Skip to main content

ब्रह्म खण्ड · अध्याय 90

ब्राह्मणानां शासनवृत्तिप्राप्ति वर्णन

अध्याय 89अध्याय-सूचीअध्याय 91

श्लोक 1 (skanda.3.90.1)

व्यास उवाच । ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्निकक्रियाः । शुभवस्त्रपरीधानाः फल हस्ताः पृथक्पृथक् ।

vyāsa uvāca tataḥ prabhāte vimale kṛtapūrvāhnikakriyāḥ śubhavastraparīdhānāḥ phalahastāḥ pṛthak pṛthak

व्यास जी ने कहा — फिर स्वच्छ प्रभात-काल में, प्रातःकालीन क्रियाएँ सम्पन्न कर, शुभ वस्त्र धारण कर, प्रत्येक के हाथ में फल लिये हुए —

श्लोक 2 (skanda.3.90.2)

रत्नांगदाढ्यदोर्दंडा अंगुलीयकभूषिताः । कर्णाभरणसंयुक्ताः समाजग्मुः प्रहर्षिताः ।

ratnāṅgadāḍhyadordaṇḍā aṅgulīyakabhūṣitāḥ karṇābharaṇasaṁyuktāḥ samājagmuḥ praharṣitāḥ

रत्नजड़ित बाजूबंद वाली भुजाओं से युक्त, अंगूठियों से अलंकृत, कर्णाभूषणों से युक्त — वे हर्षित होकर एकत्रित हुए।

श्लोक 3 (skanda.3.90.3)

राजद्वारं तु संप्राप्य संत स्थुर्ब्रह्मवादिनः । तान्दृष्ट्वा राजपुत्रस्तु ईषत्प्रहसितो बली ।

rājadvāraṁ tu saṁprāpya santa sthur brahmavādinaḥ tān dṛṣṭvā rājaputras tu īṣatprahasito balī

राजद्वार पर पहुँचकर वे वेदवादी ब्राह्मण खड़े हो गये; उन्हें देखकर बलशाली राजकुमार (कुमारपाल) थोड़ा हँस पड़ा।

श्लोक 4 (skanda.3.90.4)

रामं च हनुमंतं च गत्वा विप्राः समागताः । श्रूयतां मंत्रिणः सर्वे दृश्यंतो द्विज सत्तमान् ।

rāmaṁ ca hanumantaṁ ca gatvā viprāḥ samāgatāḥ śrūyatāṁ mantriṇaḥ sarve dṛśyanto dvijasattamān

'ये ब्राह्मण राम और हनुमान के पास जाकर लौटे हैं। हे मंत्रियो! सुनो, इन उत्तम द्विजों को देखो —'

श्लोक 5 (skanda.3.90.5)

एतदुक्त्वा तु वचनं तूष्णीं भूत्वा स्थितो नृपः । ततो द्वित्रा द्विजाः सर्वे उपविष्टाः क्रमात्ततः ।

etad uktvā tu vacanaṁ tūṣṇīṁ bhūtvā sthito nṛpaḥ tato dvitrā dvijāḥ sarve upaviṣṭāḥ kramāt tataḥ

यह कहकर राजा मौन होकर बैठा रहा; फिर सभी द्विज दो-दो, तीन-तीन कर क्रमशः बैठ गये।

श्लोक 6 (skanda.3.90.6)

क्षेमं पप्रच्छुर्नृपतिं हस्तिरथपदातिषु । ततः प्रोवाच नृपतिर्विप्रान्प्रति महामनाः ।

kṣemaṁ papracchur nṛpatiṁ hastirathapadātiṣu tataḥ provāca nṛpatir viprān prati mahāmanāḥ

उन्होंने राजा से हाथी, रथ और पैदल सेना की कुशलता पूछी; तब उदार-मन राजा ने ब्राह्मणों से कहा —

श्लोक 7 (skanda.3.90.7)

अरिहंतप्रसादेन सर्वत्र कुशलं मम । सा जिह्वा या जिनं स्तौ ति तौ करौ यौ जिनार्चनौ ।

arihaṁtaprasādena sarvatra kuśalaṁ mama sā jihvā yā jinaṁ stauti tau karau yau jinārcanau

'अरिहंत की कृपा से मेरा सर्वत्र कुशल है। वही जिह्वा सार्थक है जो जिन की स्तुति करे, वे ही हाथ सार्थक हैं जो जिन की पूजा करें —'

श्लोक 8 (skanda.3.90.8)

सा दृष्टिर्या जिने लीना तन्मनो यज्जिने रतम् । दया सर्वत्र कर्तव्या जीवात्मा पूज्यते सदा ।

sā dṛṣṭir yā jine līnā tan mano yaj jine ratam dayā sarvatra kartavyā jīvātmā pūjyate sadā

'— वही दृष्टि सार्थक है जो जिन में लीन हो, वही मन जो जिन में रत हो; सर्वत्र दया करनी चाहिए, हर जीवात्मा सदा पूज्य है।'

श्लोक 9 (skanda.3.90.9)

योगशाला हि गंतव्या कर्त्तव्यं गुरुवंदनम् । न चकारं महामंत्रं जपितव्यमहर्निशम् ।

yogaśālā hi gantavyā kartavyaṁ guruvandanam naścakāraṁ mahāmantraṁ japitavyam ahar niśam

'योगशाला जाना चाहिए, गुरु-वंदना करनी चाहिए; ॐ-रहित महामंत्र का दिन-रात जप करना चाहिए —'

श्लोक 10 (skanda.3.90.10)

पंचूषणं हि कर्त्तव्यं दातव्यं श्रमणे सदा । श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्रास्तस्य दंतानपीडयन् ।

pañcūṣaṇaṁ hi kartavyaṁ dātavyaṁ śramaṇe sadā śrutvā vākyaṁ tato viprās tasya dantān apīḍayan

'— और पंचामृत सदा श्रमण को अर्पित करना चाहिए।' यह वचन सुनकर ब्राह्मणों ने क्रोध से अपने दाँत पीस लिये।

श्लोक 11 (skanda.3.90.11)

विमुच्य दीर्घनिश्वासमूचुस्ते नृपतिं प्रति । रामेण कथितं राजन्धीमता च हनूमता ।

vimucya dīrghaniśvāsam ūcus te nṛpatiṁ prati rāmeṇa kathitaṁ rājan dhīmatā ca hanūmatā

गहरी साँस छोड़ते हुए उन्होंने राजा से कहा — 'हे राजन्! राम ने और बुद्धिमान हनुमान ने ही यह कहा है —'

श्लोक 12 (skanda.3.90.12)

दीयतां विप्रवृत्तिं च धर्मिष्ठोऽसि धरातले । ज्ञायते तव द्दत्ता स्यान्मदत्ता नैव नैव च ।

dīyatāṁ vipravṛttiṁ ca dharmiṣṭho 'si dharātale jñāyate tava dattā syān madattā naiva naiva ca

