ब्रह्म खण्ड · अध्याय 91
ज्ञातिभेद वर्णन (गोत्र-स्वस्थान-प्रवर सूची)
श्लोक 1 (skanda.3.91.1)
ब्रह्मोवाच । शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि रहस्यं परमं मतम् । एते ब्रह्मविदः प्रोक्ताश्चातुर्विद्या महा द्विजाः ।
brahmovāca śṛṇu putra pravakṣyāmi rahasyaṁ paramaṁ matam ete brahmavidaḥ proktāś cāturvidyā mahā dvijāḥ
ब्रह्मा ने कहा — हे पुत्र! सुनो, मैं एक परम गुह्य रहस्य कहूँगा। ये चातुर्विद्य महाद्विज, ब्रह्मज्ञानी कहलाते हैं —
श्लोक 2 (skanda.3.91.2)
स्वाध्यायाश्च वषट्काराः स्वधाकाराश्च नित्यशः । रामाज्ञापालकाश्चैव हनुमद्भक्तितत्पराः ।
svādhyāyāś ca vaṣaṭkārāḥ svadhākārāś ca nityaśaḥ rāmājñāpālakāś caiva hanumadbhaktitatparāḥ
— सदा स्वाध्यायरत, वषट्कार और स्वधाकार करने वाले; राम की आज्ञा के पालक, तथा हनुमान की भक्ति में तत्पर।
श्लोक 3 (skanda.3.91.3)
एकदा तु ततो देवा ब्रह्माणं समुपागताः । ब्राह्मणान्द्रष्टुकामास्ते ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ।
ekadā tu tato devā brahmāṇaṁ samupāgatāḥ brāhmaṇān draṣṭukāmās te brahmaviṣṇupurogamāḥ
एक बार देवगण, ब्रह्मा और विष्णु के नेतृत्व में, उन ब्राह्मणों को देखने की इच्छा से ब्रह्मा के पास आये।
श्लोक 4 (skanda.3.91.4)
तान्देवानागतान्दृष्ट्वा स्वस्थानाच्चलितास्तु ते । अर्घपाद्यं पुरस्कृत्य मधुपर्कं तथैव च ।
tān devān āgatān dṛṣṭvā svasthānāc calitās tu te argapādyaṁ puraskṛtya madhuparkaṁ tathaiva ca
उन देवताओं को आया देखकर, वे ब्राह्मण अपने स्थान से उठे, अर्घ्य-पाद्य और मधुपर्क आगे लेकर।
श्लोक 5 (skanda.3.91.5)
पूजयित्वा ततो विप्रा देवान्ब्रह्मपुरोगमान्। ब्रह्मात्र उपविष्टास्ते वेदानुच्चारयन्ति हि ।
pūjayitvā tato viprā devān brahmapurogamān brahmātra upaviṣṭās te vedān uccārayanti hi
ब्रह्मा के नेतृत्व वाले देवताओं की पूजा कर, ब्राह्मण वहाँ बैठकर वेदों का उच्चारण करने लगे।
श्लोक 6 (skanda.3.91.6)
संहितां च पदं चैव क्रमं घनं तथैव च । उच्चैः स्वरेण कुर्वीत ऋचामृग्वेदसंहिताम् ।
saṁhitāṁ ca padaṁ caiva kramaṁ ghanaṁ tathaiva ca uccaiḥ svareṇa kurvīta ṛcām ṛgvedasaṁhitām
उन्होंने ऋग्वेद संहिता की ऋचाओं को संहिता, पद, क्रम और घन — इन चारों पाठ-विधियों से ऊँचे स्वर में पढ़ा।
श्लोक 7 (skanda.3.91.7)
सामगाश्च प्रकुर्वंति स्तोत्राणि विविधानि च । शास्त्राणि च तथा याज्यापुरोनुवाक्या स्तथा ।
sāmagāś ca prakurvanti stotrāṇi vividhāni ca śāstrāṇi ca tathā yājyāpuronuvākyās tathā
साम-गायक विविध स्तोत्र, शास्त्र, तथा याज्या और पुरोनुवाक्या मंत्र गाते थे।
श्लोक 8 (skanda.3.91.8)
चतुरक्षरं परं चैव चतुरक्षरमेव च । द्व्यक्षरं च तथा पंचाक्षरं द्वयक्षरमेव च । एतद्यज्ञस्वरूपं च यो जपेज्ज्ञानपूर्वकम् ।
caturakṣaraṁ paraṁ caiva caturakṣaram eva ca dvyakṣaraṁ ca tathā pañcākṣaraṁ dvyakṣaram eva ca etad yajñasvarūpaṁ ca yo japej jñānapūrvakam
चार-अक्षर वाले परम मंत्र, फिर चार-अक्षर वाला ही, दो-अक्षर वाला, फिर पाँच-अक्षर वाला, फिर दो-अक्षर वाला — इस यज्ञ-स्वरूप को जो ज्ञानपूर्वक जपता है —
श्लोक 9 (skanda.3.91.9)
अंते ब्रह्म पदप्राप्तिः सत्यंसत्यं वदाम्यहम् । एकाग्रमानसाः सर्वे वेदपाठरता द्विजाः ।
ante brahma padaprāptiḥ satyaṁ satyaṁ vadāmy aham ekāgramānasāḥ sarve vedapāṭharatā dvijāḥ
— वह अंत में ब्रह्म-पद को प्राप्त करता है; मैं सत्य कहता हूँ, सत्य ही कहता हूँ। सभी द्विज एकाग्रचित्त होकर वेद-पाठ में रत रहते थे।
श्लोक 10 (skanda.3.91.10)
तेषामंगणदेशेषु कण्डूयन्ते कचान्मृगाः । ब्राह्मणा वेदमातां च जपंति विधिपूर्वकम्।
teṣām aṅgaṇadeśeṣu kaṇḍūyante kacān mṛgāḥ brāhmaṇā vedamātāṁ ca japanti vidhipūrvakam
उनके आँगनों में मृग निर्भय होकर अपना शरीर खुजलाते थे; ब्राह्मण विधिपूर्वक वेदमाता (गायत्री) का जप करते थे।
श्लोक 11 (skanda.3.91.11)
हस्ते धृतांश्च तैर्दर्भान्भक्षंते मृगपोतकाः। निर्वैरं तं तदा दृष्ट्वा आश्रमं गृहमेधिनाम् ।
haste dhṛtāṁś ca tair darbhān bhakṣante mṛgapotakāḥ nirvairaṁ taṁ tadā dṛṣṭvā āśramaṁ gṛhamedhinām
उनके हाथों में पकड़े कुशा को हिरण के बच्चे चरते थे; उन गृहस्थों के इस वैर-रहित आश्रम को देखकर —
श्लोक 12 (skanda.3.91.12)
तुतुषुः परमं देवा ऊचुस्ते च परस्परम्। त्रेतायुगमिदानीं च सर्वे धर्मपरायणाः।
tutuṣuḥ paramaṁ devā ūcus te ca parasparam tretāyugam idānīṁ ca sarve dharmaparāyaṇāḥ
— देवगण अत्यंत संतुष्ट हुए, और आपस में कहने लगे — 'मानो यह अभी भी त्रेतायुग हो, सब धर्मपरायण हैं।'
श्लोक 13 (skanda.3.91.13)
कलिर्दुष्टस्तथा प्रोक्तः किं करिष्यति पापकः। चातुर्विद्यान्समाहूय ऊचुस्ते त्रय एव च।
kalir duṣṭas tathā proktaḥ kiṁ kariṣyati pāpakaḥ cāturvidyān samāhūya ūcus te traya eva ca
'कलि इतना दुष्ट कहा जाता है — यह पापी क्या कर पायेगा?' फिर उन तीनों देवों ने चातुर्विद्य को बुलाकर कहा —
श्लोक 14 (skanda.3.91.14)
वृत्त्यर्थं भवतां चैव त्रैविद्यानां तथैव च । विभागं वः प्रदास्यामो यथावत्प्रतिपाल्यताम्।
vṛttyarthaṁ bhavatāṁ caiva trai vidyānāṁ tathaiva ca vibhāgaṁ vaḥ pradāsyāmo yathāvat pratipālyatām
'तुम्हारी और त्रैविद्य दोनों की जीविका के लिए हम तुम्हें एक विभाजन प्रदान करेंगे; इसका उचित पालन करना।'
श्लोक 15 (skanda.3.91.15)
ये वणिजः पुरा प्रोक्ताः षट्त्रिंशच्च सहस्रकाः । त्रिसहस्रास्तु त्रैविद्या दशपंचसहस्रकाः ।
ye vaṇijaḥ purā proktāḥ ṣaṭtriṁśac ca sahasrakāḥ trisahasrās tu trai vidyā daśapañcasahasrakāḥ
'जो वणिक पहले छत्तीस हज़ार बताये गये थे; त्रैविद्य तीन हज़ार हैं, और (चातुर्विद्य) पंद्रह हज़ार —'
श्लोक 16 (skanda.3.91.16)
चातुर्विद्यास्तथा प्रोक्ता अन्योन्यं वृत्तिमाश्रिताः । सत्रिभागास्तु त्रैविद्याश्चतुर्भागास्तु चात्रिणः ।
cāturvidyās tathā proktā anyonyaṁ vṛttim āśritāḥ satribhāgās tu trai vidyāś caturbhāgās tu cātriṇaḥ
'— इस प्रकार चातुर्विद्य कहलाये, एक-दूसरे की वृत्ति पर आश्रित। त्रैविद्य को तीन भाग, तथा (चातुर्विद्य) को चार भाग मिलता है।'
श्लोक 17 (skanda.3.91.17)
वणिजां गृहमागत्य पौरोहित्यस्य नित्यशः । भागं विभज्य संप्रापुः काजेशेन विनिर्मिताः ।
vaṇijāṁ gṛham āgatya paurohityasya nityaśaḥ bhāgaṁ vibhajya saṁprāpuḥ kājeśena vinirmitāḥ
वणिकों के घर नित्य पौरोहित्य के लिए जाकर, काजेश द्वारा निर्मित वे (ब्राह्मण) अपना-अपना विभाजित भाग प्राप्त करते।
श्लोक 18 (skanda.3.91.18)
परस्परं न विवाहश्चातुर्विद्यत्रिविद्ययोः । चातुर्विद्या मया प्रोक्तास्त्रिविद्यास्तु तथैव च ।
parasparaṁ na vivāhaś cāturvidyatrividyayoḥ cāturvidyā mayā proktās trividyās tu tathaiva ca
'चातुर्विद्य और त्रिविद्य के बीच परस्पर विवाह नहीं होगा। इस प्रकार मैंने चातुर्विद्य को, और त्रिविद्य को भी घोषित किया है।'
श्लोक 19 (skanda.3.91.19)
त्रैविभागेन त्रैविद्याश्चतुर्भागेन चात्रिणः । एवं ज्ञातिविभागस्तु काजेशेन विनिर्मितः ।
trai vibhāgena trai vidyāś caturbhāgena cātriṇaḥ evaṁ jñātivibhāgas tu kājeśena vinirmitaḥ
'त्रैविद्य को तीन भाग से, तथा (चातुर्विद्य) को चार भाग से।' इस प्रकार जाति-विभाजन काजेश द्वारा किया गया।
श्लोक 20 (skanda.3.91.20)
कृतकृत्यास्तु ते विप्राः प्रणेमुस्तान्सुरोत्तमान् । वृत्तिं दत्त्वा ततो देवाः स्वस्थानं च प्रतस्थिरे ।
kṛtakṛtyās tu te viprāḥ praṇemus tān surottamān vṛttiṁ dattvā tato devāḥ svasthānaṁ ca pratasthire
अपना कार्य पूर्ण हुआ मानकर उन ब्राह्मणों ने उन श्रेष्ठ देवताओं को प्रणाम किया; वृत्ति देकर तत्पश्चात् देवगण अपने-अपने स्थान को चले गये।
श्लोक 21 (skanda.3.91.21)
पंचपंचाशद्ग्रामाणां ते द्विजाश्च निवासिनः । चतुर्विद्यास्तु ते प्रोक्तास्तदादि तु त्रिविद्यकाः ।
pañcapañcāśadgrāmāṇāṁ te dvijāś ca nivāsinaḥ caturvidyās tu te proktās tadādi tu trividyakāḥ
