Skip to main content

ब्रह्म खण्ड · अध्याय 62

वणिक्-परिग्रह-वर्णन

अध्याय 61अध्याय-सूचीअध्याय 63

श्लोक 1 (skanda.3.62.1)

व्यास उवाच । शृणु राजन्यथावृत्तं धर्म्मारण्ये शुभं मतम् । यदिदं कथयिष्यामि अशेषाघौघनाशनम्

vyāsa uvāca śṛṇu rājanyathāvṛttaṁ dharmmāraṇye śubhaṁ matam yadidaṁ kathayiṣyāmi aśeṣāghaughanāśanam

व्यासजी बोले — हे राजन्! सुनो, धर्मारण्य में जो घटित हुआ, वह शुभ वृत्तांत मैं कहूँगा, जो समस्त पापों के समूह का नाश करने वाला है।

श्लोक 2 (skanda.3.62.2)

अजेशेन तदा राजन्प्रेरितेन स्वयंभुवा । कामधेनुः समाहूता कथयामास तां प्रति

ajeśena tadā rājanpreritena svayaṁbhuvā kāmadhenuḥ samāhūtā kathayāmāsa tāṁ prati

तब हे राजन्! अजेश (शिव) द्वारा प्रेरित स्वयंभू (ब्रह्मा) ने कामधेनु को बुलाकर उससे यह कहा।

श्लोक 3 (skanda.3.62.3)

विप्रेभ्योऽनुचरान्देहि एकैकस्मै द्विजातये । द्वौ द्वौ शुद्धात्मकौ चैवं देहि मातः प्रसीद मे

viprebhyo'nucarāndehi ekaikasmai dvijātaye dvau dvau śuddhātmakau caivaṁ dehi mātaḥ prasīda me

"ब्राह्मणों को अनुचर दो — प्रत्येक द्विज को दो-दो शुद्धात्मा अनुचर दो। हे माता! मुझ पर प्रसन्न होओ।"

श्लोक 4 (skanda.3.62.4)

तथेत्युक्त्वा महाधेनुः क्षीरेणोल्लेखयद्धराम् । हुंकारात्तस्य निष्क्रांताः शिखासूत्रधरा नराः

tathetyuktvā mahādhenuḥ kṣīreṇollekhayaddharām huṁkārāttasya niṣkrāṁtāḥ śikhāsūtradharā narāḥ

"ऐसा ही हो" कहकर उस महाधेनु ने अपने दूध से पृथ्वी को उकेरा; उसकी हुंकार से शिखा-सूत्रधारी पुरुष प्रकट हुए।

श्लोक 5 (skanda.3.62.5)

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वणिजश्च महाबलाः । सोपवीता महादक्षाः सर्वशास्त्रविशारदाः

ṣaṭtriṁśacca sahasrāṇi vaṇijaśca mahābalāḥ sopavītā mahādakṣāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ

छत्तीस सहस्र वणिक्, महाबली, यज्ञोपवीतधारी, अत्यंत दक्ष तथा समस्त शास्त्रों में विशारद।

श्लोक 6 (skanda.3.62.6)

द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते तपोन्विताः । पुराणज्ञाः सदाचारा धार्मिका बह्मभोजकाः

dvijabhaktisamāyuktā brahmaṇyāste taponvitāḥ purāṇajñāḥ sadācārā dhārmikā bahmabhojakāḥ

द्विजभक्ति से युक्त, ब्राह्मणप्रिय, तपस्वी; पुराणज्ञ, सदाचारी, धार्मिक तथा ब्राह्मणभोजन कराने वाले।

श्लोक 7 (skanda.3.62.7)

स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः । तपोऽध्ययनदानेषु सर्वकालेप्यतींद्रियाः

svarge devāḥ praśaṁsaṁti dharmāraṇyanivāsinaḥ tapo'dhyayanadāneṣu sarvakālepyatīṁdriyāḥ

स्वर्ग में देवगण धर्मारण्य के निवासियों की प्रशंसा करते हैं, जो सदैव तप, अध्ययन तथा दान में लगे रहते हुए इंद्रियातीत रहते हैं।

श्लोक 8 (skanda.3.62.8)