'— ब्राह्मणों की वृत्ति लौटा दो; तुम पृथ्वी पर धर्मिष्ठ हो। यह ज्ञात होगा कि यह तुम्हारा दिया है, मेरा दिया नहीं, कदापि नहीं।'

श्लोक 13 (skanda.3.90.13)

रक्षस्व रामवाक्यं त्वं यत्कृत्वा त्वं सुखी भव ।

rakṣasva rāmavākyaṁ tvaṁ yat kṛtvā tvaṁ sukhī bhava

'राम के इस वचन का पालन करो, जिससे तुम्हें सुख मिले।'

श्लोक 14 (skanda.3.90.14)

राजोवाच । यत्र रामहनूमंतौ यांतु सर्वेऽपि तत्र वै । रामो दास्यति सर्वस्वं किं प्राप्ता इह वै द्विजाः ।

rājovāca yatra rāmahanūmantau yāntu sarve 'pi tatra vai rāmo dāsyati sarvasvaṁ kiṁ prāptā iha vai dvijāḥ

राजा ने कहा — जहाँ राम और हनुमान हैं, तुम सब वहीं जाओ; राम ही सब कुछ देगा। हे द्विजो! यहाँ तुम्हें क्या मिलेगा?

श्लोक 15 (skanda.3.90.15)

न दास्यामि न दास्यामि एकां चैव वराटिकाम् । न ग्रामं नैव वृत्तिं च गच्छध्वं यत्र रोचते ।

na dāsyāmi na dāsyāmi ekāṁ caiva varāṭikām na grāmaṁ naiva vṛttiṁ ca gacchadhvaṁ yatra rocate

मैं नहीं दूँगा, मैं नहीं दूँगा — एक कौड़ी भी नहीं; न गाँव, न वृत्ति। जहाँ चाहो, वहाँ चले जाओ।

श्लोक 16 (skanda.3.90.16)

तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं द्विजाः कोपाकुलास्तदा । सहस्व रामकोपं हि साम्प्रतञ्च हनूमतः ।

tac chrutvā dāruṇaṁ vākyaṁ dvijāḥ kopākulās tadā sahasva rāmakopaṁ hi sāṁpratañ ca hanūmataḥ

यह कठोर वचन सुनकर द्विज क्रोध से भर गये — 'अब राम के क्रोध को, और हनुमान के क्रोध को भी सहन करो!'

श्लोक 17 (skanda.3.90.17)

इत्युक्त्वा हनुमद्दत्ता वामकक्षोद्भवा पुटी । प्रक्षिप्ता चास्य निलये व्यावृत्ता द्विजसत्तमाः ।

ity uktvā hanumaddattā vāmakakṣodbhavā puṭī prakṣiptā cāsya nilaye vyāvṛttā dvijasattamāḥ

यह कहकर, हनुमान द्वारा दी गयी बायीं काँख से बनी पुड़िया को उसके भवन में फेंककर, वे उत्तम द्विज लौट गये।

श्लोक 18 (skanda.3.90.18)

गते तदा विप्रसंघे ज्वालामालाकुलं त्वभूत् । अग्निज्वालाकुलं सर्वं संजातं चैव तत्र हि ।

gate tadā viprasaṁghe jvālāmālākulaṁ tv abhūt agnijvālākulaṁ sarvaṁ saṁjātaṁ caiva tatra hi

ब्राह्मणों के समूह के जाते ही वहाँ अग्नि की ज्वालाओं की माला फैल गयी; सब कुछ अग्नि-ज्वाला से भर गया।

श्लोक 19 (skanda.3.90.19)

दह्यंते राजवस्तूनिच्छत्राणि चामराणि च । कोशागाराणि सर्वाणि आयुधागारमेव च ।

dahyante rājavastūni cchatrāṇi cāmarāṇi ca kośāgārāṇi sarvāṇi āyudhāgāram eva ca

राज-वस्तुएँ, छत्र और चामर सब जलने लगे; समस्त कोषागार तथा शस्त्रागार भी जल उठे।

श्लोक 20 (skanda.3.90.20)

महिष्यो राजपुत्राश्च गजा अश्वा ह्यनेकशः । विमानानि च दह्यंते दह्यंते वाहनानि च । शिबिकाश्च विचित्रा वै रथाश्चैव सहस्रशः ।

mahiṣyo rājaputrāś ca gajā aśvā hy anekaśaḥ vimānāni ca dahyante dahyante vāhanāni ca śibikāś ca vicitrā vai rathāś caiva sahasraśaḥ

रानियाँ, राजकुमार, अनेक हाथी-घोड़े; अट्टालिकाएँ जलने लगीं, वाहन भी जलने लगे; विविध पालकियाँ, तथा हज़ारों रथ भी जलने लगे।

श्लोक 21 (skanda.3.90.21)

सर्वत्र दह्यमानं च दृष्ट्वा राजापि विव्यथे । न कोपि त्राता तस्यास्ति मानवा भयविक्लवाः ।

sarvatra dahyamānaṁ ca dṛṣṭvā rājāpi vivyathe na ko 'pi trātā tasyāsti mānavā bhayaviklavāḥ

सर्वत्र यह जलता हुआ देखकर राजा भी व्यथित हो उठा; उसका कोई रक्षक नहीं था, लोग भय से विह्वल हो गये थे।

श्लोक 22 (skanda.3.90.22)

न मंत्रयंत्रैर्वह्निः स साध्यते न च मूलिकैः । कौटिल्यकोटिनाशी च यत्र रामः प्रकुप्यते ।

na mantrayaṁtrair vahniḥ sa sādhyate na ca mūlikaiḥ kauṭilyakoṭināśī ca yatra rāmaḥ prakupyate

वह अग्नि न मंत्र-यंत्रों से शांत होती है, न जड़ी-बूटियों से; जहाँ करोड़ों कुटिलताओं का नाश करने वाले राम स्वयं कुपित हों —

श्लोक 23 (skanda.3.90.23)

तत्र सर्वे प्रणश्यंति किं तत्कुमारपालकः । सर्वं तज्जवलितं दृष्ट्वा नग्नक्षपणकास्तदा ।

tatra sarve praṇaśyanti kiṁ tat kumārapālakaḥ sarvaṁ taj jvalitaṁ dṛṣṭvā nagnakṣapaṇakās tadā

— वहाँ सब कुछ नष्ट हो जाता है, फिर कुमारपाल की क्या बिसात? यह सब जलता हुआ देखकर, नग्न जैन-मुनि तब —

श्लोक 24 (skanda.3.90.24)

धृत्वा करेण पात्राणि नीत्वा दंडाञ्छुभानपि । रक्तकंबलिका गृह्य वेपमाना मुहुर्मुहुः ।

dhṛtvā kareṇa pātrāṇi nītvā daṇḍāñ chubhān api raktakaṁbalikā gṛhya vepamānā muhur muhuḥ