जो द्विज उन पचपन गाँवों के निवासी थे, वे चातुर्विद्य कहलाये; और उसी समय से शेष त्रिविद्यक (त्रैविद्य) कहलाये।
श्लोक 22 (skanda.3.91.22)
चातुर्विद्यस्य गोत्राणि दशपंच तथैव च । भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः कुश एव च ।
cāturvidyasya gotrāṇi daśapañca tathaiva ca bhāradvājas tathā vatsaḥ kauśikaḥ kuśa eva ca
चातुर्विद्य के पंद्रह गोत्र हैं — भारद्वाज, वत्स, कौशिक, कुश —
श्लोक 23 (skanda.3.91.23)
शांडिल्यः कश्यपश्चैव गौतमश्छादनस्तथा । जातूकर्ण्यस्तथा कुंतो वशिष्ठो धारणस्तथा ।
śāṇḍilyaḥ kaśyapaś caiva gautamaś chādanas tathā jātūkarṇyas tathā kunto vaśiṣṭho dhāraṇas tathā
— शांडिल्य, कश्यप, गौतम, छादन, जातूकर्ण्य, कुंत, वशिष्ठ, धारण —
श्लोक 24 (skanda.3.91.24)
आत्रेयो मांडिलश्चैव लौगाक्षश्च ततः परम् । स्वस्थानानां च नामानि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।
ātreyo māṇḍilaś caiva laugākṣaś ca tataḥ param svasthānānāṁ ca nāmāni pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ
— आत्रेय, मांडिल, और लौगाक्ष — इस प्रकार पंद्रह गोत्र हैं। अब मैं उनके स्वस्थानों (मूल गाँवों) के नाम क्रम से बताऊँगा।
श्लोक 25 (skanda.3.91.25)
सीतापूरं च श्रीक्षेत्रं मगोडी च तथा स्मृता । ज्येठलोजस्तथा चैव शेरथा च ततः परम् ।
sītāpūraṁ ca śrīkṣetraṁ magoḍī ca tathā smṛtā jyeṭhalojas tathā caiva śerathā ca tataḥ param
सीतापुर, श्रीक्षेत्र, मगोडी, इसी प्रकार ज्येठलोज, और फिर शेरथा —
श्लोक 26 (skanda.3.91.26)
छेदे ताली वनोडी च गोव्यंदली तथैव च । कंटाचोषली चैव कोहेचं चंदनस्तथा ।
chede tālī vanoḍī ca govyaṁdalī tathaiva ca kaṇṭācoṣalī caiva kohecaṁ candanas tathā
छेदेताली, वनोडी, गोव्यंदली, कंटाचोषली, कोहेच, चंदन —
श्लोक 27 (skanda.3.91.27)
थलग्रामश्च सोहं च हाथंजं कपडवाणकम् । व्रजन्होरी च वनोडी च फीणां वगोलं दृणस्तथा ।
thalagrāmaś ca sohaṁ ca hāthaṁjaṁ kapaḍavāṇakam vrajanhorī ca vanoḍī ca phīṇāṁ vagolaṁ dṛṇas tathā
थलग्राम, सोह, हाथंज, कपडवाणक, व्रजन्होरी, वनोडी, फीणां, वगोल, दृण —
श्लोक 28 (skanda.3.91.28)
थलजा चारणं सिद्धा भालजाश्च ततः परम् । महोवी आईया मलीआ गोधरी आमतः परम् ।
thalajā cāraṇaṁ siddhā bhālajāś ca tataḥ param mahovī āīyā malīā godharī āmataḥ param
थलजा, चारणसिद्धा, भालजा, महोवी, आईया, मलीआ, गोधरी —
श्लोक 29 (skanda.3.91.29)
वाठसुहाली तथा चैव माणजा सानदीयास्तथा । आनन्दीया पाटडीअ टीकोलीया ततः परम् ।
vāṭhasuhālī tathā caiva māṇajā sānadīyās tathā ānandīyā pāṭaḍīa ṭīkolīyā tataḥ param
वाठसुहाली, माणजा, सानदीया, आनंदीया, पाटडीआ, टीकोलीया —
श्लोक 30 (skanda.3.91.30)
गंभी धणीआ मात्रा च नातमोरास्तथैव च । वलोला रांत्यजाश्चैव रूपोला बोधणीच वै ।
gaṁbhī dhaṇīā mātrā ca nātamorās tathaiva ca valolā rāntyajāś caiva rūpolā bodhaṇī ca vai
गंभीधणीआ, मात्रा, नातमोरा, वलोला, रांत्यजा, रूपोला, बोधणी —
श्लोक 31 (skanda.3.91.31)
छत्रोटा अलु एवा च वासतडीआमतः परम् । जाषासणा गोतीया च चरणीया दुधीयास्तथा ।
chatroṭā alu evā ca vāsataḍīā ataḥ param jāṣāsaṇā gotīyā ca caraṇīyā dudhīyās tathā
छत्रोटा, अलुएवा, वासतडीआ, जाषासणा, गोतीया, चरणीया, दुधीया —
श्लोक 32 (skanda.3.91.32)
हालोला वैहोला च असाला नालाडास्तथा । देहोलो सौहासीया च संहालीयास्तथैव च ।
hālolā vaiholā ca asālā nālāḍās tathā deholo sauhāsīyā ca saṁhālīyās tathaiva ca
हालोला, वैहोला, असाला, नालाडा, देहोलो, सौहासीया, संहालीया।
श्लोक 33 (skanda.3.91.33)
स्वस्थानं पंचपत्ताशद्ग्रामा एते ह्यनुक्रमात् । दत्ता रामेण विधिवत्कृत्वा विप्रेभ्य एव च ।
svasthānaṁ pañcapattāśadgrāmā ete hy anukramāt dattā rāmeṇa vidhivat kṛtvā viprebhya eva ca
ये पचपन स्वस्थान-गाँव क्रम से हैं, जिन्हें राम ने विधिपूर्वक ब्राह्मणों को दिया था।
श्लोक 34 (skanda.3.91.34)
अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वस्थानस्य च गोत्रजान्। तथा हि प्रवरांश्चैव यथावद्विधिपूर्वकम् ।
ataḥ paraṁ pravakṣyāmi svasthānasya ca gotrajān tathā hi pravarāṁś caiva yathāvad vidhipūrvakam
अब इससे आगे मैं प्रत्येक स्वस्थान के गोत्रों को, तथा उनके प्रवरों को भी, विधिपूर्वक ठीक-ठीक बताऊँगा।
श्लोक 35 (skanda.3.91.35)
ज्ञात्वा तु गोत्रदेवीं च तथा प्रवरमेव च । स्वस्थानं जायते चैव द्विजाः स्वस्थानवासिनः ।
jñātvā tu gotradevīṁ ca tathā pravaram eva ca svasthānaṁ jāyate caiva dvijāḥ svasthānavāsinaḥ
गोत्र-देवी और प्रवर को जानकर ही स्वस्थान का ज्ञान होता है; द्विज अपने-अपने स्वस्थान में निवास करते हैं।
श्लोक 36 (skanda.3.91.36)
नारद उवाच । कथं च जायते गोत्रं कथं तु ज्ञायते कुलम् । कथं वा ज्ञायते देवी तद्वदस्व यथार्थतः ।
nārada uvāca kathaṁ ca jāyate gotraṁ kathaṁ tu jñāyate kulam kathaṁ vā jñāyate devī tad vadasva yathārthataḥ
नारद ने कहा — गोत्र कैसे उत्पन्न होता है? कुल कैसे जाना जाता है? देवी कैसे जानी जाती है? यह मुझे यथार्थ रूप से बताइए।
श्लोक 37 (skanda.3.91.37)
ब्रह्मोवाच । सीतापुरं तु प्रथमं प्रवरद्वयमेव च । कुशवत्सौ तथा चात्र मया ते परिकीर्त्तितौ ।
brahmovāca sītāpuraṁ tu prathamaṁ pravaradvayam eva ca kuśavatsau tathā cātra mayā te parikīrtitau
ब्रह्मा ने कहा — सीतापुर पहला (स्थान) है, इसके दो प्रवर हैं — कुश और वत्स, जो मैंने तुम्हें बताये।
श्लोक 38 (skanda.3.91.38)
श्रीक्षेत्रे द्वितीयं चैव गोत्राणां त्रयमेव च । छांदनसस्तथा वत्सस्तृतीयं कुशमेव च ।
śrīkṣetre dvitīyaṁ caiva gotrāṇāṁ trayam eva ca chāndanasas tathā vatsas tṛtīyaṁ kuśam eva ca
श्रीक्षेत्र दूसरा (स्थान) है, इसके तीन गोत्र हैं — छांदनस, वत्स, तथा तीसरा कुश।
श्लोक 39 (skanda.3.91.39)
तृतीये मुद्गलं चैव कुशभारद्वाजमेव च । शोहोली च चतुर्थं वै कुशप्रवरमेव च।
tṛtīye mudgalaṁ caiva kuśabhāradvājam eva ca śoholī ca caturthaṁ vai kuśapravaram eva ca
तीसरे (स्थान, मगोडी) में मुद्गल, कुश और भारद्वाज गोत्र हैं। शोहोली चौथा है, इसका प्रवर कुश ही है।
श्लोक 40 (skanda.3.91.40)
ज्येष्ठला पंचमश्चैव वत्सकुशौ प्रकीर्त्तितौ । श्रेयस्थानं हि षष्ठं वै भारद्वाजः कुशस्तथा।
jyeṣṭhalā pañcamaś caiva vatsakuśau prakīrtitau śreyasthānaṁ hi ṣaṣṭhaṁ vai bhāradvājaḥ kuśas tathā
ज्येष्ठला पाँचवाँ है, इसके वत्स और कुश गोत्र कहे गये हैं। श्रेयस्थान छठा है, इसमें भारद्वाज और कुश गोत्र हैं।
श्लोक 41 (skanda.3.91.41)
दंताली सप्तमं चैव भारद्वाजः कुशस्तथा । वटस्थानमष्टमं च निबोध सुतसत्तम।
dantālī saptamaṁ caiva bhāradvājaḥ kuśas tathā vaṭasthānam aṣṭamaṁ ca nibodha sutasattama
दंताली सातवाँ है, इसमें भारद्वाज और कुश गोत्र हैं। वटस्थान आठवाँ है, हे उत्तम पुत्र! उसे भी जानो —
श्लोक 42 (skanda.3.91.42)
तत्र गोत्रं कुशं कुत्सं भारद्वाजं तथैव च । राज्ञः पुरं नवमं च भारद्वाजप्रवरमेव च ।
tatra gotraṁ kuśaṁ kutsaṁ bhāradvājaṁ tathaiva ca rājñaḥ puraṁ navamaṁ ca bhāradvājapravaram eva ca
वहाँ कुश, कुत्स और भारद्वाज गोत्र हैं। राज्ञःपुर नौवाँ है, इसका प्रवर भारद्वाज ही है।
श्लोक 43 (skanda.3.91.43)
कृष्णवाटं दशमं चैव कुशप्रवरमेव च । दहलोडमेकादशं वत्सप्रवरमेव हि ।
kṛṣṇavāṭaṁ daśamaṁ caiva kuśapravaram eva ca dahaloḍam ekādaśaṁ vatsapravaram eva hi
कृष्णवाट दसवाँ है, इसका प्रवर कुश ही है। दहलोड ग्यारहवाँ है, इसका प्रवर वत्स ही है।
श्लोक 44 (skanda.3.91.44)
चेखलीद्वादशं पौककुशप्रवरमेव च ।
cekhalī dvādaśaṁ paukakuśapravaram eva ca
चेखली बारहवाँ है, इसका प्रवर पौक और कुश है।
श्लोक 45 (skanda.3.91.45)
चांचोदखे देहोलोडी आत्रयश्च वत्सकुत्सकश्चैव । भारद्वाजीकोणाया च भारद्वाजगोलंदृणाशकुस्तथा ।