एकैकस्मै द्विजायैव दत्तं जातु चरद्वयम् । वाडवस्य च यद्गोत्रं पुरा प्रोक्तं महीपते

ekaikasmai dvijāyaiva dattaṁ jātu caradvayam vāḍavasya ca yadgotraṁ purā proktaṁ mahīpate

प्रत्येक द्विज को दो-दो अनुचर दिये गये; तथा हे महीपते! जो गोत्र उस ब्राह्मण का पहले घोषित किया गया था —

श्लोक 9 (skanda.3.62.9)

परस्परं च तद्गोत्रं तस्य चानुचरस्य च । इति कृत्वा व्यवस्थां च न्यवसंस्तत्र भूमिषु

parasparaṁ ca tadgotraṁ tasya cānucarasya ca iti kṛtvā vyavasthāṁ ca nyavasaṁstatra bhūmiṣu

— वही गोत्र परस्पर उसका और उसके अनुचर का हो गया। इस व्यवस्था को करके वे उस भूमि पर बस गये।

श्लोक 10 (skanda.3.62.10)

ततश्च शिष्यता देवैर्दत्ता चानुचरान्भुवि । ब्रह्मणा कथितं सर्वं तेषामनुहिताय वै

tataśca śiṣyatā devairdattā cānucarānbhuvi brahmaṇā kathitaṁ sarvaṁ teṣāmanuhitāya vai

तत्पश्चात् देवताओं द्वारा उन अनुचरों को शिष्यत्व प्रदान किया गया; तथा ब्रह्मा ने उनके हित के लिए यह सब कहा।

श्लोक 11 (skanda.3.62.11)

कुरुध्वं वचनं चैषां ददध्वं च यदिच्छितम् । समित्पुष्पकुशादीनि आनयध्वं दिनेदिने

kurudhvaṁ vacanaṁ caiṣāṁ dadadhvaṁ ca yadicchitam samitpuṣpakuśādīni ānayadhvaṁ dinedine

"इनकी आज्ञा का पालन करो और जो वे चाहें वह उन्हें दो; प्रतिदिन समिधा, पुष्प, कुश आदि लाओ।"

श्लोक 12 (skanda.3.62.12)

अनुज्ञयैषां वर्तध्वं मावज्ञां कुरुत क्वचित् । जातकं नामकरणं तथान्नप्राशनं शुभम्

anujñayaiṣāṁ vartadhvaṁ māvajñāṁ kuruta kvacit jātakaṁ nāmakaraṇaṁ tathānnaprāśanaṁ śubham

"इनकी अनुमति से आचरण करो, कभी भी अवज्ञा न करो। जातकर्म, नामकरण तथा शुभ अन्नप्राशन संस्कार करो।"

श्लोक 13 (skanda.3.62.13)

क्षौरं चैवोपनयनं महानाम्न्यादिकं तथा । क्रियाकर्मादिकं यच्च व्रतं दानोपवासकम्

kṣauraṁ caivopanayanaṁ mahānāmnyādikaṁ tathā kriyākarmādikaṁ yacca vrataṁ dānopavāsakam

"तथा क्षौर, उपनयन, महानाम्नी आदि संस्कार; और जो भी क्रियाकर्म, व्रत, दान तथा उपवास हों।"

श्लोक 14 (skanda.3.62.14)

अनुज्ञयैषां कर्तव्यं काजेशा इदमबुवन् । अनुज्ञया विनैषां यः कार्यमारभते यदि

anujñayaiṣāṁ kartavyaṁ kājeśā idamabuvan anujñayā vinaiṣāṁ yaḥ kāryamārabhate yadi

"यह सब इनकी अनुमति से किया जाए" — ऐसा काजेश देवताओं ने कहा। "यदि कोई इनकी अनुमति के बिना कोई कार्य आरंभ करे —"

श्लोक 15 (skanda.3.62.15)

दर्शं वा श्राद्धकार्यं वा शुभं वा यदि वाऽशुभम् । दारिद्र्यं पुत्रशोकं च कीर्तिनाशं तथैव च

darśaṁ vā śrāddhakāryaṁ vā śubhaṁ vā yadi vā'śubham dāridryaṁ putraśokaṁ ca kīrtināśaṁ tathaiva ca

"— चाहे वह दर्श (अमावस्या) संस्कार हो या श्राद्धकार्य, शुभ हो या अशुभ — उसे दरिद्रता, पुत्रशोक तथा कीर्तिनाश प्राप्त होगा।"