— अपने हाथों में पात्र लिये, शुभ दंड लिये, लाल कंबल पकड़े, बार-बार काँपते हुए —

श्लोक 25 (skanda.3.90.25)

अनुपानहिकाश्चैव नष्टाः सर्वे दिशो दश । कोलाहलं प्रकुर्वाणाः पलायध्वमिति ब्रुवन् ।

anupānahikāś caiva naṣṭāḥ sarve diśo daśa kolāhalaṁ prakurvāṇāḥ palāyadhvam iti bruvan

— नंगे पाँव सब दसों दिशाओं में भाग खड़े हुए, कोलाहल मचाते हुए, 'भागो, भागो' कहते हुए —

श्लोक 26 (skanda.3.90.26)

दाहिता विप्रमुख्यैश्च वयं सर्वे न संशयः । केचिच्च भग्नपात्रास्ते भग्नदं ण्डास्तथापरे ।

dāhitā vipramukhyaiś ca vayaṁ sarve na saṁśayaḥ kecic ca bhagnapātrās te bhagnadaṇḍās tathāpare

— 'हम सबको प्रमुख ब्राह्मणों ने जला दिया है, इसमें संशय नहीं!' कुछ के पात्र टूट गये, कुछ के दंड भी टूट गये —

श्लोक 27 (skanda.3.90.27)

प्रनष्टाश्च विवस्त्रास्ते वीतरागमिति ब्रुवन् । अर्हतमेव केचिच्च पलायनपरायणाः ।

pranaṣṭāś ca vivastrās te vītarāgam iti bruvan arhatam eva kecic ca palāyanaparāyaṇāḥ

— वस्त्रविहीन होकर भाग निकले, 'वीतराग' का नाम पुकारते हुए; कुछ केवल अर्हत् का नाम लेते हुए भाग निकलने में तत्पर हुए।

श्लोक 28 (skanda.3.90.28)

ततो वायुः समभवद्वह्निमांदोलयन्निव । प्रेषितो वै हनुमता विप्राणां प्रियकाम्यया ।

tato vāyuḥ samabhavad vahnim āndolayann iva preṣito vai hanumatā viprāṇāṁ priyakāmyayā

तब वायु उठी, जो मानो अग्नि को और उभाड़ रही थी; वह हनुमान द्वारा ही भेजी गई थी, ब्राह्मणों की प्रसन्नता की कामना से।

श्लोक 29 (skanda.3.90.29)

धावन्स नृपतिः पश्चादितश्चेतश्च वै तदा । पदातिरेकः प्ररुदन्क्व विप्रा इति जल्पकः ।

dhāvan sa nṛpatiḥ paścād itaś cetaś ca vai tadā padātir ekaḥ prarudan kva viprā iti jalpakaḥ

तब वह राजा पीछे भागते हुए इधर-उधर दौड़ने लगा; एक पैदल सैनिक रोते हुए बार-बार पूछ रहा था — 'ब्राह्मण कहाँ हैं?'

श्लोक 30 (skanda.3.90.30)

लोकाच्छ्रुत्वा ततो राजा गतस्तत्र यतो द्विजाः । गत्वा तु सहसा राजन्गृहीत्वा चरणौ तदा ।

lokāc chrutvā tato rājā gatas tatra yato dvijāḥ gatvā tu sahasā rājan gṛhītvā caraṇau tadā

लोगों से सुनकर राजा वहाँ गया, जहाँ द्विज थे; हे राजन्! वहाँ पहुँचकर सहसा उसने उनके चरण पकड़ लिये।

श्लोक 31 (skanda.3.90.31)

विप्राणां नृपतिर्भूमौ मूर्च्छितो न्यपत त्तदा । उवाच वचनं राजा विप्रान्विनयतत्परः ।

viprāṇāṁ nṛpatir bhūmau mūrcchito nyapatat tadā uvāca vacanaṁ rājā viprān vinayatatparaḥ

उस समय राजा ब्राह्मणों के सामने मूर्छित होकर भूमि पर गिर पड़ा; फिर वह राजा विनयपूर्वक ब्राह्मणों से बोला —

श्लोक 32 (skanda.3.90.32)

जपन्दाशरथिं रामं रामरामेति वै पुनः । तस्य दासस्य दासोहं रामस्य च द्विज स्य च ।

japan dāśarathiṁ rāmaṁ rāmarāmeti vai punaḥ tasya dāsasya dāso 'haṁ rāmasya ca dvijasya ca

बार-बार 'राम-राम' का जप करते हुए — 'मैं उस राम के दास का दास हूँ, और ब्राह्मणों का भी दास हूँ।'

श्लोक 33 (skanda.3.90.33)

अज्ञानतिमिरांधेन जातोस्म्यंधो हि संप्रति । अंजनं च मया लब्धं रामनाममहौषधम् ।

ajñānatimirāndhena jāto 'smy andho hi saṁprati añjanaṁ ca mayā labdhaṁ rāmanāmamahauṣadham

'अज्ञान के अंधकार से मैं वास्तव में अंधा हो गया था; अब मुझे राम-नाम रूपी महान् औषधि प्राप्त हुई है।'

श्लोक 34 (skanda.3.90.34)

रामं मुक्त्वा हि ये मर्त्या ह्यन्यं देव मुपासते । दह्यंते तेऽग्निना स्वामिन्यथाहं मूढचेतनः ।

rāmaṁ muktvā hi ye martyā hy anyaṁ devam upāsate dahyante te 'gninā svāmin yathāham mūḍhacetanaḥ

'जो मनुष्य राम को छोड़कर किसी अन्य देवता की उपासना करते हैं, हे स्वामिन्! वे अग्नि से उसी प्रकार जलते हैं जैसे मैं, मोहग्रस्त चित्त वाला, जल रहा हूँ।'

श्लोक 35 (skanda.3.90.35)

हरिर्भागीरथी विप्रा विप्रा भागीरथी हरिः । भागीरथी हरिर्विप्राः सारमेकं जगत्त्रये।

harir bhāgīrathī viprā viprā bhāgīrathī hariḥ bhāgīrathī harir viprāḥ sāram ekaṁ jagattraye

'हरि ही भागीरथी हैं, ब्राह्मण ही भागीरथी हैं; भागीरथी, हरि और ब्राह्मण — ये तीनों लोकों में एक ही सार हैं।'

श्लोक 36 (skanda.3.90.36)

स्वर्गस्य चैत्र सोपानं विप्रा भागीरथी हरिः । रामनाममहारज्ज्वा वैकुंठे येन नीयते ।

svargasya caitra sopānaṁ viprā bhāgīrathī hariḥ rāmanāmamahārajjvā vaikuṇṭhe yena nīyate

'ब्राह्मण, गंगा और हरि — ये स्वर्ग की सीढ़ी हैं; राम-नाम की महान् रस्सी से मनुष्य वैकुण्ठ को ले जाया जाता है।'