cāñcodakhe deholoḍī ātrayaś ca vatsakutsakaś caiva bhāradvājīkoṇāyā ca bhāradvājagolaṁdṛṇāśakus tathā
चांचोदखे, देहोलोडी में आत्रेय, वत्स और कुत्स गोत्र हैं; भारद्वाजीकोणाया और गोलंदृणाश में भारद्वाज गोत्र है।
श्लोक 46 (skanda.3.91.46)
थलत्यजाद्वये चैव कुशधारणमेव च । नारणसिद्धा च स्वस्थानं कुत्सं गोत्रं प्रकीर्तितम् ।
thalatyajādvaye caiva kuśadhāraṇam eva ca nāraṇasiddhā ca svasthānaṁ kutsaṁ gotraṁ prakīrtitam
थलत्यजा के दोनों गाँवों में कुश और धारण गोत्र हैं; नारणसिद्धा स्वस्थान में कुत्स गोत्र कहा गया है।
श्लोक 47 (skanda.3.91.47)
भालजां कुत्सवत्सौ च मोहोवी आकुशस्तथा । ईयाश्लीआ शांडिलश्च गोधरीपात्रमेव च ।
bhālajāṁ kutsavatsau ca mohovī ākuśas tathā īyāślīā śāṇḍilaś ca godharīpātram eva ca
भालजा में कुत्स और वत्स गोत्र हैं, मोहोवी में कुश गोत्र है; ईयाश्लीआ में शांडिल्य गोत्र है, गोधरी में पात्र-गोत्र (धारण) है।
श्लोक 48 (skanda.3.91.48)
आनंदीया द्वे चैव भारद्वाजशांडिलश्चैव पाटडीआ कुशमेव च ।
ānandīyā dve caiva bhāradvājaśāṇḍilaś caiva pāṭaḍīā kuśam eva ca
आनंदीया में दो गोत्र हैं — भारद्वाज और शांडिल्य; पाटडीआ में कुश गोत्र है।
श्लोक 49 (skanda.3.91.49)
वांसडीआश्चैव जास्वा कौत्समणा वत्सआत्रेयौ गीता आकुशगौतमौ ।
vāṁsaḍīāś caiva jāsvā kautsamaṇā vatsātreyau gītā ākuśagautamau
वांसडीआ में कौत्स गोत्र है, जास्वा में वत्स और आत्रेय गोत्र हैं; गीता (गोतीया) में कुश और गौतम गोत्र हैं।
श्लोक 50 (skanda.3.91.50)
चरणीआ भारद्वाजः दुधीआधारणसा हि अहो सोन्नामांडिल्यस्तथा ।
caraṇīā bhāradvājaḥ dudhīādhāraṇasā hi aho sonnāmāṇḍilyas tathā
चरणीआ में भारद्वाज गोत्र है, दुधीआ में धारण गोत्र है; तथा एक अन्य स्थान में मांडिल्य गोत्र है।
श्लोक 51 (skanda.3.91.51)
वेलोला हुराश्चैवा असाला कुशश्चैव धारणा च द्वितीय कम् ।
velolā hurāś caivā asālā kuśaś caiva dhāraṇā ca dvitīyakam
वेलोला में हुरा गोत्र है, असाला में कुश गोत्र है, तथा दूसरा धारण गोत्र भी है।
श्लोक 52 (skanda.3.91.52)
नालोला वत्सधारणीया च देलोला कुत्समेव च । सोहासीया भारद्वाजकुशवत्समेव च ।
nālolā vatsadhāraṇīyā ca delolā kutsam eva ca sohāsīyā bhāradvājakuśavatsam eva ca
नालोला में वत्स और धारण गोत्र हैं, देलोला में कुत्स गोत्र है; सोहासीया में भारद्वाज, कुश और वत्स गोत्र हैं।
श्लोक 53 (skanda.3.91.53)
सुहालीआ वत्सं वै प्रोक्तं गोत्राणि यथाक्रमम् । मया प्रोक्तानि चैवात्र स्वस्थानानि यथाक्रमम्।
suhālīā vatsaṁ vai proktaṁ gotrāṇi yathākramam mayā proktāni caivātra svasthānāni yathākramam
सुहालीआ में वत्स गोत्र कहा गया है। इस प्रकार मैंने यहाँ सभी स्वस्थानों के गोत्रों को क्रम से बताया है।
श्लोक 54 (skanda.3.91.54)
[सीतापुरे] ये प्रोक्ताः कुशो वत्सस्तथैव च । विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयो दलमेव च । भार्गवच्यावनाप्नवानौर्वजमदग्निरेव हि । वत्सा शेषा बुटला गोत्रदेव्यः प्रकीर्तिताः । इति प्रथमं गोत्रम् ।। १ ।।
[sītāpure] ye proktāḥ kuśo vatsas tathaiva ca viśvāmitro devarātas tṛtīyo dala eva ca bhārgavacyāvanāpnavānaurvajamadagnir eva hi vatsā śeṣā buṭalā gotradevyaḥ prakīrtitāḥ iti prathamaṁ gotram. 1.
सीतापुर में, जैसा बताया गया, कुश और वत्स गोत्र हैं। कुश के प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, और तीसरा उदल। वत्स के प्रवर हैं — भृगु, च्यवन, आप्नवान, और्व, जमदग्नि। इनकी गोत्र-देवियाँ वत्सा, शेषा और बुटला कही गयी हैं। इस प्रकार यह प्रथम गोत्र (स्थान) है।
श्लोक 55 (skanda.3.91.55)
श्रीक्षेत्रं द्वितीयं प्रोक्तं गोत्रद्वितयमेव च । छांदनसस्तथा वत्सं देवी द्वितयमेव च ।
śrīkṣetraṁ dvitīyaṁ proktaṁ gotradvitayam eva ca chāndanasas tathā vatsaṁ devī dvitayam eva ca
श्रीक्षेत्र दूसरा स्थान है, इसके दो गोत्र हैं — छांदनस और वत्स — तथा दो गोत्र-देवियाँ हैं।
श्लोक 56 (skanda.3.91.56)
आंगिरसांबरीषश्च यौवनाश्वस्तथैव च । भृगुच्यवनआप्नवानौर्वजमदग्निमेव च ।
āṅgirasāmbarīṣaś ca yauvanāśvas tathaiva ca bhṛgucyavanāpnavānaurvajamadagnim eva ca
छांदनस के प्रवर हैं — आंगिरस, आंबरीष, यौवनाश्व; वत्स के प्रवर हैं — भृगु, च्यवन, आप्नवान, और्व, जमदग्नि।
श्लोक 57 (skanda.3.91.57)
देवी भट्टारिका प्रोक्ता द्वितीया शेपला तथा । एतद्वंशोद्भवा ये च शृणु तान्मुनिसत्तम ।
devī bhaṭṭārikā proktā dvitīyā śepalā tathā etadvaṁśodbhavā ye ca śṛṇu tān munisattama
पहली देवी भट्टारिका कही गयी है, दूसरी शेपला। हे मुनिश्रेष्ठ! इस वंश में उत्पन्न हुए लोगों के गुण भी सुनो —
श्लोक 58 (skanda.3.91.58)
सक्रोधनाः सदाचाराः श्रौतस्मार्तक्रियापराः । पंचयज्ञरता नित्यं संबंधसंमाश्रिताः । क्षतज्ञाः क्रतुजाश्चैव ते सर्वे नृपसत्तमाः । इति द्वितीयगोत्रम् ।। २ ।।
sakrodhanāḥ sadācārāḥ śrautasmārtakriyāparāḥ pañcayajñaratā nityaṁ saṁbandhasaṁmāśritāḥ kṣatajñāḥ kratujāś caiva te sarve nṛpasattamāḥ iti dvitīyagotram. 2.
वे स्वभाव से क्रोधी किंतु सदाचारी हैं, श्रौत और स्मार्त कर्मों में तत्पर हैं; सदा पंच-यज्ञों में रत, बंधुत्व के सूत्र में बँधे हुए, उपकार को समझने वाले और यज्ञ-कर्म में निपुण हैं, हे राजश्रेष्ठ! इस प्रकार यह दूसरा गोत्र-स्थान है।
श्लोक 59 (skanda.3.91.59)
तृतीयं मगोडोआ वै गोत्रद्वितयमेव च । भारद्वाजस्तथा कुत्सं देवी द्वितयमेव च ।
tṛtīyaṁ magoḍoā vai gotradvitayam eva ca bhāradvājas tathā kutsaṁ devī dvitayam eva ca
मगोडा तीसरा स्थान है, इसके दो गोत्र हैं — भारद्वाज और कुत्स — तथा दो गोत्र-देवियाँ हैं।
श्लोक 60 (skanda.3.91.60)
आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजस्तथैव च । विश्वामित्रदेव रातौप्रवरत्रयमेव च ।
āṅgirasabārhaspatyabhāradvājas tathaiva ca viśvāmitradevaratau pravaratrayam eva ca
भारद्वाज के प्रवर हैं — आंगिरस, बार्हस्पत्य, भारद्वाज; कुत्स के तीन प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात (और उदल)।
श्लोक 61 (skanda.3.91.61)
शेषला बुधला प्रोक्ताधारशांतिस्तथैव च । अस्मिन्ग्रामे च ये जाता ब्राह्मणाः सत्यवादिनः ।
śeṣalā budhalā proktā dhāraśāntis tathaiva ca asmin grāme ca ye jātā brāhmaṇāḥ satyavādinaḥ
इनकी गोत्र-देवियाँ शेषला और बुधला (धारशांति) कही गयी हैं। इस गाँव में जन्मे ब्राह्मण सत्यवादी हैं —
श्लोक 62 (skanda.3.91.62)
द्विजपूजाक्रिया युक्ता नानायज्ञक्रियापराः । अस्मिन्गोत्रे समुत्पन्ना द्विजाः सर्वे मुनीश्वराः । इति तृतीयगोत्रम् ।। ३ ।।
dvijapūjākriyā yuktā nānāyajñakriyāparāḥ asmin gotre samutpannā dvijāḥ sarve munīśvarāḥ iti tṛtīyagotram. 3.
— द्विज-पूजा के कर्मों में युक्त, नाना यज्ञ-क्रियाओं में तत्पर हैं। इस गोत्र में उत्पन्न सभी द्विज मुनियों के समान हैं। इस प्रकार यह तीसरा गोत्र है।
श्लोक 63 (skanda.3.91.63)
चतुर्थं शीहोलियाग्रामं गोत्रद्वित यमेव च। विश्वामित्रदेवराततृतीयौदलमेव च ।
caturthaṁ śīholiyāgrāmaṁ gotradvitayam eva ca viśvāmitradevarātatṛtīyaudalam eva ca
शीहोलिया गाँव चौथा स्थान है, इसमें दो गोत्र हैं। इसके प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, और तीसरा उदल।
श्लोक 64 (skanda.3.91.64)
देवी चचाई वै तेषां गोत्रदेवी प्रकीर्तिता। अस्मिन्गोत्रे तुये जाता दुर्बला दीनमानसाः।
devī cacāī vai teṣāṁ gotradevī prakīrtitā asmin gotre tu ye jātā durbalā dīnamānasāḥ
इनकी गोत्र-देवी चचाई कही गयी है। इस गोत्र में जन्मे लोग दुर्बल और दीन-मन वाले हैं —
श्लोक 65 (skanda.3.91.65)
असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम। सर्व्वविद्याप्रवीणाश्च ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तम। इति चतुर्थं स्थानम्।।४।।
asatyabhāṣiṇo viprā lobhino nṛpasattama sarvavidyāpravīṇāś ca brāhmaṇā brahmasattama iti caturthaṁ sthānam. 4.