श्लोक 16 (skanda.3.62.16)

रोगैर्निपीड्यते नित्यं न क्वचित्सुखमाप्नुयुः । तथेति च ततो देवाः शक्राद्याः सुरसत्तमाः

rogairnipīḍyate nityaṁ na kvacitsukhamāpnuyuḥ tatheti ca tato devāḥ śakrādyāḥ surasattamāḥ

"— वह सदा रोगों से पीड़ित रहेगा और कहीं भी सुख नहीं पायेगा।" "ऐसा ही हो" — यह कहकर तब इन्द्र आदि श्रेष्ठ देवगण —

श्लोक 17 (skanda.3.62.17)

स्तुतिं कुर्वंति ते सर्वे काम धेनोः पुरः स्थिताः । कृतकृत्यास्तदा देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

stutiṁ kurvaṁti te sarve kāma dhenoḥ puraḥ sthitāḥ kṛtakṛtyāstadā devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ

— सभी कामधेनु के समक्ष खड़े होकर स्तुति करने लगे। तब कृतकृत्य हुए ब्रह्मा, विष्णु और महेश्वर देवगण —

श्लोक 18 (skanda.3.62.18)

त्वं माता सर्वदेवानां त्वं च यज्ञस्य कारणम् । त्वं तीर्थं सर्वतीर्थानां नमस्तेऽस्तु सदानघे

tvaṁ mātā sarvadevānāṁ tvaṁ ca yajñasya kāraṇam tvaṁ tīrthaṁ sarvatīrthānāṁ namaste'stu sadānaghe

"तुम समस्त देवताओं की माता हो, तुम यज्ञ की कारणरूपा हो। तुम समस्त तीर्थों की तीर्थ हो, हे सदा निष्पाप! तुम्हें नमस्कार हो।"

श्लोक 19 (skanda.3.62.19)

शशिसूर्यारुणा यस्या ललाटे वृषभध्वजः । सरस्वती च हुंकारे सर्वे नागाश्च कंबले

śaśisūryāruṇā yasyā lalāṭe vṛṣabhadhvajaḥ sarasvatī ca huṁkāre sarve nāgāśca kaṁbale

"जिसके ललाट पर चंद्रमा, सूर्य और अरुण हैं, तथा वृषभध्वज (शिव) भी; जिसकी हुंकार में सरस्वती हैं, और जिसके कंबल में सभी नाग हैं।"

श्लोक 20 (skanda.3.62.20)

क्षुरपृष्ठे च गन्धर्वा वेदाश्चत्वार एव च । मुखाग्रे सर्वतीर्थानि स्थावराणि चराणि च

kṣurapṛṣṭhe ca gandharvā vedāścatvāra eva ca mukhāgre sarvatīrthāni sthāvarāṇi carāṇi ca

"जिसके खुर की पीठ पर गंधर्व तथा चारों वेद हैं; जिसके मुखाग्र में समस्त चराचर तीर्थ हैं।"

श्लोक 21 (skanda.3.62.21)

एवंविधैश्च बहुशो वचनैस्तोषिता च सा । सुप्रसन्ना तदा धेनुः किं करोमीति चाब्रवीत्

evaṁvidhaiśca bahuśo vacanaistoṣitā ca sā suprasannā tadā dhenuḥ kiṁ karomīti cābravīt

इस प्रकार के अनेक वचनों से संतुष्ट होकर, वह गौ अत्यंत प्रसन्न होकर बोली — "मैं क्या करूँ?"

श्लोक 22 (skanda.3.62.22)

देवा ऊचुः । सृष्टाः सर्वे त्वया मातर्देव्यैतेऽनुचराः शुभाः । त्वत्प्रसादान्महाभागे ब्राह्मणाः सुखिनोऽ भवन्

devā ūcuḥ sṛṣṭāḥ sarve tvayā mātardevyaite'nucarāḥ śubhāḥ tvatprasādānmahābhāge brāhmaṇāḥ sukhino' bhavan

देवगण बोले — "हे माता! हे देवी! तुमने ये सभी शुभ अनुचर उत्पन्न किए हैं; हे महाभागे! तुम्हारी कृपा से ब्राह्मण सुखी हो गये हैं।"