श्लोक 37 (skanda.3.90.37)

इत्येवं प्रणमन्राजा प्रांजलिर्वाक्यमब्रवीत्। वह्निः प्रशाम्यतां विप्राः शासनं वो ददाम्यहम् ।

ity evaṁ praṇaman rājā prāñjalir vākyam abravīt vahniḥ praśāmyatāṁ viprāḥ śāsanaṁ vo dadāmy aham

इस प्रकार प्रणाम करते हुए, हाथ जोड़कर राजा ने कहा — 'हे विप्रो! अग्नि शांत हो जाए, मैं तुम्हें शासन लौटा देता हूँ।'

श्लोक 38 (skanda.3.90.38)

दासोऽस्मि सांप्रतं विप्रा न मे वागन्यथा भवेत् । यत्पापं ब्रह्महत्यायाः पर दाराभिगामिनाम्।

dāso 'smi sāṁprataṁ viprā na me vāg anyathā bhavet yat pāpaṁ brahmahatyāyāḥ paradārābhigāminām

'हे विप्रो! अब मैं तुम्हारा दास हूँ, मेरा वचन कभी अन्यथा नहीं होगा। ब्रह्महत्या का जो पाप है, परस्त्री-गामियों का जो पाप है —'

श्लोक 39 (skanda.3.90.39)

यत्पापं मद्यपानां च सुवर्णस्तेयिनां तथा । यत्पापं गुरुघातानां तत्पापं वा भवेन्मम ।

yat pāpaṁ madyapānāṁ ca suvarṇasteyināṁ tathā yat pāpaṁ gurughātānāṁ tat pāpaṁ vā bhaven mama

'— मद्यपियों का जो पाप है, स्वर्ण-चोरों का जो पाप है, गुरु-हत्यारों का जो पाप है — वही पाप मुझे लगे, यदि मैं यह वचन तोड़ूँ।'

श्लोक 40 (skanda.3.90.40)

यंयं चिंतयते कामं तं तं दास्याम्यहं पुनः । विप्रभक्तिः सदा कार्या रामभक्तिस्तथैव च ।

yaṁyaṁ cintayate kāmaṁ taṁ taṁ dāsyāmy ahaṁ punaḥ vipra bhaktiḥ sadā kāryā rāmabhaktis tathaiva ca

'तुम जो-जो भी कामना करोगे, मैं वह-वह दूँगा। ब्राह्मणों की भक्ति सदा करनी चाहिए, और राम की भक्ति भी उसी प्रकार।'

श्लोक 41 (skanda.3.90.41)

अन्यथा करणीयं मे न कदाचि द्द्विजोत्तमाः ।

anyathā karaṇīyaṁ me na kadācid dvijottamāḥ

'हे उत्तम द्विजो! मैं इससे भिन्न कभी कुछ नहीं करूँगा।'

श्लोक 42 (skanda.3.90.42)

व्यास उवाच । तस्मिन्नवसरे विप्रा जाता भूप दयालवः । अन्या या पुटिका चासीत्सा दत्ता शापशांतये ।

vyāsa uvāca tasminn avasare viprā jātā bhūpa dayālavaḥ anyā yā puṭikā cāsīt sā dattā śāpaśāntaye

व्यास जी ने कहा — उस अवसर पर ब्राह्मण दयालु हो गये, हे राजन्! जो दूसरी पुड़िया थी, वह शाप-शांति के लिए दी गयी।

श्लोक 43 (skanda.3.90.43)

जीवितं चैव तत्सैन्यं जातं क्षिप्तेषु रोमसु । दिशः प्रसन्नाः संजाताः शांता दिग्जनितस्वनाः ।

jīvitaṁ caiva tat sainyaṁ jātaṁ kṣipteṣu romasu diśaḥ prasannāḥ saṁjātāḥ śāntā digjanitasvanāḥ

जैसे ही वे रोम फेंके गये, वह सेना पुनर्जीवित हो गयी; दिशाएँ प्रसन्न हो गयीं, और सर्वत्र के हाहाकार शांत हो गये।

श्लोक 44 (skanda.3.90.44)

प्रजा स्वस्था ऽभवत्तत्र हर्षनिर्भरमानसा । अवतस्थे यथापूर्वं पुत्रपौत्रादिकं तथा ।

prajā svasthā 'bhavat tatra harṣanirbharamānasā avatasthe yathāpūrvaṁ putrapautrādikaṁ tathā

प्रजा वहाँ फिर से स्वस्थ हो गयी, हर्ष से भरे मन वाली; पुत्र-पौत्र आदि सब पहले की भाँति ही सुरक्षित रहे।

श्लोक 45 (skanda.3.90.45)

विप्राज्ञाकारिणो लोकाः संजाताश्च यथा पुरा । विष्णुधर्मं परित्यज्य नान्यं जानंति ते वृषम् ।

viprājñākāriṇo lokāḥ saṁjātāś ca yathā purā viṣṇudharmaṁ parityajya nānyaṁ jānanti te vṛṣam

लोग फिर से पहले की भाँति ब्राह्मणों की आज्ञा का पालन करने लगे; अब वे विष्णु-धर्म को छोड़कर अन्य किसी धर्म को नहीं जानते।

श्लोक 46 (skanda.3.90.46)

नवीनं शासनं कृत्वा पूर्ववद्विधिपूर्वकम् । निष्कासितास्तु पाषंडाः कृतशास्त्रप्रयोजकाः ।

navīnaṁ śāsanaṁ kṛtvā pūrvavad vidhipūrvakam niṣkāsitās tu pāṣaṇḍāḥ kṛtaśāstraprayojakāḥ

पूर्ववत् विधिपूर्वक एक नया शासनपत्र बनाया गया; अपने ही शास्त्र गढ़ने वाले पाखंडियों को निष्कासित कर दिया गया।

श्लोक 47 (skanda.3.90.47)

वेदबाह्याः प्रनष्टास्ते उत्तमाधममध्यमाः । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि येऽभूवन्गोभुजाः पुरा ।

vedabāhyāḥ pranaṣṭās te uttamādhamamadhyamāḥ ṣaṭtriṁśac ca sahasrāṇi ye 'bhūvan gobhujāḥ purā

वेद-बाह्य वे — उत्तम, मध्यम और अधम सभी — नष्ट हो गये। जो पहले छत्तीस हज़ार गोभुज वणिक थे —

श्लोक 48 (skanda.3.90.48)

तेषां मध्यात्तु संजाता अढवीजा वणिग्जनाः । शुश्रूषार्थं ब्राह्मणानां राज्ञा सर्वे निरूपिताः ।

teṣāṁ madhyāt tu saṁjātā aḍhavījā vaṇigjanāḥ śuśrūṣārthaṁ brāhmaṇānāṁ rājñā sarve nirūpitāḥ

— उनमें से जो निष्ठावान वणिक-जन बने, उन सबको राजा ने ब्राह्मणों की सेवा के लिए नियुक्त किया।