— हे राजश्रेष्ठ! ये असत्यवादी और लोभी ब्राह्मण हैं, हे ब्रह्मश्रेष्ठ! फिर भी वे सभी विद्याओं में प्रवीण हैं। इस प्रकार यह चौथा स्थान है।
श्लोक 66 (skanda.3.91.66)
ज्येष्ठलोजा पंचमं च स्वस्थानं प्रतिकीर्तितम्। वत्सशीया कुत्सशीया प्रवरद्वितयं स्मृतम्।
jyeṣṭhalojā pañcamaṁ ca svasthānaṁ pratikīrtitam vatsaśīyā kutsaśīyā pravaradvitayaṁ smṛtam
ज्येष्ठलोजा पाँचवाँ स्वस्थान बताया गया है, इसके वत्स और कुत्स — दो प्रवर स्मरण किये गये हैं।
श्लोक 67 (skanda.3.91.67)
आंगिरसो बार्हस्पत्यो यौवनाश्वभृगुच्यवनआप्नोर्वजमदग्निस्तथैव हि ।
āṅgiraso bārhaspatyo yauvanāśvabhṛgucyavanāpnorvajamadagnis tathaiva hi
इनके प्रवर हैं — आंगिरस, बार्हस्पत्य, यौवनाश्व; तथा भृगु, च्यवन, आप्नुवान, और्व, जमदग्नि।
श्लोक 68 (skanda.3.91.68)
चचाई वत्सगोत्रस्य शांता च कुत्सगोत्रजा । एतैस्त्रिभिः पंचभिश्च द्विजा ब्रह्मस्वरूपिणः ।
cacāī vatsagotrasya śāntā ca kutsagotrajā etais tribhiḥ pañcabhiś ca dvijā brahmasvarūpiṇaḥ
वत्स गोत्र की गोत्र-देवी चचाई हैं, कुत्स गोत्र की शांता हैं। इन तीन और पाँच प्रवरों से युक्त ये द्विज ब्रह्म-स्वरूप हैं —
श्लोक 69 (skanda.3.91.69)
शांता दांताः सुशीलाश्च धन पुत्रैश्च संयुताः । वेदाध्ययनहीनाश्च कुशलाः सर्वकर्मसु।
śāntā dāntāḥ suśīlāś ca dhanaputraiś ca saṁyutāḥ vedādhyayanahīnāś ca kuśalāḥ sarvakarmasu
— शांत, संयमी, सुशील, धन-पुत्र से संपन्न हैं; वेद-अध्ययन में कुछ न्यून किंतु समस्त कार्यों में कुशल हैं।
श्लोक 70 (skanda.3.91.70)
सुरूपाश्च सदाचाराः सर्वधर्मेषु निष्ठिताः । दानधर्म्मरताः सर्वे अत्रजा जलदा द्विजाः । इति पंचमं स्थानम्।।५।।
surūpāś ca sadācārāḥ sarvadharmeṣu niṣṭhitāḥ dānadharmaratāḥ sarve atrajā jaladā dvijāḥ iti pañcamaṁ sthānam. 5.
वे सुंदर, सदाचारी, समस्त धर्मों में निष्ठावान हैं; दान-धर्म में रत, उदार जल-सम द्विज हैं। इस प्रकार यह पाँचवाँ स्थान है।
श्लोक 71 (skanda.3.91.71)
शेरथाग्रामेषु वै जाताः प्रवरद्वयसंयुताः । कुशभारद्वाजाश्चैव देवीद्वयं तथैव च ।
śerathāgrāmeṣu vai jātāḥ pravaradvayasaṁyuktāḥ kuśabhāradvājāś caiva devīdvayaṁ tathaiva ca
शेरथा गाँवों में जन्मे लोग दो प्रवरों से युक्त हैं — कुश और भारद्वाज; तथा दो गोत्र-देवियाँ हैं।
श्लोक 72 (skanda.3.91.72)
विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौ दल एव च । आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च।
viśvāmitro devaratas tṛtīyau dala eva ca āṅgirasabārhaspatyabhāradvājās tathaiva ca
इनके प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल; तथा आंगिरस, बार्हस्पत्य, भारद्वाज।
श्लोक 73 (skanda.3.91.73)
कमला च महालक्ष्मीर्द्वितीया यक्षिणी तथा। अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः श्रौतस्मार्त्तरता बुधाः।
kamalā ca mahālakṣmīr dvitīyā yakṣiṇī tathā asmin gotre ca ye jātāḥ śrautasmārtaratā budhāḥ
इनकी गोत्र-देवियाँ कमला (महालक्ष्मी) और दूसरी यक्षिणी हैं। इस गोत्र में जन्मे लोग विद्वान, श्रौत-स्मार्त कर्मों में रत हैं —
श्लोक 74 (skanda.3.91.74)
वेदाध्ययनशीलाश्च तापसाश्चारिमर्द्दनाः। रोषिणो लोभिनो दुष्टा यजने याजने रताः। ब्रह्मक्रियापराः सर्वे ब्राह्मणास्ते मयोदिताः। इति षष्ठं स्थानम्।।६।।
vedādhyayanaśīlāś ca tāpasāś cārimardanāḥ roṣiṇo lobhino duṣṭā yajane yājane ratāḥ brahmakriyāparāḥ sarve brāhmaṇās te mayoditāḥ iti ṣaṣṭhaṁ sthānam. 6.
— वेद-अध्ययनशील, तपस्वी, शत्रुओं का दमन करने वाले; क्रोधी, लोभी और कठोर भी, किंतु यजन-याजन में रत हैं। ये सभी ब्राह्मण, जैसा मैंने कहा, ब्रह्म-कर्मों में परायण हैं। इस प्रकार यह छठा स्थान है।
श्लोक 75 (skanda.3.91.75)
दंतालीया भारद्वाजकुत्सशायास्तथैव च। आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च।
dantālīyā bhāradvājakutsaśāyās tathaiva ca āṅgirasabārhaspatyabhāradvājās tathaiva ca
दंताली में भारद्वाज और कुत्स गोत्र हैं; इनके प्रवर हैं — आंगिरस, बार्हस्पत्य, भारद्वाज।
श्लोक 76 (skanda.3.91.76)
देवी च यक्षिणी प्रोक्ता द्वितीया कर्मला तथा । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः ।
devī ca yakṣiṇī proktā dvitīyā karmalā tathā asmin gotre ca ye jātā vāḍavā dhaninaḥ śubhāḥ
इनकी गोत्र-देवी यक्षिणी कही गयी है, दूसरी कर्मला। इस गोत्र में जन्मे ब्राह्मण धनवान और शुभ हैं —
श्लोक 77 (skanda.3.91.77)
वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः । ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वे धर्मपरायणाः । इति सप्तमं स्थानम्।।७।।
vastrālaṁkaraṇopetā dvijabhaktiparāyaṇāḥ brahmabhojyaparāḥ sarve sarve dharmaparāyaṇāḥ iti saptamaṁ sthānam. 7.
— सुंदर वस्त्र-आभूषणों से युक्त, ब्राह्मण-भक्ति में परायण; सभी ब्राह्मण-भोज में तत्पर, सभी धर्मपरायण हैं। इस प्रकार यह सातवाँ स्थान है।
श्लोक 78 (skanda.3.91.78)
वडोद्रीयान्वये जाताश्चत्वारः प्रवराः स्मृताः । कुशः कुत्सश्च वत्सश्च भारद्वाजस्तथैव च ।
vaḍodrīyānvaye jātāś catvāraḥ pravarāḥ smṛtāḥ kuśaḥ kutsaś ca vatsaś ca bhāradvājas tathaiva ca
वडोद्रीय वंश में जन्मे लोगों के चार प्रवर स्मरण किये गये हैं — कुश, कुत्स, वत्स, तथा भारद्वाज।
श्लोक 79 (skanda.3.91.79)
तत्प्रवराण्यहं वक्ष्ये तथा गोत्राण्यनुक्रमात्। विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव च ।
tat pravarāṇy ahaṁ vakṣye tathā gotrāṇy anukramāt viśvāmitro devarātas tṛtīyaudala eva ca
उनके प्रवर और गोत्र मैं क्रमशः बताता हूँ — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल —
श्लोक 80 (skanda.3.91.80)
आंगिरसांबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः । भार्गवश्च्यावनाप्नवानौर्वजमदग्निस्तथैव च।
āṅgirasāṁbarīṣaś ca yauvanāśvas tṛtīyakaḥ bhārgavaś cyāvanāpnavānaurvajamadagnis tathaiva ca
— आंगिरस, आंबरीष, यौवनाश्व; तथा भार्गव, च्यावन, आप्नवान, और्व, जमदग्नि।
श्लोक 81 (skanda.3.91.81)
आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च। कर्मला क्षेमला चैव धारभट्टारिका तथा।
āṅgirasabārhaspatyabhāradvājās tathaiva ca karmalā kṣemalā caiva dhārabhaṭṭārikā tathā
— आंगिरस, बार्हस्पत्य, भारद्वाज। इनकी गोत्र-देवियाँ हैं — कर्मला, क्षेमला, तथा धारभट्टारिका —
श्लोक 82 (skanda.3.91.82)
चतुर्थी क्षेमला प्रोक्ता गोत्रमाता अनुक्रमात्। अस्मिन्गोत्रे तु ये जाताः पंचयज्ञरताः सदा ।
caturthī kṣemalā proktā gotramātā anukramāt asmin gotre tu ye jātāḥ pañcayajñaratāḥ sadā
— और चौथी क्षेमला ही कही गयी है — ये गोत्र-माताएँ क्रम से हैं। इस गोत्र में जन्मे लोग सदा पंच-यज्ञों में रत हैं —
श्लोक 83 (skanda.3.91.83)
लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायंते बहुप्रजाः । स्नानदानादि निरताः सदा विनिर्जितेंद्रियाः ।
lobhinaḥ krodhinaś caiva prajāyante bahuprajāḥ snānadānādi niratāḥ sadā vinirjitendriyāḥ
— लोभी और क्रोधी, किंतु अनेक संतानों वाले; स्नान-दान आदि में लीन, सदा जितेन्द्रिय हैं।
श्लोक 84 (skanda.3.91.84)
वापीकूपतडागानां कर्तारश्च सहस्रशः । व्रतशीला गुणज्ञाश्च मूर्खा वेदविवर्जिताः । इत्यष्टमं स्थानम् ।। ८ ।।
vāpīkūpataḍāgānāṁ kartāraś ca sahasraśaḥ vrataśīlā guṇajñāś ca mūrkhā vedavivarjitāḥ ity aṣṭamaṁ sthānam. 8.
— हज़ारों की संख्या में बावड़ी, कुएँ और तालाब बनवाने वाले; व्रतशील, गुणज्ञ, किंतु कुछ मूर्ख भी और वेद से वंचित। इस प्रकार यह आठवाँ स्थान है।
श्लोक 85 (skanda.3.91.85)
गोदणीयाभिधे ग्रामे गोत्रौ द्वौ तत्र संस्थितौ । वत्सगोत्रं प्रथमकं भारद्वाजं द्वितीयकम् ।
godaṇīyābhidhe grāme gotrau dvau tatra saṁsthitau vatsagotraṁ prathamakaṁ bhāradvājaṁ dvitīyakam
गोदणीया नामक गाँव में दो गोत्र स्थित हैं — पहला वत्स गोत्र, दूसरा भारद्वाज गोत्र।
श्लोक 86 (skanda.3.91.86)
भृगुच्यवनाप्नवानौर्वपुरोध समेव च । शीहरी प्रथमा ज्ञेया द्वितीया यक्षिणी तथा ।
bhṛgucyavanāpnavānaurvapurodhasam eva ca śīharī prathamā jñeyā dvitīyā yakṣiṇī tathā
वत्स के प्रवर हैं — भृगु, च्यवन, आप्नवान, और्व, पुरोधस। इनकी गोत्र-देवी शीहरी है, और भारद्वाज की गोत्र-देवी यक्षिणी है।
श्लोक 87 (skanda.3.91.87)
अस्मिन्गोत्रोद्भवा विप्रा धनधान्यसमन्विताः । सामर्षा लौल्यहीनाश्च द्वेषिणः कुटिलास्तथा ।
asmin gotrodbhavā viprā dhanadhānyasamanvitāḥ sāmarṣā laulyahīnāś ca dveṣiṇaḥ kuṭilās tathā
इस गोत्र में उत्पन्न ब्राह्मण धन-धान्य से संपन्न हैं; ईर्ष्यालु, लोभ से रहित, किंतु द्वेषी और कुटिल भी हैं —
श्लोक 88 (skanda.3.91.88)
हिंसिनो धनलुब्धाश्च मया प्रोक्तास्तु भूपते । इति नवमं स्थानम् ।। ९ ।।
hiṁsino dhanalubdhāś ca mayā proktās tu bhūpate iti navamaṁ sthānam. 9.
