंति विप्रेंद्राः स्वधर्मनिरताः सदा । ततः प्रभृति योगिन्यः स्वेस्वे काले सुरक्षिताः

tāḥ pūjayaṁti vipreṁdrāḥ svadharmaniratāḥ sadā tataḥ prabhṛti yoginyaḥ svesve kāle surakṣitāḥ

उन्हें ब्राह्मणश्रेष्ठ सदा अपने स्वधर्म में निरत रहकर पूजते हैं; तभी से योगिनियों द्वारा अपने-अपने समय में सुरक्षित —

श्लोक 113 (skanda.3.61.113)

वाडवाः स्वस्थतां जग्मुः पुत्रपौत्रैः समावृताः । ततो देवाः सगंधर्वा हर्षनिर्भरमानसाः । विमानवरमारूढा जग्मुर्नाकेऽमृताशनाः

vāḍavāḥ svasthatāṁ jagmuḥ putrapautraiḥ samāvṛtāḥ tato devāḥ sagaṁdharvā harṣanirbharamānasāḥ vimānavaramārūḍhā jagmurnāke'mṛtāśanāḥ

— ब्राह्मण पुत्र-पौत्रों से घिरे हुए स्वस्थता को प्राप्त हुए। तब देवगण गंधर्वों सहित हर्ष से परिपूर्ण मन से उत्तम विमान पर आरूढ़ होकर, अमृतपान करने वाले वे देवगण, स्वर्ग की ओर प्रस्थान कर गये।

श्लोक 114 (skanda.3.61.114)

गते वर्षशते राजन्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । स्मृत्वा तु धर्मारण्यस्य प्रेक्षणार्थं कुतूहलात्

gate varṣaśate rājanbrahmaviṣṇumaheśvarāḥ smṛtvā tu dharmāraṇyasya prekṣaṇārthaṁ kutūhalāt

हे राजन्! सौ वर्ष बीत जाने पर ब्रह्मा, विष्णु और महेश्वर ने धर्मारण्य का स्मरण कर, कौतूहलवश उसे पुनः देखने के लिए —

श्लोक 115 (skanda.3.61.115)

समाजग्मुस्तदा राजन्प्रभाते उदिते रवौ । विमानवरमारुह्य अप्सरोगणसेविताः

samājagmustadā rājanprabhāte udite ravau vimānavaramāruhya apsarogaṇasevitāḥ

— हे राजन्! तब प्रातःकाल सूर्योदय होने पर, उत्तम विमान पर आरूढ़ होकर, अप्सराओं के समूह से सेवित होते हुए, वे वहाँ एकत्र हुए।

श्लोक 116 (skanda.3.61.116)

गंधर्वैर् गीयमानास्ते स्तूयमानाः प्रबोधकैः । तत्र स्थाने द्विजा राजन्समित्पुष्पकुशान्बहून्

gaṁdharvair gīyamānāste stūyamānāḥ prabodhakaiḥ tatra sthāne dvijā rājansamitpuṣpakuśānbahūn

गंधर्वों द्वारा गाये जाते हुए तथा स्तुतिकारों द्वारा स्तुत होते हुए वे वहाँ पहुँचे। किन्तु हे राजन्! उस स्थान के द्विज तो बहुत सी समिधा, पुष्प तथा कुश (लेने) —

श्लोक 117 (skanda.3.61.117)

आश्रमांस्तान्परित्यज्य गताः सर्वे दिशो दश । तमाश्रमपदं दृष्ट्वा शून्यं चैव महेश्वरः

āśramāṁstānparityajya gatāḥ sarve diśo daśa tamāśramapadaṁ dṛṣṭvā śūnyaṁ caiva maheśvaraḥ

— अपने-अपने आश्रमों को छोड़कर दसों दिशाओं में गये हुए थे। उस आश्रमपद को शून्य देखकर महेश्वर ने —

श्लोक 118 (skanda.3.61.118)

उवाच वाक्यं धर्मज्ञो वाडवान्क्लिशते विभो । शुशूषार्थं हि शुश्रूषन्कल्पयेदिति मे मतिः

uvāca vākyaṁ dharmajño vāḍavānkliśate vibho śuśūṣārthaṁ hi śuśrūṣankalpayediti me matiḥ

— धर्मज्ञ शिव ने यह वचन कहा — "हे विभो! यह ब्राह्मणों को क्लेश देता है। मेरा मत है कि इनकी सेवा-शुश्रूषा के लिए कोई व्यवस्था की जानी चाहिए।"

श्लोक 119 (skanda.3.61.119)

श्रुत्वा तु वचनं शंभोर्देवदेवो जनार्दनः । सत्यंसत्यमिति प्रोच्य ब्रह्माणमिदमब्रवीत्

śrutvā tu vacanaṁ śaṁbhordevadevo janārdanaḥ satyaṁsatyamiti procya brahmāṇamidamabravīt

शंभु के वचन सुनकर देवदेव जनार्दन ने "सत्य है, सत्य है" कहकर ब्रह्मा से यह कहा।

श्लोक 120 (skanda.3.61.120)

भोभो ब्रह्मन्द्विजातीनां शुश्रूषार्थं प्रकल्पय । सृष्टिर्हि शाश्वतीवाद्य द्विजोघोपि सुखी भवेत् । विष्णोर्वाक्यमभिश्रुत्य ब्रह्मा लोकपितामहः

bhobho brahmandvijātīnāṁ śuśrūṣārthaṁ prakalpaya sṛṣṭirhi śāśvatīvādya dvijoghopi sukhī bhavet viṣṇorvākyamabhiśrutya brahmā lokapitāmahaḥ

"हे ब्रह्मन्! द्विजों की सेवा-शुश्रूषा की व्यवस्था करो, जिससे यह सृष्टि मानो शाश्वत बनी रहे और आज द्विजों का समूह सुखी हो।" विष्णु के इस वचन को सुनकर लोकपितामह ब्रह्मा ने —

श्लोक 121 (skanda.3.61.121)

संस्मरन्कामधेनुं वै स्मरणेनैव तत्क्षणे । आगता तत्र सा धेनुर्धर्मारण्ये पवित्रके

saṁsmarankāmadhenuṁ vai smaraṇenaiva tatkṣaṇe āgatā tatra sā dhenurdharmāraṇye pavitrake

— कामधेनु का स्मरण किया; और स्मरण करते ही उसी क्षण वह गौ पवित्र धर्मारण्य में वहाँ आ पहुँची।

अध्याय 60अध्याय-सूचीअध्याय 62