श्लोक 49 (skanda.3.90.49)

सदाचाराः सुनिपुणा देवब्राह्मणपूजकाः । त्यक्त्वा पाखण्डमार्गं तु विष्णुभक्तिपरास्तु ते ।

sadācārāḥ sunipuṇā devabrāhmaṇapūjakāḥ tyaktvā pākhaṇḍamārgaṁ tu viṣṇubhaktiparās tu te

वे सदाचारी, अत्यंत निपुण, देवताओं और ब्राह्मणों की पूजा करने वाले हो गये; पाखंड-मार्ग को छोड़कर वे विष्णु-भक्ति में परायण हो गये।

श्लोक 50 (skanda.3.90.50)

जाह्नवीतीरमासाद्य त्रैविद्येभ्यो ददौ नृपः । शासनं तु यदा दत्तं तेषां वै भक्तिपूर्वकम् ।

jāhnavītīram āsādya trai vidyebhyo dadau nṛpaḥ śāsanaṁ tu yadā dattaṁ teṣāṁ vai bhaktipūrvakam

गंगा-तट पर पहुँचकर राजा ने भक्तिपूर्वक त्रैविद्य ब्राह्मणों को शासनपत्र दे दिया।

श्लोक 51 (skanda.3.90.51)

स्थानधर्मात्प्रचलिता वाडवास्ते समागताः । नृपो विज्ञापितो विप्रैस्तैरेवं क्लेशकारिभिः ।

sthānadharmāt pracalitā vāḍavās te samāgatāḥ nṛpo vijñāpito viprais tair evaṁ kleśakāribhiḥ

जब शासनपत्र दिया जा रहा था, तभी वहाँ (चातुर्विद्य) ब्राह्मण भी, जो स्थान-धर्म से भ्रष्ट हो चुके थे, वहाँ आ पहुँचे; उन कष्टकारी ब्राह्मणों ने राजा से यह निवेदन किया —

श्लोक 52 (skanda.3.90.52)

ये त्यक्तवाचो विप्रेंद्रास्तान्निःसारय भूपते । परस्परं विवादास्तु संजाता दत्तवृत्तये ।

ye tyaktavāco viprendrās tān niḥsāraya bhūpate parasparaṁ vivādās tu saṁjātā dattavṛttaye

'हे भूपते! जिन विप्रश्रेष्ठों ने अपना वचन तोड़ दिया है, उन्हें निष्कासित करो।' दी गयी वृत्ति के विषय में आपस में विवाद उत्पन्न हो गया —

श्लोक 53 (skanda.3.90.53)

न्याय प्रदशनार्थं च कारितास्तु सभासदः । हस्ताक्षरेषु दृष्टेषु पृथक्पृथक्प्रपादितम् ।

nyāya pradarśanārthaṁ ca kāritās tu sabhāsadaḥ hastākṣareṣu dṛṣṭeṣu pṛthak pṛthak prapāditam

न्याय दिखाने के लिए सभासद बुलाये गये; उनके हस्ताक्षर देखे जाने पर प्रत्येक का पक्ष अलग-अलग प्रस्तुत किया गया।

श्लोक 54 (skanda.3.90.54)

एतच्छ्रुत्वा ततो राजा तुलादानं चकार ह । दीयमाने तदा दाने चातुर्विद्या बभाषिरे ।

etac chrutvā tato rājā tulādānaṁ cakāra ha dīyamāne tadā dāne cāturvidyā babhāṣire

यह सुनकर राजा ने तुला-दान (सोना तराजू में तौलकर दान) आरंभ किया; उस दान के समय चातुर्विद्य ब्राह्मणों ने कहा —

श्लोक 55 (skanda.3.90.55)

अस्माभिर्हारिता जातिः कथं कुर्मः प्रतिग्रहम् । निवारितास्तु ते सर्वे स्थानान्मोहेरका द्विजाः ।

asmābhir hāritā jātiḥ kathaṁ kurmaḥ pratigraham nivāritās tu te sarve sthānān moherakā dvijāḥ

'हमने अपनी जाति (सम्मान) खो दी है — अब हम दान कैसे स्वीकार करें?' तब वे सभी मोहेरक-द्विज उस स्थान से निकाल दिये गये —

श्लोक 56 (skanda.3.90.56)

दशपंच सहस्राणि वेदवेदांगपारगाः । ततस्तेन तदा राजन्राज्ञा रामानुवर्तिना ।

daśapañca sahasrāṇi vedavedāṅgapāragāḥ tatas tena tadā rājan rājñā rāmānuvartinā

— वे वेद-वेदांग में पारंगत पंद्रह हज़ार ब्राह्मण थे। तब, हे राजन्! राम के अनुयायी उस राजा ने —

श्लोक 57 (skanda.3.90.57)

आहूता वाडवांस्तास्तु ज्ञातिभेदं चकार सः । त्रयीविद्या वाडवा ये सेतुबंधं प्रति प्रभुम् ।

āhūtā vāḍavāṁs tāstu jñātibhedaṁ cakāra saḥ trai vidyā vāḍavā ye setubandhaṁ prati prabhum

— उन ब्राह्मणों को बुलाकर उनके बीच ज्ञाति-भेद स्थापित किया। जो त्रयीविद्य ब्राह्मण प्रभु के लिए सेतुबंध की ओर —

श्लोक 58 (skanda.3.90.58)

गतास्ते वृत्तिभाजः स्युर्नान्ये वृत्त्यभिभागिनः । तत्र नैव गता ये वै चातुर्विद्यत्वमागताः ।

gatās te vṛttibhājaḥ syur nānye vṛttyabhibhāginaḥ tatra naiva gatā ye vai cāturvidyatvam āgatāḥ

— गये थे, वे ही वृत्ति के अधिकारी होंगे, अन्य कोई नहीं; और जो वहाँ नहीं गये थे, वे चातुर्विद्य कहलाये।

श्लोक 59 (skanda.3.90.59)

वणिग्भिर्न च संबंधो न विवाहश्च तैः सह । ग्रामवृत्तौ न संबंधो ज्ञातिभेदे कृते सति ।

vaṇigbhir na ca saṁbandho na vivāhaś ca taiḥ saha grāmavṛttau na saṁbandho jñātibhede kṛte sati

जाति-भेद स्थापित हो जाने पर, उनके साथ न वणिकों का संबंध रहेगा, न विवाह-संबंध; न गाँव-कार्यों में कोई संबंध रहेगा।

श्लोक 60 (skanda.3.90.60)

द्विजभक्तिपराः शूद्राः ये पाखंडैर्न लोपिताः। जैन धर्मात्परावृत्तास्ते गोभूजास्तथोत्तमाः ।

dvijabhaktiparāḥ śūdrāḥ ye pākhaṇḍair na lopitāḥ jainadharmāt parāvṛttās te gobhūjās tathottamāḥ