— हिंसक और धन के लोभी हैं, हे राजन्! जैसा मैंने बताया। इस प्रकार यह नवाँ स्थान है।
श्लोक 89 (skanda.3.91.89)
कण्टवाडीआ ग्रामे विप्राः कुशगोत्रशुक्लशुश्च समुद्भवाः । प्रवरं तस्य वक्ष्यामि शृणु त्वं च नृपोत्तम ।
kaṇṭavāḍīā grāme viprāḥ kuśagotraśuklaśuś ca samudbhavāḥ pravaraṁ tasya vakṣyāmi śṛṇu tvaṁ ca nṛpottama
कण्टवाडीआ गाँव में ब्राह्मण कुश-गोत्र में उत्पन्न हुए हैं। हे राजश्रेष्ठ! सुनो, मैं उनका प्रवर बताता हूँ।
श्लोक 90 (skanda.3.91.90)
विश्वमित्रो देवरात उदलश्च त्रयः स्मृताः । चचाई देवी सा प्रोक्ता शृणु त्वं नृप सत्तम ।
viśvamitro devarāta udalaś ca trayaḥ smṛtāḥ cacāī devī sā proktā śṛṇu tvaṁ nṛpa sattama
इसके तीन प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, उदल। हे राजश्रेष्ठ! इसकी गोत्र-देवी चचाई कही गयी है, सुनो।
श्लोक 91 (skanda.3.91.91)
यजंते क्रतुभिस्तत्र हृष्टचित्तैकमानसाः । सर्वविद्यासु कुशला ब्राह्मणाः सत्यवादिनः । इति दशमं स्थानम् ।। १० ।।
yajante kratubhis tatra hṛṣṭacittaikamānasāḥ sarvavidyāsu kuśalā brāhmaṇāḥ satyavādinaḥ iti daśamaṁ sthānam. 10.
वे प्रसन्नचित्त और एकाग्रमन होकर वहाँ यज्ञ करते हैं; समस्त विद्याओं में कुशल, सत्यवादी ब्राह्मण हैं। इस प्रकार यह दसवाँ स्थान है।
श्लोक 92 (skanda.3.91.92)
वेखलोया मया प्रोक्ता कुत्सवंशे समुद्भवाः । प्रवरत्रयसंयुक्ताः शृणुत्वं च नृपोत्तम ।
vekhaloyā mayā proktā kutsavaṁśe samudbhavāḥ pravaratrayasaṁyuktāḥ śṛṇu tvaṁ ca nṛpottama
वेखलोया — जैसा मैंने बताया — कुत्स वंश में उत्पन्न हैं, तीन प्रवरों से युक्त हैं। हे राजश्रेष्ठ! सुनो।
श्लोक 93 (skanda.3.91.93)
विश्वामित्रो देवराजौदलश्चेति त्रयः स्मृताः । चचाई देवी तेषां वै कुलरक्षाकरी स्मृता ।
viśvāmitro devarājaudalaś ceti trayaḥ smṛtāḥ cacāī devī teṣāṁ vai kularakṣākarī smṛtā
उसके तीन प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवराज, उदल। उनकी गोत्र-देवी चचाई कुल की रक्षा करने वाली मानी गयी हैं।
श्लोक 94 (skanda.3.91.94)
ब्राह्मणाश्च महात्मानः सत्त्ववंतो गुणान्विताः । तपस्वियोगिनश्चैव वेदवेदांगपारगाः ।
brāhmaṇāś ca mahātmānaḥ sattvavanto guṇānvitāḥ tapasviyoginaś caiva vedavedāṅgapāragāḥ
इस गोत्र के ब्राह्मण महात्मा, सत्त्वगुणी और गुणवान हैं; तपस्वी, योगी, तथा वेद-वेदांग में पारंगत हैं।
श्लोक 95 (skanda.3.91.95)
साधवश्च सदाचारा विष्णुभक्तिपरायणाः । स्नानसंध्यापरा नित्यं ब्रह्मभोज्यपरायणाः । अस्मिन्वंशे मया प्रोक्ताः शृणुत्वं च अतः परम् । इत्येकादशस्थानम्।। ११ ।।
sādhavaś ca sadācārā viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ snānasaṁdhyāparā nityaṁ brahmabhojyaparāyaṇāḥ asmin vaṁśe mayā proktāḥ śṛṇu tvaṁ ca ataḥ param ity ekādaśasthānam. 11.
साधु स्वभाव, सदाचारी, विष्णु-भक्ति में परायण; सदा स्नान-संध्या में तत्पर, ब्राह्मण-भोज में समर्पित हैं। इस वंश के विषय में मैंने जो बताया, आगे भी सुनो। इस प्रकार यह ग्यारहवाँ स्थान है।
श्लोक 96 (skanda.3.91.96)
देहलोडीआ ये प्रोक्ताः कुत्सप्रवरसंयुताः । आंगिरस आंबरीषो युवनाश्वस्तृतीयकः ।
dehaloḍīā ye proktāḥ kutsapravarasaṁyutāḥ āṅgirasa āmbarīṣo yuvanāśvas tṛtīyakaḥ
देहलोडीआ, जैसा बताया गया है, कुत्स-प्रवर से युक्त है; इसके प्रवर हैं — आंगिरस, आंबरीष, तीसरा युवनाश्व।
श्लोक 97 (skanda.3.91.97)
गोत्रदेवी मया प्रोक्ता श्रीशेषदुर्बलेति च । कुत्सवंशे च ये जाताः सद्वृत्ताः सत्यभाषिणः ।
gotradevī mayā proktā śrīśeṣadurbaleti ca kutsavaṁśe ca ye jātāḥ sadvṛttāḥ satyabhāṣiṇaḥ
मैंने इसकी गोत्र-देवी श्रीशेषदुर्बला बतायी है। इस कुत्स-वंश में जन्मे लोग सदाचारी और सत्यवादी हैं —
श्लोक 98 (skanda.3.91.98)
वेदाध्ययनशीलाश्च परच्छिद्रैकदर्शिनः । सामर्षा लौल्यतो हीना द्वेषिणः कुटिलास्तथा ।
vedādhyayanaśīlāś ca paracchidraikadarśinaḥ sāmarṣā laulyato hīnā dveṣiṇaḥ kuṭilās tathā
— वेद-अध्ययनशील, दूसरों के दोष ही देखने वाले; ईर्ष्यालु, लोभरहित, किंतु द्वेषी और कुटिल भी।
श्लोक 99 (skanda.3.91.99)
हिंसिनो धनलुब्धाश्च ये च कुत्ससमुद्भवाः । इति द्वादशं स्थानम् ।। १२ ।।
hiṁsino dhanalubdhāś ca ye ca kutsasamudbhavāḥ iti dvādaśaṁ sthānam. 12.
— जो कुत्स-वंश में उत्पन्न हैं, वे हिंसक और धन-लोभी भी हैं। इस प्रकार यह बारहवाँ स्थान है।
श्लोक 100 (skanda.3.91.100)
कोहे च ब्राह्मणाः प्रोक्ता गोत्रत्रितयसंयुताः । भारद्वाजस्तथा वत्सस्तृतीयः कुश एव च ।
kohe ca brāhmaṇāḥ proktā gotratritayasaṁyutāḥ bhāradvājas tathā vatsas tṛtīyaḥ kuśa eva ca
कोहे में ब्राह्मण तीन गोत्रों से युक्त कहे गये हैं — भारद्वाज, वत्स, तीसरा कुश।
श्लोक 101 (skanda.3.91.101)
प्रवराण्यहं तथा वक्ष्ये यथा गोत्रक्रमेण हि । भार्गवच्यवनाप्नवानौर्वजमदग्निस्तथैव च ।
pravarāṇy ahaṁ tathā vakṣye yathā gotrakrameṇa hi bhārgavacyavanāpnavānaurvajamadagnis tathaiva ca
मैं इनके प्रवरों को गोत्र-क्रम से बताता हूँ — वत्स के प्रवर हैं भृगु, च्यवन, आप्नवान, और्व, जमदग्नि —
श्लोक 102 (skanda.3.91.102)
कुशप्रवरं तृतीयं तु प्रवरत्रयमेव च । विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेव च ।
kuśapravaraṁ tṛtīyaṁ tu pravaratrayam eva ca viśvāmitro devaratas tṛtīyaudalam eva ca
— और कुश के तीन प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल।
श्लोक 103 (skanda.3.91.103)
यक्षिणी प्रथमा प्रोक्ता द्वितीया शीहुरी तथा । तृतीया चचाई प्रोक्ता यथानुक्रमगोत्रजा ।
yakṣiṇī prathamā proktā dvitīyā śīhurī tathā tṛtīyā cacāī proktā yathānukramagotrajā
पहली गोत्र-देवी यक्षिणी है, दूसरी शीहुरी, तीसरी चचाई — यह गोत्रों के क्रम में है।
श्लोक 104 (skanda.3.91.104)
अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः श्रौतस्मार्त्तरता बुधाः । वेदाध्ययनशीलाश्च तापसाश्चारिमर्द्दनाः ।
asmin gotre bhavā viprāḥ śrautasmārtaratā budhāḥ vedādhyayanaśīlāś ca tāpasāś cārimardanāḥ
इस गोत्र में उत्पन्न ब्राह्मण विद्वान, श्रौत-स्मार्त कर्मों में रत हैं; वेद-अध्ययनशील, तपस्वी, शत्रुओं का दमन करने वाले हैं —
श्लोक 105 (skanda.3.91.105)
रोषिणो लोभिनो दुष्टा यजने याजने रताः । ब्रह्मकर्मपराः सर्वे मया प्रोक्ता द्विजोत्तमाः । इति त्रयोदशं स्थानम्।।१३।।
roṣiṇo lobhino duṣṭā yajane yājane ratāḥ brahmakarmaparāḥ sarve mayā proktā dvijottamāḥ iti trayodaśaṁ sthānam. 13.
— क्रोधी, लोभी और कठोर भी, किंतु यजन-याजन में रत हैं। ये सभी उत्तम द्विज, जैसा मैंने बताया, ब्रह्म-कर्मों में परायण हैं। इस प्रकार यह तेरहवाँ स्थान है।
श्लोक 106 (skanda.3.91.106)
चांदणखेडे ये जाता भारद्वाजसमुद्भवाः। आंगिरसो बार्हस्पत्यस्तृतीयो भारद्वाजस्तथा ।
cāndaṇakheḍe ye jātā bhāradvājasamudbhavāḥ āṅgiraso bārhaspatyas tṛtīyo bhāradvājas tathā
चांदणखेडे में जन्मे लोग भारद्वाज-वंशोद्भव हैं; इनके प्रवर हैं — आंगिरस, बार्हस्पत्य, तीसरा भारद्वाज।
श्लोक 107 (skanda.3.91.107)
यक्षिणी चास्य वै देवी प्रोक्ता व्यासेन धीमता । भारद्वाजास्तु ये जाता द्विजा ब्रह्मस्वरूपिणः ।
yakṣiṇī cāsya vai devī proktā vyāsena dhīmatā bhāradvājās tu ye jātā dvijā brahmasvarūpiṇaḥ
बुद्धिमान व्यास ने इसकी गोत्र-देवी यक्षिणी बतायी है। जो द्विज इस भारद्वाज गोत्र में जन्मे हैं, वे ब्रह्म-स्वरूप हैं —
श्लोक 108 (skanda.3.91.108)
शांता दांता सुशीलाश्च धनपुत्रसमन्विताः । धर्मारण्ये द्विजाः श्रेष्ठाः क्रतुकर्मणि कोविदाः ।
śāntā dāntā suśīlāś ca dhanaputrasamanvitāḥ dharmāraṇye dvijāḥ śreṣṭhāḥ kratukarmaṇi kovidāḥ
— शांत, संयमी, सुशील, धन-पुत्र से संपन्न हैं; धर्मारण्य में श्रेष्ठ द्विज, यज्ञ-कर्म में कुशल हैं —
श्लोक 109 (skanda.3.91.109)
गुरुभक्तिरताः सर्वे भासयंति स्वकं कुलम् । इति चतुर्द्दशस्थानम् ।।१४।।
gurubhaktiratāḥ sarve bhāsayanti svakaṁ kulam iti caturdaśasthānam. 14.