श्लोक 23 (skanda.3.62.23)

ततोऽसौ सुरभी राजन्गता नाकं यशस्विनी । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यास्तत्रैवांतरधुस्ततः

tato'sau surabhī rājangatā nākaṁ yaśasvinī brahmaviṣṇumaheśādyāstatraivāṁtaradhustataḥ

तत्पश्चात् हे राजन्! वह यशस्विनी सुरभि स्वर्ग को चली गई; तथा ब्रह्मा, विष्णु, महेश आदि भी वहीं से अंतर्धान हो गये।

श्लोक 24 (skanda.3.62.24)

युधिष्ठिर उवाच । अभार्यास्ते महातेजा गोजा अनुचरास्तथा । उद्वाहिता कथं ब्रह्मन्त्सुतास्तेषां कदाऽभवन्

yudhiṣṭhira uvāca abhāryāste mahātejā gojā anucarāstathā udvāhitā kathaṁ brahmantsutāsteṣāṁ kadā'bhavan

युधिष्ठिर बोले — हे ब्रह्मन्! वे महातेजस्वी, गौ से उत्पन्न अनुचर पत्नीरहित थे। उनका विवाह कैसे हुआ तथा उनके पुत्र कब उत्पन्न हुए?

श्लोक 25 (skanda.3.62.25)

व्यास उवाच । परिग्रहार्थं वे तेषां रुद्रेण च यमेन च । गन्धर्वकन्या आहृत्य दारास्तत्रोपकल्पिताः

vyāsa uvāca parigrahārthaṁ ve teṣāṁ rudreṇa ca yamena ca gandharvakanyā āhṛtya dārāstatropakalpitāḥ

व्यासजी बोले — उनके विवाह के लिए रुद्र और यम ने गंधर्व कन्याओं को लाकर उन्हें वहाँ पत्नी रूप में स्थापित किया।

श्लोक 26 (skanda.3.62.26)

युधिष्ठिर उवाच । को वा गन्धर्वराजासौ किंनामा कुत्र वा स्थितः । कियन्मात्रास्तस्य कन्याः किमाचारा ब्रवीहि मे

yudhiṣṭhira uvāca ko vā gandharvarājāsau kiṁnāmā kutra vā sthitaḥ kiyanmātrāstasya kanyāḥ kimācārā bravīhi me

युधिष्ठिर बोले — वह गंधर्वराज कौन है, उसका क्या नाम है और वह कहाँ रहता है? उसकी कितनी कन्याएँ हैं और उनका आचरण कैसा है? मुझे बताइए।

श्लोक 27 (skanda.3.62.27)

व्यास उवाच । विश्वावसुरिति ख्यातो गन्धर्वाधिपतिर्नृप । षष्टिकन्यासहस्राणि आसते तस्य वेश्मनि

vyāsa uvāca viśvāvasuriti khyāto gandharvādhipatirnṛpa ṣaṣṭikanyāsahasrāṇi āsate tasya veśmani

व्यासजी बोले — हे राजन्! विश्वावसु नामक गंधर्वाधिपति प्रसिद्ध है; उसके भवन में साठ हजार कन्याएँ रहती हैं।

श्लोक 28 (skanda.3.62.28)

अंतरिक्षे गृहं तस्य गधर्वनगरं शुभम् । यौवनस्थाः सुरूपाश्च कन्या गन्धर्वजाः शुभाः

aṁtarikṣe gṛhaṁ tasya gadharvanagaraṁ śubham yauvanasthāḥ surūpāśca kanyā gandharvajāḥ śubhāḥ

उसका निवास अंतरिक्ष में स्थित शुभ गंधर्वनगर है; उसकी गंधर्वजा कन्याएँ यौवनावस्था में स्थित, सुरूप तथा शुभ हैं।

श्लोक 29 (skanda.3.62.29)

रुद्रस्यानुचरौ राजन्नंदी भृंगी शुभाननौ । पूर्वदृष्टाश्च ताः कन्याः कथयामासतुः शिवम्

rudrasyānucarau rājannaṁdī bhṛṁgī śubhānanau pūrvadṛṣṭāśca tāḥ kanyāḥ kathayāmāsatuḥ śivam

हे राजन्! रुद्र के दो अनुचर नंदी और भृंगी, सुंदर मुख वाले, जिन्होंने उन कन्याओं को पहले देखा था, उन्होंने शिव से यह कहा।