जो शूद्र द्विज-भक्ति में परायण थे, पाखंडियों से भ्रष्ट नहीं हुए थे, तथा जैन धर्म से लौट आये — वे उत्तम गोभूज कहलाये।

श्लोक 61 (skanda.3.90.61)

ये च पाखंडनिरता रामशासनलोपकाः । सर्वे विप्रास्तथा शूद्रा प्रतिबंधेन योजिताः ।

ye ca pākhaṇḍaniratā rāmaśāsanalopakāḥ sarve viprās tathā śūdrā pratibandhena yojitāḥ

जो पाखंड में लीन रहे, राम के शासन को लुप्त करने वाले रहे — वे सभी ब्राह्मण और शूद्र प्रतिबंध में डाल दिये गये।

श्लोक 62 (skanda.3.90.62)

सत्यप्रतिज्ञां कुर्वाणास्तत्रस्थाः सुखिनोऽभवन् । चातुर्विद्या बहिर्ग्रामे राज्ञा तेन निवासिताः ।

satyapratijñāṁ kurvāṇās tatrasthāḥ sukhino 'bhavan cāturvidyā bahirgrāme rājñā tena nivāsitāḥ

जो सत्य-प्रतिज्ञा का पालन करते रहे, वे वहाँ सुखी रहे; चातुर्विद्य ब्राह्मणों को उस राजा ने गाँव के बाहर बसाया।

श्लोक 63 (skanda.3.90.63)

यथा रामो न कुप्येत तथा कार्यं मया ध्रुवम। पराङ्मुखा ये रामस्य सन्मुखानुगताः किल ।

yathā rāmo na kupyeta tathā kāryaṁ mayā dhruvam parāṅmukhā ye rāmasya sanmukhānugatāḥ kila

'ऐसा कार्य ही मुझे निश्चय ही करना चाहिए, जिससे राम कुपित न हों।' जो लोग राम से विमुख हुए, फिर वे उनके सामने आ गये —

श्लोक 64 (skanda.3.90.64)

चातुर्विद्यास्ते विज्ञेया वृत्तिबाह्याः कृतास्तदा । कृतकृत्यस्तदा जातो राजा कुमारपालकः ।

cāturvidyās te vijñeyā vṛttibāhyāḥ kṛtās tadā kṛtakṛtyas tadā jāto rājā kumārapālakaḥ

— वे चातुर्विद्य कहलाये, तथा उन्हें वृत्ति से बाहर कर दिया गया। तब राजा कुमारपाल कृतकृत्य हो गया।

श्लोक 65 (skanda.3.90.65)

विप्राणां पुरतः प्राह प्रश्रयेण वचस्तदा । ग्रामवृत्तिर्न मे लुप्ता एतद्वै देवनिर्मितम् ।

viprāṇāṁ purataḥ prāha praśrayeṇa vacas tadā grāmavṛttir na me luptā etad vai devanirmitam

तब उसने ब्राह्मणों के समक्ष विनम्रतापूर्वक कहा — 'मैंने गाँव-वृत्ति को लुप्त नहीं किया था; यह तो देव-निर्मित घटना थी।'

श्लोक 66 (skanda.3.90.66)

स्वयं कृतापराधानां दोषो कस्य न दीयते । यथा वने काष्ठवर्षाद्वह्निः स्याद्दैवयोगतः ।

svayaṁ kṛtāparādhānāṁ doṣo kasya na dīyate yathā vane kāṣṭhavarṣād vahniḥ syād daivayogataḥ

'जो अपराध स्वयं द्वारा किया जाए, उसका दोष किसे न दिया जाए? जैसे वन में लकड़ी की रगड़ से देव-योग से अग्नि उत्पन्न हो जाती है —'

श्लोक 67 (skanda.3.90.67)

भवद्भिस्तु पणः प्रोक्तो ह्यभिज्ञानस्य हेतवे । रामस्य शासनं कृत्वा वायुपुत्रस्य हेतवे ।

bhavadbhis tu paṇaḥ prokto hy abhijñānasya hetave rāmasya śāsanaṁ kṛtvā vāyuputrasya hetave

'— वैसे ही आपने प्रमाण के लिए एक शर्त रखी थी; राम की आज्ञा से, वायुपुत्र के कारण उसका पालन हुआ —'

श्लोक 68 (skanda.3.90.68)

व्यावृत्ता वाडवा यूयं स दोषः कस्य दीयते । अवसाने हरिं स्मृत्वा महापापयुतोऽपि वा ।

vyāvṛttā vāḍavā yūyaṁ sa doṣaḥ kasya dīyate avasāne hariṁ smṛtvā mahāpāpayuto 'pi vā

'— फिर भी तुम, हे ब्राह्मणो, विमुख हो गये — वह दोष किसे दिया जाए? अंत समय में हरि का स्मरण करके, चाहे कोई महापापी भी हो —'

श्लोक 69 (skanda.3.90.69)

विष्णुलोकं व्रजत्याशु संशयस्तु कथं भवेत् । महत्पुण्योदये नॄणां बुद्धिः श्रेयसि जायते ।

viṣṇulokaṁ vrajaty āśu saṁśayas tu kathaṁ bhavet mahatpuṇyodaye nṝṇāṁ buddhiḥ śreyasi jāyate

'— वह शीघ्र विष्णुलोक को प्राप्त होता है, इसमें संशय क्यों हो? जब महान् पुण्य का उदय होता है, तो मनुष्यों की बुद्धि कल्याण की ओर जाती है।'

श्लोक 70 (skanda.3.90.70)

पापस्योदयकाले च विपरीता हि सा भवेत् । सकृत्पालयते यस्तु धर्मेणैतज्जगत्त्रयम् ।

pāpasyodayakāle ca viparītā hi sā bhavet sakṛt pālayate yas tu dharmeṇaitaj jagattrayam

'और पाप के उदय-काल में वह बुद्धि विपरीत हो जाती है। जो एक बार भी धर्मपूर्वक इन तीनों लोकों का पालन करता है —'

श्लोक 71 (skanda.3.90.71)

योंतरात्मा च भूतानां संशयस्तत्र नो हितः । इंद्रादयोऽमराः सर्वे सनकाद्यास्तपोधनाः ।

yontarātmā ca bhūtānāṁ saṁśayas tatra no hitaḥ indrādayo 'marāḥ sarve sanakādyās tapodhanāḥ

'— वह समस्त प्राणियों का अंतरात्मा है; वहाँ संशय हमारे लिए हितकर नहीं। इंद्र आदि समस्त देवगण, तथा सनक आदि तपोधन ऋषि —'

श्लोक 72 (skanda.3.90.72)

मुक्त्यर्थमर्चयंतीह संशयस्तत्र नो हितः । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनामेति गीयते ।

muktyartham arcayantīha saṁśayas tatra no hitaḥ sahasranāma tattulyaṁ rāmanāmeti gīyate