— और सभी गुरु-भक्ति में रत होकर अपने कुल को उज्ज्वल करते हैं। इस प्रकार यह चौदहवाँ स्थान है।
श्लोक 110 (skanda.3.91.110)
थलग्रामे च ये जाता भारद्वाजसमुद्भवाः । आंगिरसो बार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तृतीयकः ।
thalagrāme ca ye jātā bhāradvājasamudbhavāḥ āṅgiraso bārhaspatyo bhāradvājas tṛtīyakaḥ
थलग्राम में जन्मे लोग भारद्वाज-वंशोद्भव हैं; इनके प्रवर हैं — आंगिरस, बार्हस्पत्य, तीसरा भारद्वाज।
श्लोक 111 (skanda.3.91.111)
अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः । वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः ।
asmin gotre ca ye jātā vāḍavā dhaninaḥ śubhāḥ vastrālaṁkaraṇopetā dvijabhaktiparāyaṇāḥ
इस गोत्र में जन्मे ब्राह्मण धनवान और शुभ हैं; सुंदर वस्त्र-आभूषणों से युक्त, ब्राह्मण-भक्ति में परायण हैं —
श्लोक 112 (skanda.3.91.112)
ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वे धर्मपरायणाः । गोत्रदेवी मया ख्याता यक्षिणी नाम रक्षिणी । इति पंचदश स्थानम्।।१५।।
brahmabhojyaparāḥ sarve sarve dharmaparāyaṇāḥ gotradevī mayā khyātā yakṣiṇī nāma rakṣiṇī iti pañcadaśa sthānam. 15.
— सभी ब्राह्मण-भोज में तत्पर, सभी धर्मपरायण हैं। इनकी गोत्र-देवी मैंने यक्षिणी नाम से बतायी है, जो रक्षा करने वाली हैं। इस प्रकार यह पंद्रहवाँ स्थान है।
श्लोक 113 (skanda.3.91.113)
मोऊत्रीयाश्च ये जाता द्वौ गोत्रौ तत्र कीर्तितौ । भारद्वाजः कश्यपश्च देवीद्वितयमेव च ।
moūtrīyāś ca ye jātā dvau gotrau tatra kīrtitau bhāradvājaḥ kaśyapaś ca devīdvitayam eva ca
मोऊत्रीया में जन्मे लोगों के दो गोत्र कहे गये हैं — भारद्वाज और कश्यप — तथा दो गोत्र-देवियाँ हैं।
श्लोक 114 (skanda.3.91.114)
चामुण्डा यक्षिणी चैव देवी चात्र प्रकीर्त्तिता । कश्यपाऽवत्सारश्चैव नैधुवश्च तृतीयकः ।
cāmuṇḍā yakṣiṇī caiva devī cātra prakīrtitā kaśyapāvatsāraś caiva naidhuvaś ca tṛtīyakaḥ
यहाँ की देवियाँ चामुण्डा और यक्षिणी कही गयी हैं। कश्यप गोत्र के प्रवर हैं — कश्यप, अवत्सार, तीसरा नैध्रुव।
श्लोक 115 (skanda.3.91.115)
आंगिरसो बार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तृतीयकः । प्रियवाक्या महादक्षा गुरु भक्ति रताः सदा ।
āṅgiraso bārhaspatyo bhāradvājas tṛtīyakaḥ priyavākyā mahādakṣā gurubhaktiratāḥ sadā
भारद्वाज गोत्र के प्रवर हैं — आंगिरस, बार्हस्पत्य, तीसरा भारद्वाज। ये मधुरभाषी, अत्यंत निपुण, तथा सदा गुरु-भक्ति में रत हैं —
श्लोक 116 (skanda.3.91.116)
सदा प्रतिष्ठावंतश्च सर्वभूतहिते रताः । यजंति ते महायज्ञान्काश्यपा ये द्विजातयः ।
sadā pratiṣṭhāvantaś ca sarvabhūtahite ratāḥ yajanti te mahāyajñān kāśyapā ye dvijātayaḥ
— सदा प्रतिष्ठित, सर्वभूतों के हित में रत हैं। जो काश्यप-गोत्रीय द्विज हैं, वे महान् यज्ञ सम्पन्न करते हैं —
श्लोक 117 (skanda.3.91.117)
सर्वेषां याजनकरा याज्ञिकाः परमाः स्मृताः । इति षोडशं स्थानम् ।। १६ ।।
sarveṣāṁ yājanakarā yājñikāḥ paramāḥ smṛtāḥ iti ṣoḍaśaṁ sthānam. 16.
— वे सबके यज्ञ करानेवाले, सर्वश्रेष्ठ याज्ञिक माने जाते हैं। इस प्रकार यह सोलहवाँ स्थान है।
श्लोक 118 (skanda.3.91.118)
हाथीजणे च ये जाता वत्सा भारद्वाजास्तथा । ज्ञानजा यक्षिणी चैव गोत्रदेव्यौ प्रकीर्तिते ।
hāthījaṇe ca ye jātā vatsā bhāradvājās tathā jñānajā yakṣiṇī caiva gotradevyau prakīrtite
हाथीजण में जन्मे लोग वत्स और भारद्वाज गोत्र के हैं; इनकी गोत्र-देवियाँ ज्ञानजा और यक्षिणी कही गयी हैं।
श्लोक 119 (skanda.3.91.119)
अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः पंचयज्ञरताः सदा । लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजावंतो बहुश्रुताः ।
asmin gotre ca ye jātāḥ pañcayajñaratāḥ sadā lobhinaḥ krodhinaś caiva prajāvanto bahuśrutāḥ
इस गोत्र में जन्मे लोग सदा पंच-यज्ञों में रत हैं; लोभी और क्रोधी भी, किंतु संतानवान और बहुश्रुत हैं —
श्लोक 120 (skanda.3.91.120)
स्नानदानादिनिरता विष्णुभक्तिपरायणाः । व्रतशीला गुणज्ञानमूर्खा वेदविवर्जिताः । इति सप्तदशं स्थानम् ।। १७ ।।
snānadānādiniratā viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ vrataśīlā guṇajñānamūrkhā vedavivarjitāḥ iti saptadaśaṁ sthānam. 17.
— स्नान-दान आदि में लीन, विष्णु-भक्ति में परायण हैं; व्रतशील और गुणज्ञ, किंतु कुछ मूर्ख भी और वेद से वंचित। इस प्रकार यह सत्रहवाँ स्थान है।
श्लोक 121 (skanda.3.91.121)
कपड्वाणजा ब्राह्मणास्तु भारद्वाजा कुशास्तथा । देवी च यक्षिणी प्रोक्ता द्वितीया चचाई तथा ।
kapaḍvāṇajā brāhmaṇās tu bhāradvājā kuśās tathā devī ca yakṣiṇī proktā dvitīyā cacāī tathā
कपड्वाणजा के ब्राह्मण भारद्वाज और कुश गोत्र के हैं; इनकी देवी यक्षिणी, दूसरी चचाई कही गयी है।
श्लोक 122 (skanda.3.91.122)
आंगिरसबार्हस्पत्यौ भारद्वाजस्तृतीयकः । विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल मेव च ।
āṅgirasabārhaspatyau bhāradvājas tṛtīyakaḥ viśvāmitro devaratas tṛtīyaudalam eva ca
भारद्वाज के प्रवर हैं — आंगिरस, बार्हस्पत्य, तीसरा भारद्वाज; कुश के प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल।
श्लोक 123 (skanda.3.91.123)
अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः सत्यवादिजितव्रताः । जितेंद्रियाः सुरूपाश्च अल्पाहाराः शुभाननाः ।
asmin gotre ca ye jātāḥ satyavādijitavratāḥ jitendriyāḥ surūpāś ca alpāhārāḥ śubhānanāḥ
इस गोत्र में जन्मे लोग सत्यवादी, दृढ़-व्रती, जितेन्द्रिय, सुरूप, अल्पाहारी, शुभ मुख वाले हैं —
श्लोक 124 (skanda.3.91.124)
सदोद्यताः पुराणज्ञा महादानपरायणाः । निर्द्वेषिणो लोभयुता वेदाध्ययनतत्पराः ।
sadodyatāḥ purāṇajñā mahādānaparāyaṇāḥ nirdveṣiṇo lobhayutā vedādhyayanatatparāḥ
— सदा तत्पर, पुराणज्ञ, महान् दान में परायण; द्वेष-रहित किंतु लोभयुक्त, वेदाध्ययन में तत्पर हैं।
श्लोक 125 (skanda.3.91.125)
दीर्घदर्शिनो महातेजा महामायाविमोहिताः । इत्यष्टादशं स्थानम् ।। १८ ।।
dīrghadarśino mahātejā mahāmāyāvimohitāḥ ity aṣṭādaśaṁ sthānam. 18.
— दूरदर्शी, अत्यंत तेजस्वी, तथापि महामाया से मोहित भी। इस प्रकार यह अठारहवाँ स्थान है।
श्लोक 126 (skanda.3.91.126)
जन्होरी वाडवाः प्रोक्ताः कुशप्रवरसंयुताः । विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव च ।
janhorī vāḍavāḥ proktāḥ kuśapravarasaṁyutāḥ viśvāmitro devaratas tṛtīyaudala eva ca
जन्होरी के ब्राह्मण कुश-प्रवर से युक्त कहे गये हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल।
श्लोक 127 (skanda.3.91.127)
तारणी च महामाया गोत्रदेवी प्रकीर्त्तिता । अस्मिन्वंशे ससुत्पन्ना वाडवा दुःसहा नृप ।
tāraṇī ca mahāmāyā gotradevī prakīrtitā asmin vaṁśe sa sutpannā vāḍavā duḥsahā nṛpa
इनकी गोत्र-देवी तारणी महामाया कही गयी है। हे राजन्! इस वंश में उत्पन्न ब्राह्मण दुःसह (अजेय) हैं —
श्लोक 128 (skanda.3.91.128)
महोत्कटा महाकायाः प्रलंबाश्च महोद्धताः । क्लेशरूपाः कृष्णवर्णाः सर्वशास्त्र विशारदाः ।
mahotkaṭā mahākāyāḥ pralaṁbāś ca mahoddhatāḥ kleśarūpāḥ kṛṣṇavarṇāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ
— अत्यंत विशाल, विशाल शरीर वाले, लंबे कद के, तथा अत्यंत उग्र स्वभाव के हैं; कठोर-रूप, श्याम-वर्ण, किंतु समस्त शास्त्रों में निपुण हैं।
श्लोक 129 (skanda.3.91.129)
बहुभुग्धनिनो दक्षा द्वेषपापविवर्जिताः । सुवस्त्रभूषा वैरूपा ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । इत्येकोनविशतितमं स्थानम् ।। १९ ।।
bahubhugdhanino dakṣā dveṣapāpavivarjitāḥ suvastrabhūṣā vairūpā brāhmaṇā brahmavādinaḥ ity ekonaviṁśatitamaṁ sthānam. 19.