श्लोक 30 (skanda.3.62.30)

दृष्टाः पुरा महादेव गन्धर्वनगरे विभो । विश्वावसुगृहे कन्या असंख्याताः सहस्रशः

dṛṣṭāḥ purā mahādeva gandharvanagare vibho viśvāvasugṛhe kanyā asaṁkhyātāḥ sahasraśaḥ

"हे महादेव! हे विभो! हमने पहले गंधर्वनगर में, विश्वावसु के घर में, हजारों की संख्या में असंख्य कन्याएँ देखी थीं।"

श्लोक 31 (skanda.3.62.31)

ता आनीय वलादेव गोभुजेभ्यः प्रयच्छ भो । एवं श्रुत्वा ततो देवस्त्रिपुरघ्नः सदाशिवः

tā ānīya valādeva gobhujebhyaḥ prayaccha bho evaṁ śrutvā tato devastripuraghnaḥ sadāśivaḥ

"उन्हें बलपूर्वक लाकर गौ के पुत्रों को दे दीजिए।" यह सुनकर तब त्रिपुरघ्न सदाशिव देव ने —

श्लोक 32 (skanda.3.62.32)

प्रेषयामास दूतं तु विजयं नाम भारत । स तत्र गत्वा यत्रास्ते विश्वावसुररिंदमः

preṣayāmāsa dūtaṁ tu vijayaṁ nāma bhārata sa tatra gatvā yatrāste viśvāvasurariṁdamaḥ

— हे भारत! विजय नामक एक दूत भेजा। वह वहाँ गया, जहाँ शत्रुदमन विश्वावसु निवास करता था।

श्लोक 33 (skanda.3.62.33)

उवाच वचनं चैव पथ्यं चैव शिवेरितम् । धर्मारण्ये महाभाग काजेशेन विनिर्मिताः

uvāca vacanaṁ caiva pathyaṁ caiva śiveritam dharmāraṇye mahābhāga kājeśena vinirmitāḥ

उसने शिव द्वारा कहे गये हितकर वचन कहे — "हे महाभाग! धर्मारण्य में काजेश (शिव) द्वारा निर्मित —"

श्लोक 34 (skanda.3.62.34)

स्थापिता वाडवास्तत्र वेदवेदांगपारगाः । तेषां वै परिचर्यार्थं कामधेनुश्च प्रार्थिता

sthāpitā vāḍavāstatra vedavedāṁgapāragāḥ teṣāṁ vai paricaryārthaṁ kāmadhenuśca prārthitā

"— वेद-वेदांग पारंगत ब्राह्मण स्थापित किये गये हैं; तथा उनकी सेवा के लिए कामधेनु से प्रार्थना की गई —"

श्लोक 35 (skanda.3.62.35)

तया कृताः शुभाचारा वणिजस्ते त्वयोनिजा । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि कुमारास्ते महाबलाः

tayā kṛtāḥ śubhācārā vaṇijaste tvayonijā ṣaṭtriṁśacca sahasrāṇi kumārāste mahābalāḥ

"— उसके द्वारा ये सदाचारी, अयोनिज वणिक् उत्पन्न किये गये; छत्तीस सहस्र महाबली कुमार।"

श्लोक 36 (skanda.3.62.36)

शिवेन प्रेषितोऽहं वै त्वत्समीपमुपागतः । कन्यार्थं हि महाभाग देहिदेहीत्युवाच ह

śivena preṣito'haṁ vai tvatsamīpamupāgataḥ kanyārthaṁ hi mahābhāga dehidehītyuvāca ha

"शिव द्वारा भेजा गया मैं आपके समीप आया हूँ; हे महाभाग! कन्याओं के लिए दीजिए, दीजिए" — ऐसा उसने कहा।

श्लोक 37 (skanda.3.62.37)

गन्धर्व उवाच । देवानां चैव सर्वेषां गन्धर्वाणां महामते । परित्यज्य कथं लोके मानुषाणां ददामि वै

gandharva uvāca devānāṁ caiva sarveṣāṁ gandharvāṇāṁ mahāmate parityajya kathaṁ loke mānuṣāṇāṁ dadāmi vai

गंधर्व बोले — हे महामते! समस्त देवताओं और गंधर्वों को छोड़कर, मैं मनुष्यों को अपनी कन्याएँ कैसे दे सकता हूँ?