'— मुक्ति के लिए यहाँ उनकी पूजा करते हैं; वहाँ भी संशय हमारे लिए हितकर नहीं। यह कहा जाता है कि केवल राम-नाम भी सहस्रनाम के तुल्य है।'

श्लोक 73 (skanda.3.90.73)

तस्मिन्ननिश्चयं कृत्वा कथं सिद्धिर्भवेदिह । मम जन्मकृतात्पुण्यादभिज्ञानं ददौ हरिः ।

tasminn aniścayaṁ kṛtvā kathaṁ siddhir bhaved iha mama janmakṛtāt puṇyād abhijñānaṁ dadau hariḥ

'उसमें अविश्वास करके यहाँ सिद्धि कैसे हो सकती है? मेरे जन्म के पुण्य से ही हरि ने मुझे प्रमाण दिया —'

श्लोक 74 (skanda.3.90.74)

पाखंडाद्यत्कृतं पापं मृष्टं तद्वः प्रणामतः । प्रसीदंतु भवंतश्च त्यक्त्वा क्रोधं ममाधुना ।

pākhaṇḍād yat kṛtaṁ pāpaṁ mṛṣṭaṁ tad vaḥ praṇāmataḥ prasīdantu bhavantaś ca tyaktvā krodhaṁ mamādhunā

'— पाखंड के कारण जो पाप हुआ था, वह आपको प्रणाम करने से मिट गया है। अब आप सब मुझ पर से अपना क्रोध छोड़कर प्रसन्न हों।'

श्लोक 75 (skanda.3.90.75)

ब्राह्मणा ऊचुः । राजन्धर्मो विलुप्तस्ते प्रापितानां तथा पुनः । अवश्यं भाविनो भावा भवंति महतामपि ।

brāhmaṇā ūcuḥ rājan dharmo viluptas te prāpitānāṁ tathā punaḥ avaśyaṁ bhāvino bhāvā bhavanti mahatām api

ब्राह्मणों ने कहा — हे राजन्! आपके द्वारा धर्म का लोप हुआ था, फिर हमें वह पुनः प्राप्त हुआ; अवश्यंभावी घटनाएँ महान् पुरुषों के जीवन में भी घटित होती हैं।

श्लोक 76 (skanda.3.90.76)

नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः । एतद्दैवकृतं सर्वं प्रभुर्यः सुखदुःखयोः ।

nagnatvaṁ nīlakaṇṭhasya mahāhiśayanaṁ hareḥ etad daivakṛtaṁ sarvaṁ prabhur yaḥ sukhaduḥkhayoḥ

नीलकण्ठ (शिव) का नग्न रूप, तथा हरि का महान् सर्प-शय्या पर लेटना — यह सब भाग्य द्वारा किया गया है; वे सुख-दुःख दोनों के स्वामी हैं।

श्लोक 77 (skanda.3.90.77)

सत्यप्रतिज्ञास्त्रैविद्या भजंतु रामशासनम् । अस्माकं तु परं देहि स्थानं यत्र वसामहे ।

satyapratijñās trai vidyā bhajantu rāmaśāsanam asmākaṁ tu paraṁ dehi sthānaṁ yatra vasāmahe

'सत्यप्रतिज्ञ त्रैविद्य ही राम के शासन को धारण करें; हमें तो कोई अन्य स्थान दीजिए, जहाँ हम निवास कर सकें।'

श्लोक 78 (skanda.3.90.78)

तेषां तु वचनं श्रुत्वा सुखमिच्छुर्द्विजन्मनाम् । तेषां स्थानं तु दत्तं वै सुखवासं तु नामतः ।

teṣāṁ tu vacanaṁ śrutvā sukham icchur dvijanmanām teṣāṁ sthānaṁ tu dattaṁ vai sukhavāsaṁ tu nāmataḥ

उनका यह वचन सुनकर, उन द्विजों की भलाई चाहते हुए, उन्हें एक स्थान दिया गया, जिसका नाम 'सुखवास' रखा गया।

श्लोक 79 (skanda.3.90.79)

हिरण्यं पुष्पवासांसि गावः कामदुघा नृप । स्वर्णालंकरणं सर्वं नानावस्तुचयं तथा ।

hiraṇyaṁ puṣpavāsāṁsi gāvaḥ kāmadughā nṛpa svarṇālaṁkaraṇaṁ sarvaṁ nānāvastucayaṁ tathā

हे राजन्! स्वर्ण, सुंदर वस्त्र, कामधेनु के समान गायें, तथा समस्त स्वर्ण-आभूषण और नाना प्रकार की वस्तुएँ —

श्लोक 80 (skanda.3.90.80)

श्रद्धया परया दत्त्वा मुदं लेभे नराधिपः । त्रयीविद्यास्तु ते ज्ञेयाः स्थापिता ये त्रिमूर्तिभिः ।

śraddhayā parayā dattvā mudaṁ lebhe narādhipaḥ trai vidyās tu te jñeyāḥ sthāpitā ye trimūrtibhiḥ

— उन्हें परम श्रद्धा से दान करके राजा ने आनंद प्राप्त किया। त्रयीविद्य वे जानने चाहिए जो त्रिमूर्ति द्वारा स्थापित थे —

श्लोक 81 (skanda.3.90.81)

चतुर्थेनैव भूपेन स्थापिताः सुखवासने । ते बभूबुर्द्विजश्रेष्ठाश्चातुर्विद्याः कलौ युगे ।

caturthenaiva bhūpena sthāpitāḥ sukhavāsane te babhūbur dvijaśreṣṭhāś cāturvidyāḥ kalau yuge

— और चातुर्विद्य वे, जिन्हें चतुर्थ राजा ने सुखवास में स्थापित किया; वे उत्तम द्विज कलियुग में चातुर्विद्य कहलाये।

श्लोक 82 (skanda.3.90.82)

चातुर्विद्याश्च ते सर्वे धर्मारण्ये प्रतिष्ठिताः । वेदोक्ता आशिषो दत्त्वा तस्मै राज्ञे महात्मने ।

cāturvidyāś ca te sarve dharmāraṇye pratiṣṭhitāḥ vedoktā āśiṣo dattvā tasmai rājñe mahātmane

वे सभी चातुर्विद्य धर्मारण्य में प्रतिष्ठित हो गये; उन्होंने वेदोक्त आशीर्वाद देकर उस महात्मा राजा को धन्यवाद दिया।

श्लोक 83 (skanda.3.90.83)

रथैरश्वैरुह्यमानाः कृतकृत्या द्विजातयः । महत्प्रमोदयुक्तास्ते प्रापुर्मोहेरकं महत् ।

rathair aśvair uhyamānāḥ kṛtakṛtyā dvijātayaḥ mahatpramodayuktās te prāpur moherakaṁ mahat

रथों और घोड़ों पर सवार होकर, अपना कार्य पूर्ण मानते हुए, अत्यंत प्रसन्नतापूर्वक वे द्विज महान् मोहेरक नगर पहुँचे।