— प्रचुर भोजन और धन वाले, निपुण, द्वेष और पाप से मुक्त; सुंदर वस्त्र-आभूषणों वाले, यद्यपि रूप में असामान्य, ब्रह्मवादी ब्राह्मण हैं। इस प्रकार यह उन्नीसवाँ स्थान है।
श्लोक 130 (skanda.3.91.130)
वनोडीयाश्च ये जाता गोत्राणां त्रयमेव च । कुशकुत्सौ च प्रवरौ तृतीयो भारद्वाजस्तथा ।
vanoḍīyāś ca ye jātā gotrāṇāṁ trayam eva ca kuśakutsau ca pravarau tṛtīyo bhāradvājas tathā
वनोडीया में जन्मे लोगों के तीन गोत्र हैं — कुश और कुत्स दो प्रवर, तीसरा भारद्वाज।
श्लोक 131 (skanda.3.91.131)
विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल मेव च । आंगिरस आंबरीषो युवनाश्वस्तृतीयकः ।
viśvāmitro devaratas tṛtīyaudalam eva ca āṅgirasa āmbarīṣo yuvanāśvas tṛtīyakaḥ
कुश के प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल; कुत्स के प्रवर हैं — आंगिरस, आंबरीष, तीसरा युवनाश्व।
श्लोक 132 (skanda.3.91.132)
आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च । शेषला प्रथमा प्रोक्ता तथा शांता द्वितीयका ।
āṅgirasabārhaspatyabhāradvājās tathaiva ca śeṣalā prathamā proktā tathā śāntā dvitīyakā
भारद्वाज के प्रवर हैं — आंगिरस, बार्हस्पत्य, भारद्वाज। पहली गोत्र-देवी शेषला कही गयी है, दूसरी शांता।
श्लोक 133 (skanda.3.91.133)
तृतीया धारशांतिश्च गोत्रदेव्यो ह्यनुक्रमात् । अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः ।
tṛtīyā dhāraśāntiś ca gotradevyo hy anukramāt asmin gotre tu ye jātā durbalā dīnamānasāḥ
और तीसरी धारशांति — ये गोत्र-देवियाँ क्रम से हैं। इस गोत्र में जन्मे लोग दुर्बल और दीन-मन वाले हैं —
श्लोक 134 (skanda.3.91.134)
असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम । सर्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः । इति विंशतितमं स्थानम् ।। २० ।।
asatyabhāṣiṇo viprā lobhino nṛpasattama sarvavidyākuśalino brāhmaṇā brahmavittamāḥ iti viṁśatitamaṁ sthānam. 20.
— हे राजश्रेष्ठ! ये असत्यवादी और लोभी ब्राह्मण हैं, फिर भी वे सभी विद्याओं में कुशल और परम ब्रह्मज्ञानी हैं। इस प्रकार यह बीसवाँ स्थान है।
श्लोक 135 (skanda.3.91.135)
कीणावाचनकं स्थानं यदेकाधि कविंशति । भारद्वाजाश्च विप्रेंद्राः कथिता ब्राह्मणाः शुभाः ।
kīṇāvācanakaṁ sthānaṁ yad ekādhika viṁśati bhāradvājāś ca viprendrāḥ kathitā brāhmaṇāḥ śubhāḥ
कीणावाचनक इक्कीसवाँ स्थान है; इसके श्रेष्ठ शुभ ब्राह्मण भारद्वाज-गोत्रीय कहे गये हैं।
श्लोक 136 (skanda.3.91.136)
आंगिरसवार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च । यक्षिणी च तथा देवी गोत्रदेवी प्रकी र्तिता ।
āṅgirasavārhaspatyabhāradvājās tathaiva ca yakṣiṇī ca tathā devī gotradevī prakīrtitā
इनके प्रवर हैं — आंगिरस, वार्हस्पत्य, भारद्वाज; इनकी गोत्र-देवी यक्षिणी कही गयी है।
श्लोक 137 (skanda.3.91.137)
अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः । वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः ।
asmin gotre ca ye jātā vāḍavā dhaninaḥ śubhāḥ vastrālaṁkaraṇopetā dvijabhaktiparāyaṇāḥ
इस गोत्र में जन्मे ब्राह्मण धनवान और शुभ हैं; सुंदर वस्त्र-आभूषणों से युक्त, ब्राह्मण-भक्ति में परायण हैं —
श्लोक 138 (skanda.3.91.138)
ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वे धर्म्म परायणाः । इत्येकविंशतितमं स्थानम् ।। २१ ।।
brahmabhojyaparāḥ sarve sarve dharmaparāyaṇāḥ ity ekaviṁśatitamaṁ sthānam. 21.
— सभी ब्राह्मण-भोज में तत्पर, सभी धर्मपरायण हैं। इस प्रकार यह इक्कीसवाँ स्थान है।
श्लोक 139 (skanda.3.91.139)
गोविंदणाः च स्वस्थाने ये जाता ब्रह्मसत्तमाः । कुशगोत्रं च वै प्रोक्तं प्रवरत्रयमेव च ।
govindaṇāḥ ca svasthāne ye jātā brahmasattamāḥ kuśagotraṁ ca vai proktaṁ pravaratrayam eva ca
गोविंदणा स्वस्थान में जन्मे श्रेष्ठ ब्राह्मणों का गोत्र कुश कहा गया है, जिसके तीन प्रवर हैं।
श्लोक 140 (skanda.3.91.140)
विश्वामित्रो देवरातौदलप्रवरमेव च। चचई च महादेवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता ।
viśvāmitro devaratau dalapravaram eva ca cacaī ca mahādevī gotradevī prakīrtitā
इसके प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, उदल। इनकी गोत्र-देवी महादेवी चचाई कही गयी है।
श्लोक 141 (skanda.3.91.141)
अस्मिन्गोत्रे च ये जाता ब्राह्मणा ब्रह्मवेदिनः । यजंते क्रतुभिस्तत्र हृष्टचित्तैकमानसाः ।
asmin gotre ca ye jātā brāhmaṇā brahmavedinaḥ yajante kratubhis tatra hṛṣṭacittaikamānasāḥ
इस गोत्र में जन्मे ब्राह्मण ब्रह्म-वेत्ता हैं; वे प्रसन्नचित्त और एकाग्रमन होकर वहाँ यज्ञ करते हैं —
श्लोक 142 (skanda.3.91.142)
सर्वविद्यासु कुशला ब्रह्मण्या ब्रह्मवित्तमाः । इति द्वाविंशतितमं स्थानम् ।। २२ ।।
sarvavidyāsu kuśalā brahmaṇyā brahmavittamāḥ iti dvāviṁśatitamaṁ sthānam. 22.
— समस्त विद्याओं में कुशल, ब्राह्मण-हितैषी, परम ब्रह्मज्ञानी हैं। इस प्रकार यह बाईसवाँ स्थान है।
श्लोक 143 (skanda.3.91.143)
थलत्यजा हि विप्रेंद्रा द्वौ गोत्रौ चाप्यधिष्ठितौ । धारणं संकुशं चैव गोत्रद्वितयमेव च ।
thalatyajā hi viprendrā dvau gotrau cāpy adhiṣṭhitau dhāraṇaṁ saṁkuśaṁ caiva gotradvitayam eva ca
थलत्यजा के श्रेष्ठ ब्राह्मण दो गोत्रों में स्थित हैं — धारण और संकुश, ये दो गोत्र हैं।
श्लोक 144 (skanda.3.91.144)
अगस्त्यो दार्ढ्यच्युतश्च रथ्यवाहनमेव च । विश्वामित्रो देवरात स्तृतीयौदल एव च ।
agastyo dārḍhyacyutaś ca rathyavāhanam eva ca viśvāmitro devarāta stṛtīyaudala eva ca
धारण के प्रवर हैं — अगस्त्य, दार्ढ्यच्युत, रथ्यवाहन; संकुश के प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल।
श्लोक 145 (skanda.3.91.145)
देवी च छत्रजा प्रोक्ता द्वितीया थलजा तथा । धारणसगोत्रे ये जाता ब्रह्मण्या ब्रह्मवित्तमाः ।
devī ca chattrajā proktā dvitīyā thalajā tathā dhāraṇasagotre ye jātā brahmaṇyā brahmavittamāḥ
पहली गोत्र-देवी छत्रजा कही गयी है, दूसरी थलजा। धारण-गोत्र में जन्मे लोग ब्राह्मण-हितैषी, परम ब्रह्मज्ञानी हैं —
श्लोक 146 (skanda.3.91.146)
त्रिप्रवराश्चैव विख्याता सत्त्ववंतो गुणान्विताः । तदन्वये च ये जाता धर्मकर्म्मसमाश्रिताः ।
tripravarāś caiva vikhyātā sattvavanto guṇānvitāḥ tadanvaye ca ye jātā dharmakarmasamāśritāḥ
— तीन प्रवरों से विख्यात, सत्त्वगुणी और गुणवान हैं। उस वंश में जन्मे लोग धर्म-कर्म के आश्रित हैं —
श्लोक 147 (skanda.3.91.147)
धनिनो ज्ञाननिष्ठाश्च तपोयज्ञक्रियादिषु । त्रयोविंशं प्रोक्तमेत्तत्स्थानं मोढकजातिनाम् । इति त्रयोविंशतितमं स्थानम् ।। २३ ।।
dhanino jñānaniṣṭhāś ca tapoyajñakriyādiṣu trayoviṁśaṁ proktam etat sthānaṁ moḍhakajātinām iti trayoviṁśatitamaṁ sthānam. 23.
— धनवान, ज्ञान-निष्ठ, तप और यज्ञ-कर्मों में तत्पर हैं। मोढ जाति के लिए यह तेईसवाँ स्थान कहा गया है। इस प्रकार यह तेईसवाँ स्थान है।
श्लोक 148 (skanda.3.91.148)
नारणसिद्धाश्च ये प्रोक्ता ब्राह्मणा ज्ञानवित्तमाः । अस्मिन्गोत्रे च ये विप्राः सत्यवादिजितव्रताः ।
nāraṇasiddhāś ca ye proktā brāhmaṇā jñānavittamāḥ asmin gotre ca ye viprāḥ satyavādijitavratāḥ
नारणसिद्धा के ब्राह्मण परम ज्ञानी कहे गये हैं। इस गोत्र में जन्मे विप्र सत्यवादी, दृढ़-व्रती हैं —
श्लोक 149 (skanda.3.91.149)
जितेंद्रियाः सुरूपाश्च अल्पाहाराः शुभाननाः । सदोद्यताः पुराणज्ञा महादानपरायणाः ।
jitendriyāḥ surūpāś ca alpāhārāḥ śubhānanāḥ sadodyatāḥ purāṇajñā mahādānaparāyaṇāḥ
— जितेन्द्रिय, सुरूप, अल्पाहारी, शुभ मुख वाले हैं; सदा तत्पर, पुराणज्ञ, महान् दान में परायण हैं।
श्लोक 150 (skanda.3.91.150)
निर्द्वेषिणोऽलोभयुता वेदाध्ययनतत्पराः । दीर्घदर्शिनो महातेजा महामायाविमोहिताः ।
nirdveṣiṇo 'lobhayutā vedādhyayanatatparāḥ dīrghadarśino mahātejā mahāmāyāvimohitāḥ
— द्वेष-रहित, लोभ-रहित, वेदाध्ययन में तत्पर हैं; दूरदर्शी, अत्यंत तेजस्वी, तथापि महामाया से मोहित भी।
श्लोक 151 (skanda.3.91.151)
चतुर्विंशतितमं प्रोक्तं स्वस्थानं परमं मतम् । इति चतुर्विंशतितमं स्थानम् ।। २४ ।।
caturviṁśatitamaṁ proktaṁ svasthānaṁ paramaṁ matam iti caturviṁśatitamaṁ sthānam. 24.