श्लोक 38 (skanda.3.62.38)

श्रुत्वा तु वचनं तस्य निवृत्तो विजयस्तदा । कथयामास तत्सर्वं गन्धर्व चरितं महत्

śrutvā tu vacanaṁ tasya nivṛtto vijayastadā kathayāmāsa tatsarvaṁ gandharva caritaṁ mahat

उसका वचन सुनकर विजय तब लौट आया और उसने गंधर्व का वह सारा वृत्तांत कह सुनाया।

श्लोक 39 (skanda.3.62.39)

व्यास उवाच । ततः कोपसमाविष्टो भगवाँल्लोकशंकरः । वृषभे च समारूढः शूलहस्तः सदाशिवः

vyāsa uvāca tataḥ kopasamāviṣṭo bhagavā̐llokaśaṁkaraḥ vṛṣabhe ca samārūḍhaḥ śūlahastaḥ sadāśivaḥ

व्यासजी बोले — तब क्रोध से आविष्ट होकर भगवान लोकशंकर, वृषभ पर आरूढ़, शूलपाणि सदाशिव —

श्लोक 40 (skanda.3.62.40)

भूतप्रेतपिशाचाद्यैः सहस्रैरावृतः प्रभुः । ततो देवास्तथा नागा भूतवेतालखेचराः

bhūtapretapiśācādyaiḥ sahasrairāvṛtaḥ prabhuḥ tato devāstathā nāgā bhūtavetālakhecarāḥ

— भूत, प्रेत, पिशाच आदि सहस्रों से घिरे हुए प्रभु शिव। तब देवगण, नाग, भूत, वेताल तथा आकाशचारी —

श्लोक 41 (skanda.3.62.41)

क्रोधेन महताविष्टाः समाजग्मुः सहस्रशः । हाहाकारो महानासीत्तस्मिन्सैन्ये विसर्पति

krodhena mahatāviṣṭāḥ samājagmuḥ sahasraśaḥ hāhākāro mahānāsīttasminsainye visarpati

— अत्यंत क्रोध से आविष्ट होकर सहस्रों की संख्या में एकत्र हुए। उस सेना के फैलते ही महान हाहाकार मच गया।

श्लोक 42 (skanda.3.62.42)

प्रकंपिता धरादेवी दिशापाला भयातुराः । घोरा वातास्तदाऽशांताः शब्दं कुर्वंति दिग्गजाः

prakaṁpitā dharādevī diśāpālā bhayāturāḥ ghorā vātāstadā'śāṁtāḥ śabdaṁ kurvaṁti diggajāḥ

पृथ्वी देवी कांप उठी, दिक्पाल भय से व्याकुल हो गये; भयंकर तथा अशांत वायुएँ चलने लगीं, दिग्गज गर्जना करने लगे।

श्लोक 43 (skanda.3.62.43)

व्यास उवाच । तदागतं महासैन्यं दृष्ट्वा भयविलोलितम् । गन्धर्वनगरात्सर्वे विनेशुस्ते दिशो दश

vyāsa uvāca tadāgataṁ mahāsainyaṁ dṛṣṭvā bhayavilolitam gandharvanagarātsarve vineśuste diśo daśa

व्यासजी बोले — उस महासेना को आया देखकर भय से कांपते हुए सभी गंधर्वनगर से दसों दिशाओं में भाग गये।

श्लोक 44 (skanda.3.62.44)

गन्धर्वराजो नगरं त्यक्त्वा मेरुं गतो नृप । ताः कन्या यौवनोपेता रूपौदार्यसमन्विताः

gandharvarājo nagaraṁ tyaktvā meruṁ gato nṛpa tāḥ kanyā yauvanopetā rūpaudāryasamanvitāḥ

हे राजन्! गंधर्वराज ने नगर को त्यागकर मेरु पर्वत की ओर प्रस्थान किया; यौवनवती, रूप-सौंदर्य से युक्त वे कन्याएँ —

श्लोक 45 (skanda.3.62.45)