श्लोक 84 (skanda.3.90.84)

पौषशुक्लत्रयोदश्यां लब्धं शासनकं द्विजैः । बलिप्रदानं तु कृतमुद्दिश्य कुलदेवताम् ।

pauṣaśuklatrayodaśyāṁ labdhaṁ śāsanakaṁ dvijaiḥ balipradānaṁ tu kṛtam uddiśya kuladevatām

पौष शुक्ल त्रयोदशी को द्विजों को शासनपत्र प्राप्त हुआ; कुलदेवता को उद्दिष्ट कर बलि-अर्पण किया गया।

श्लोक 85 (skanda.3.90.85)

वर्षेवर्षे प्रकर्त्तव्यं बलिदानं यथाविधि । कार्यं च मंगलस्नानं पुरुषेण महात्मना ।

varṣevarṣe prakartavyaṁ balidānaṁ yathāvidhi kāryaṁ ca maṅgalasnānaṁ puruṣeṇa mahātmanā

प्रत्येक वर्ष विधिपूर्वक बलि-दान करना चाहिए; तथा महात्मा पुरुष को मंगल-स्नान भी करना चाहिए।

श्लोक 86 (skanda.3.90.86)

गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कुर्वीत तद्दिने धुवम् । तन्मासे तद्दिने नैव वृत्तिनाशो भवेद्यथा ।

gītaṁ nṛtyaṁ tathā vādyaṁ kurvīta taddine dhruvam tanmāse taddine naiva vṛttināśo bhaved yathā

उस दिन निश्चय ही गीत, नृत्य और वाद्य का आयोजन करना चाहिए; उस मास के उस दिन ही किसी की वृत्ति का नाश न हो, ऐसा प्रयत्न करना चाहिए।

श्लोक 87 (skanda.3.90.87)

दैवादतीतकाले चेत्वृद्धिरापद्यते यदा । तदा प्रथमतः कृत्वा पश्चाद्वृद्धिर्विधीयते ।

daivād atītakāle cet vṛddhir āpadyate yadā tadā prathamataḥ kṛtvā paścād vṛddhir vidhīyate

यदि दैवयोग से नियत काल बीत जाने पर कोई शुभ अवसर (वृद्धि) आ जाए, तो पहले (यह वार्षिक अनुष्ठान) करके बाद में उस शुभ अवसर का विधान करना चाहिए।

श्लोक 88 (skanda.3.90.88)

ये च भिन्नप्रपाप्रायास्त्रैविद्या मोढवंशजाः । तथा चातुर्वेदिनश्च कुर्वंति गोत्रपूजनम् ।

ye ca bhinnaprapāprāyās trai vidyā moḍhavaṁśajāḥ tathā cāturvedinaś ca kurvanti gotrapūjanam

जो त्रैविद्य और चातुर्वेदी मोढ-वंशज अलग-अलग जल-कुंडों वाले हैं, वे भी गोत्र-पूजन करते हैं —

श्लोक 89 (skanda.3.90.89)

वर्षमध्ये प्रकुर्वीत तथा सुप्ते जनार्द्दने । पौषे च लुप्तं कृत्वा च श्रौतं स्मार्त्तं करोति यः ।

varṣamadhye prakurvīta tathā supte janārdane pauṣe ca luptaṁ kṛtvā ca śrautaṁ smārtaṁ karoti yaḥ

— यह वर्ष के मध्य में, तथा जब जनार्दन शयन में हों (चतुर्मास), करना चाहिए। जो पौष मास में इसे लुप्त कर वैदिक-स्मार्त कर्म करता है —

श्लोक 90 (skanda.3.90.90)

तत्र क्रोधसमाविष्टा निघ्नंति कुलदेवताः । विवाहोत्सवकाले च मौंजीबंधादिकर्मणि ।

tatra krodhasamāviṣṭā nighnanti kuladevatāḥ vivāhotsavakāle ca mauñjībandhādikarmaṇi

— उसे कुलदेवता क्रोधित होकर दंड देती हैं। विवाहोत्सव के समय, तथा यज्ञोपवीत-संस्कार आदि के अवसर पर —

श्लोक 91 (skanda.3.90.91)

मुहूर्तं गणनाथस्य ततः प्रभृति शोभनम् ।

muhūrtaṁ gaṇanāthasya tataḥ prabhṛti śobhanam

— उस समय गणनाथ (गणेश) का मुहूर्त सर्वदा शुभ माना जाता है।

श्लोक 92 (skanda.3.90.92)

निर्वासितास्तु ये विप्रा आमराज्ञा स्वशासनात् । पंचदशसहस्राणि ययुस्ते सुखवासकन् ।

nirvāsitās tu ye viprā āmarājñā svaśāsanāt pañcadaśasahasrāṇi yayus te sukhavāsakan

जिन ब्राह्मणों को राजा आमो द्वारा उनके ही शासन से निर्वासित किया गया था, वे पंद्रह हज़ार सुखवास चले गये।

श्लोक 93 (skanda.3.90.93)

पंचपञ्चाशतो ग्रामान्ददौ रामः पुरा स्वयम् । तत्रस्था वणिजश्चैव तेषां वृत्तिमकल्पयन् ।

pañcapañcāśato grāmān dadau rāmaḥ purā svayam tatrasthā vaṇijaś caiva teṣāṁ vṛttim akalpayan

पूर्वकाल में राम ने स्वयं पचपन गाँव दिये थे; वहाँ के वणिकों ने ही उनके लिए वृत्ति की व्यवस्था की।

श्लोक 94 (skanda.3.90.94)

अडालजा माण्डलीया गोभूजाश्च पवित्रकाः । ब्राह्मणानां वृत्तिदास्ते ब्रह्मसेवासु तत्पराः । इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये ब्राह्मणानां शासनवृत्तिप्राप्तिवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः

aḍālajā māṇḍalīyā gobhūjāś ca pavitrakāḥ brāhmaṇānāṁ vṛttidās te brahmasevāsu tatparāḥ iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṁ saṁhitāyāṁ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye brāhmaṇānāṁ śāsanavṛttiprāptivarṇanaṁ nāmāṣṭatriṁśo 'dhyāyaḥ

अडालज, मांडलीय और गोभूज — ये पवित्र समुदाय ब्राह्मणों की वृत्ति के दाता बने, ब्रह्म-सेवा में सदा तत्पर रहते हुए। इस प्रकार श्रीस्कन्दमहापुराण की एक लाख इक्यासी हज़ार श्लोकों वाली संहिता के तृतीय ब्रह्मखण्ड के पूर्वभाग में, धर्मारण्य-माहात्म्य के अंतर्गत, ब्राह्मणों की शासनवृत्ति-प्राप्ति-वर्णन नामक अड़तीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ।

अध्याय 89अध्याय-सूचीअध्याय 91