गृहीत्वा प्रददौ सर्वा वणिग्भ्यश्च तदा नृप । वेदोक्तेन विधानेन तथा वै देवसन्निधौ

gṛhītvā pradadau sarvā vaṇigbhyaśca tadā nṛpa vedoktena vidhānena tathā vai devasannidhau

— हे राजन्! उन्हें ग्रहण कर तब वेदोक्त विधि से देवताओं की उपस्थिति में उन सभी को वणिकों को दे दिया गया।

श्लोक 46 (skanda.3.62.46)

आज्यभागं तदा दत्त्वा गन्धर्वाय गवात्मजाः । देवानां पूर्वजानां च सूर्याचंद्रमसोस्तथा

ājyabhāgaṁ tadā dattvā gandharvāya gavātmajāḥ devānāṁ pūrvajānāṁ ca sūryācaṁdramasostathā

तब गौ के पुत्रों ने गंधर्व को, देवताओं को, पितरों को तथा सूर्य-चंद्रमा को भी आज्यभाग अर्पित किया।

श्लोक 47 (skanda.3.62.47)

यमाय मृत्यवे चैव आज्यभागं तदा ददुः । दत्त्वाज्यभागान्विधिवद्वव्रिरे ते शुभव्रताः

yamāya mṛtyave caiva ājyabhāgaṁ tadā daduḥ dattvājyabhāgānvidhivadvavrire te śubhavratāḥ

— यम और मृत्यु को भी उस समय आज्यभाग दिया। विधिपूर्वक आज्यभाग अर्पित कर उन शुभव्रती वणिकों ने उन कन्याओं का वरण किया।

श्लोक 48 (skanda.3.62.48)

ततः प्रभृति गान्धर्वविवाहे समुपस्थिते । आज्यभागं प्रगृह्णन्ति अद्यापि सर्वतो भृशम्

tataḥ prabhṛti gāndharvavivāhe samupasthite ājyabhāgaṁ pragṛhṇanti adyāpi sarvato bhṛśam

तभी से गांधर्व विवाह होने पर आज्यभाग ग्रहण किया जाता है, आज भी सर्वत्र इसका अत्यंत पालन होता है।

श्लोक 49 (skanda.3.62.49)

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि कुमारा यन्न्यवेदयन् । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः । अत एव हि ताः सर्वा दासत्वे हि विनिर्मिताः

ṣaṭtriṁśacca sahasrāṇi kumārā yannyavedayan teṣāṁ putrāśca pautrāśca śataśo'tha sahasraśaḥ ata eva hi tāḥ sarvā dāsatve hi vinirmitāḥ

छत्तीस सहस्र कुमारों ने जिन्हें ग्रहण किया, उनसे उनके पुत्र-पौत्र सैकड़ों-हजारों की संख्या में उत्पन्न हुए; और इसी कारण वे सभी कन्याएँ दासत्व में नियुक्त की गईं।

श्लोक 50 (skanda.3.62.50)

क्षत्रियाश्च महावीरा किंकरत्वे हि निर्मिताः

kṣatriyāśca mahāvīrā kiṁkaratve hi nirmitāḥ

तथा महावीर क्षत्रिय भी सेवा-कार्य में नियुक्त किये गये।

श्लोक 51 (skanda.3.62.51)

ततो देवाऽस्तदा राजञ्जग्मुः सर्वे यथातथा । गते देवे द्विजाः सर्वे स्थानेऽस्मिन्निवसंति ते

tato devā'stadā rājañjagmuḥ sarve yathātathā gate deve dvijāḥ sarve sthāne'sminnivasaṁti te

तब हे राजन्! सभी देवगण अपने-अपने स्थान को चले गये; देवताओं के जाने पर सभी द्विज इसी स्थान पर निवास करते रहे।

श्लोक 52 (skanda.3.62.52)

पुत्रपौत्रयुता राजन्निवसंत्यकुतोभयाः । पठंति वेदान्वेदज्ञाः क्वचिच्छास्त्रार्थमुद्गिरन्

putrapautrayutā rājannivasaṁtyakutobhayāḥ paṭhaṁti vedānvedajñāḥ kvacicchāstrārthamudgiran

हे राजन्! पुत्र-पौत्रों से युक्त होकर वे निर्भय होकर वहाँ निवास करते हैं; वेदज्ञ वेदों का पाठ करते हैं तथा कहीं शास्त्रार्थ का उद्घोष करते हैं।

श्लोक 53 (skanda.3.62.53)

केचिद्विष्णुं जपंतीह शिवं केचिज्जपंति हि । ब्रह्माणं च जपंत्येके यमसूक्तं हि केचन

kecidviṣṇuṁ japaṁtīha śivaṁ kecijjapaṁti hi brahmāṇaṁ ca japaṁtyeke yamasūktaṁ hi kecana

यहाँ कोई विष्णु का जप करते हैं, कोई शिव का जप करते हैं; कोई ब्रह्मा का जप करते हैं तथा कोई यमसूक्त का।

श्लोक 54 (skanda.3.62.54)

यजंति याजकाश्चैव अग्निहोत्रमुपासते । स्वाहाकारस्वधाकारवषट्कारैश्च सुव्रत

yajaṁti yājakāścaiva agnihotramupāsate svāhākārasvadhākāravaṣaṭkāraiśca suvrata

और याजकगण यज्ञ करते हैं तथा अग्निहोत्र की उपासना करते हैं; हे सुव्रत! स्वाहाकार, स्वधाकार तथा वषट्कार के साथ —

श्लोक 55 (skanda.3.62.55)

शब्दैरापूयते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । वणिजश्च महादक्षा द्विजशुश्रूणोत्सुकाः

śabdairāpūyate sarvaṁ trailokyaṁ sacarācaram vaṇijaśca mahādakṣā dvijaśuśrūṇotsukāḥ

— इन ध्वनियों से चराचर त्रिलोक भर जाता है। तथा अत्यंत दक्ष वणिकगण द्विजों की सेवा में उत्सुक रहते हुए —

श्लोक 56 (skanda.3.62.56)

धर्मारण्ये शुभे दिव्ये ते वसंति सुनिष्ठिताः । अन्नपानादिकं सर्वं समित्कुशफलादिकम्

dharmāraṇye śubhe divye te vasaṁti suniṣṭhitāḥ annapānādikaṁ sarvaṁ samitkuśaphalādikam

— शुभ और दिव्य धर्मारण्य में सुदृढ़ता से निवास करते हैं। समस्त अन्न-पान आदि, समिधा, कुश, फल आदि —

श्लोक 57 (skanda.3.62.57)

आपूरयन्द्विजातीनां वणिजस्ते गवात्मजाः

āpūrayandvijātīnāṁ vaṇijaste gavātmajāḥ

— उन गौ के पुत्र वणिकों द्वारा द्विजों के लिए पूर्ण रूप से जुटाये जाते हैं।

श्लोक 58 (skanda.3.62.58)

पुष्पोपहारनिचयं स्नानवस्त्रादिधावनम् । उपलादिकनिर्माणं मार्जनादिशुभक्रियाः

puṣpopahāranicayaṁ snānavastrādidhāvanam upalādikanirmāṇaṁ mārjanādiśubhakriyāḥ

पुष्पों के उपहार का संग्रह, स्नान-वस्त्रादि की धुलाई, शिला आदि का निर्माण, झाड़ू आदि की शुभ क्रियाएँ —

श्लोक 59 (skanda.3.62.59)

वणिक्स्त्रियः प्रकुर्वंति कंडनं पेषणादिकम् । शुश्रूषंति च तान्विप्रान्काजेशवचनेन हि

vaṇikstriyaḥ prakurvaṁti kaṁḍanaṁ peṣaṇādikam śuśrūṣaṁti ca tānviprānkājeśavacanena hi

— इन सबको वणिक् स्त्रियाँ करती हैं — धान कूटना, पीसना आदि; तथा वे काजेश के वचनानुसार उन ब्राह्मणों की सेवा करती हैं।

श्लोक 60 (skanda.3.62.60)

स्वस्था जातास्तदा सर्वे द्विजा हर्षपरायणाः । काजेशादीनुपासंते दिवारात्रौ हि संध्ययोः

svasthā jātāstadā sarve dvijā harṣaparāyaṇāḥ kājeśādīnupāsaṁte divārātrau hi saṁdhyayoḥ

तब सभी द्विज स्वस्थ और हर्षपरायण हो गये; वे दिन-रात तथा दोनों संध्याओं में काजेश आदि देवताओं की उपासना करते हैं।

अध्याय 61अध्याय-सूचीअध्याय 63