इसे चौबीसवाँ, परम माना गया स्वस्थान कहा गया है। इस प्रकार यह चौबीसवाँ स्थान है।
श्लोक 152 (skanda.3.91.152)
भालजाश्चात्र वै प्रोक्ता ब्राह्मणाः सत्यवादिनः । वत्सगोत्रं कुशं चैव गोत्रद्वितयमेव च ।
bhālajāś cātra vai proktā brāhmaṇāḥ satyavādinaḥ vatsagotraṁ kuśaṁ caiva gotradvitayam eva ca
भालजा के ब्राह्मण सत्यवादी कहे गये हैं; उनके दो गोत्र हैं — वत्स और कुश।
श्लोक 153 (skanda.3.91.153)
तेषां प्रवराण्यहं वक्ष्ये पंचत्रितयमेव च । भृगुश्चयवनाप्नवानौर्वजमदग्निस्तथैव च ।
teṣāṁ pravarāṇy ahaṁ vakṣye pañcatritayam eva ca bhṛguś cyavanāpnavānaurvajamadagnis tathaiva ca
मैं उनके प्रवर बताता हूँ — वत्स के पाँच प्रवर हैं — भृगु, च्यवन, आप्नवान, और्व, जमदग्नि —
श्लोक 154 (skanda.3.91.154)
आंगिरसौंबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः । शांता च शेषला चात्र देवीद्बितयमेव च ।
āṅgirasaumbarīṣaś ca yauvanāśvas tṛtīyakaḥ śāntā ca śeṣalā cātra devīdvitayam eva ca
— कुश के तीन प्रवर हैं — आंगिरस, आंबरीष, तीसरा यौवनाश्व। यहाँ दो गोत्र-देवियाँ हैं — शांता और शेषला।
श्लोक 155 (skanda.3.91.155)
अस्मिन्वंशे समुत्पन्ना सद्वृत्ताः सत्यभाषिणः । शांताश्च भिन्नवर्णाश्च निर्धनाश्च कुचैलिनः ।
asmin vaṁśe samutpannā sadvṛttāḥ satyabhāṣiṇaḥ śāntāś ca bhinnavarṇāś ca nirdhanāś ca kucailinaḥ
इस वंश में उत्पन्न लोग सदाचारी और सत्यवादी हैं; शांत, विविध वर्णों के, निर्धन, तथा साधारण वस्त्रों वाले हैं —
श्लोक 156 (skanda.3.91.156)
सगर्वा लौल्ययुक्ताश्च वेदशास्त्रेषु निश्चलाः । पंचविंशतिमं प्रोक्तं स्वस्थानं मोढज्ञातिनाम् । इति पंचविंशतितमं स्थानम् ।। २५ ।।
sagarvā laulyayuktāś ca vedaśāstreṣu niścalāḥ pañcaviṁśatimaṁ proktaṁ svasthānaṁ moḍhajñātinām iti pañcaviṁśatitamaṁ sthānam. 25.
— अभिमानी और लोलुप भी, किंतु वेद-शास्त्रों में अटल हैं। मोढ ज्ञाति के लिए यह पच्चीसवाँ स्वस्थान कहा गया है। इस प्रकार यह पच्चीसवाँ स्थान है।
श्लोक 157 (skanda.3.91.157)
महोवीआश्च ये संति ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः । एकमेव च वै गोत्रं कुशसंज्ञं पवित्रकम् ।
mahovīāś ca ye santi brāhmaṇā brahmavittamāḥ ekam eva ca vai gotraṁ kuśasaṁjñaṁ pavitrakam
महोवीआ के ब्राह्मण परम ब्रह्मज्ञानी हैं; उनका एक ही पवित्र गोत्र है, कुश नामधारी।
श्लोक 158 (skanda.3.91.158)
विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव च । देवी चवाई चैवात्र रक्षारूपा व्यवस्थिता ।
viśvāmitro devaratas tṛtīyaudala eva ca devī cavāī caivātra rakṣārūpā vyavasthitā
इसके प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल। यहाँ की गोत्र-देवी चवाई रक्षा-रूप में विराजमान हैं।
श्लोक 159 (skanda.3.91.159)
अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः सत्यवादि जितेद्रियाः । सत्यव्रताः सुरूपाश्च अल्पाहाराः शुभा ननाः ।
asmin gotre ca ye jātāḥ satyavādi jitendriyāḥ satyavratāḥ surūpāś ca alpāhārāḥ śubhānanāḥ
इस गोत्र में जन्मे लोग सत्यवादी, जितेन्द्रिय, सत्य-व्रती, सुरूप, अल्पाहारी और शुभ मुख वाले हैं —
श्लोक 160 (skanda.3.91.160)
दयालवः कृपालवः सर्वभूतहिते रताः । षड्विंशतितमं प्रोक्तं स्वस्थानं ब्रह्मवादिनाम् ।
dayāluvaḥ kṛpāluvaḥ sarvabhūtahite ratāḥ ṣaḍviṁśatitamaṁ proktaṁ svasthānaṁ brahmavādinām
— दयालु, कृपालु, सर्वभूतों के हित में रत हैं। यह ब्रह्मवादियों का छब्बीसवाँ स्वस्थान कहा गया है।
श्लोक 161 (skanda.3.91.161)
रामेण संस्तुताश्चैव सानुजेन तथैव च । इति षड्विंशतितमं स्थानम् ।। २६ ।।
rāmeṇa saṁstutāś caiva sānujena tathaiva ca iti ṣaḍviṁśatitamaṁ sthānam. 26.
— और वे राम तथा उनके छोटे भाई (लक्ष्मण) द्वारा भी प्रशंसित हुए हैं। इस प्रकार यह छब्बीसवाँ स्थान है।
श्लोक 162 (skanda.3.91.162)
अथ स्वस्थानं वक्ष्ये सप्तविंशकम् । अस्मिन्स्थाने च ये जाता ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
atha svasthānaṁ vakṣye saptaviṁśakam asmin sthāne ca ye jātā brāhmaṇā vedapāragāḥ
अब मैं सत्ताईसवाँ स्वस्थान बताता हूँ। इस स्थान में जन्मे ब्राह्मण वेद-पारंगत हैं —
श्लोक 163 (skanda.3.91.163)
शांडिल्यगोत्रं चैवात्र कथितं वेदसत्तमैः । पंचप्रवरमथो प्रोक्तं ज्ञानजा चात्र देवता ।
śāṇḍilyagotraṁ caivātra kathitaṁ vedasattamaiḥ pañcapravaram atho proktaṁ jñānajā cātra devatā
यहाँ के वेद-विद्वानों ने शांडिल्य गोत्र बताया है, जिसके पाँच प्रवर हैं; यहाँ की देवता ज्ञानजा हैं।
श्लोक 164 (skanda.3.91.164)
काश्यपावत्सारश्चैव शांडि लोसित एव च । पंचमो देवलश्चैव प्रवराणि तथा क्रमात् ।
kāśyapāvatsāraś caiva śāṇḍilo 'sita eva ca pañcamo devalaś caiva pravarāṇi tathā kramāt
इसके प्रवर हैं — काश्यप, अवत्सार, शांडिल, असित, और पाँचवाँ देवल — क्रम से।
श्लोक 165 (skanda.3.91.165)
ज्ञानजा च तथा देवी कथिता स्थानदेवता । अस्मिन्वंशे च ये जातास्ते द्विजाः सूर्यवर्चसः ।
jñānajā ca tathā devī kathitā sthānadevatā asmin vaṁśe ca ye jātās te dvijāḥ sūryavarcasaḥ
ज्ञानजा ही यहाँ की स्थान-देवता कही गयी हैं। इस वंश में जन्मे द्विज सूर्य के समान तेजस्वी हैं —
श्लोक 166 (skanda.3.91.166)
चंद्रवच्छीतलाः सर्वे धर्मारण्ये व्यवस्थिताः । सदाचारा महाराज वेदशास्त्रपरायणाः ।
candravac chītalāḥ sarve dharmāraṇye vyavasthitāḥ sadācārā mahārāja vedaśāstraparāyaṇāḥ
— चन्द्रमा के समान शीतल, धर्मारण्य में स्थित, सदाचारी, हे महाराज! वेद-शास्त्र में परायण हैं —
श्लोक 167 (skanda.3.91.167)
याज्ञिकाश्च शुभाचाराः सत्यशौचपरायणाः । धर्मज्ञा दानशीलाश्च निर्मला हि मदोत्सुकाः ।
yājñikāś ca śubhācārāḥ satyaśaucaparāyaṇāḥ dharmajñā dānaśīlāś ca nirmalā hi madotsukāḥ
— याज्ञिक, शुभ-आचारी, सत्य और पवित्रता में परायण; धर्मज्ञ, दानशील, तथा निर्मल किंतु कुछ अभिमानी भी हैं।
श्लोक 168 (skanda.3.91.168)
तपःस्वाध्यायनिरता न्यायधर्मपरायणाः । सप्तविंशतिमं स्थानं कथितं ब्रह्मवित्तमैः । इति सप्तविंशं स्थानम् ।। २७ ।।
tapaḥsvādhyāyaniratā nyāyadharmaparāyaṇāḥ saptaviṁśatimaṁ sthānaṁ kathitaṁ brahmavittamaiḥ iti saptaviṁśaṁ sthānam. 27.
— तप और स्वाध्याय में लीन, न्याय-धर्म में परायण हैं। यह सत्ताईसवाँ स्थान परम ब्रह्मज्ञानियों द्वारा बताया गया है। इस प्रकार यह सत्ताईसवाँ स्थान है।
श्लोक 169 (skanda.3.91.169)
गोधरीयाश्च ये जाता ब्राह्मणा ज्ञानसत्तमाः । गोत्रत्रयमथो वक्ष्ये यथा चैवाप्यनुक्रमात्।
godharīyāś ca ye jātā brāhmaṇā jñānasattamāḥ gotratrayam atho vakṣye yathā caivāpy anukramāt
गोधरीया में जन्मे ब्राह्मण परम ज्ञानी हैं। अब मैं उनके तीन गोत्र क्रम से बताता हूँ —
श्लोक 170 (skanda.3.91.170)
प्रथमं धारणसं चैव जातूकर्णं द्वितीयकम् । तृतीयं कौशिकं चैव यथा चैवाप्यनुक्रमात्।
prathamaṁ dhāraṇasaṁ caiva jātūkarṇaṁ dvitīyakam tṛtīyaṁ kauśikaṁ caiva yathā caivāpy anukramāt
— पहला धारणस, दूसरा जातूकर्ण, तीसरा कौशिक — इसी क्रम में।
श्लोक 171 (skanda.3.91.171)
धारणसगोत्रे ये जाताः प्रवरैस्त्रिभिः संयुताः । अगस्तिश्च दार्ढच्युत इध्मवाहनसंज्ञकः ।
dhāraṇasagotre ye jātāḥ pravarais tribhiḥ saṁyutāḥ agastiś ca dārḍhacyuta idhmavāhanasaṁjñakaḥ
धारणस गोत्र में जन्मे लोग तीन प्रवरों से युक्त हैं — अगस्ति, दार्ढ्यच्युत, तथा इध्मवाहन।
श्लोक 172 (skanda.3.91.172)
वसिष्ठश्च तथात्रेयो जातूकर्णस्तृतीयकः । विश्वामित्रो माधुच्छंदस अघमर्षणस्तृतीयकः ।
vasiṣṭhaś ca tathātreyo jātūkarṇas tṛtīyakaḥ viśvāmitro mādhucchandasa aghamarṣaṇas tṛtīyakaḥ
जातूकर्ण गोत्र के प्रवर हैं — वसिष्ठ, आत्रेय, तीसरा जातूकर्ण; कौशिक गोत्र के प्रवर हैं — विश्वामित्र, माधुच्छंदस, तीसरा अघमर्षण।
श्लोक 173 (skanda.3.91.173)
महाबला च मालेया द्वितीया चैव यक्षिणी । तृतीया च महायोगी गोत्रदेव्यः प्रकीर्तिताः ।
mahābalā ca māleyā dvitīyā caiva yakṣiṇī tṛtīyā ca mahāyogī gotradevyaḥ prakīrtitāḥ
इनकी गोत्र-देवियाँ हैं — पहली महाबला मालेया, दूसरी यक्षिणी, तीसरी महायोगी।
श्लोक 174 (skanda.3.91.174)
अस्मिन्वंशे च ये जाता ब्राह्मणाः सत्यवादिनः । अलौल्याश्च महायज्ञा वेदाज्ञाप्रतिपालकाः । इत्यष्टाविंशं स्थानम् ।। २८ ।।
asmin vaṁśe ca ye jātā brāhmaṇāḥ satyavādinaḥ alaulyāś ca mahāyajñā vedājñāpratipālakāḥ ity aṣṭāviṁśaṁ sthānam. 28.
इस वंश में जन्मे ब्राह्मण सत्यवादी हैं; लोभरहित, महान् यज्ञ करने वाले, वेद की आज्ञा का पालन करने वाले हैं। इस प्रकार यह अट्ठाईसवाँ स्थान है।
श्लोक 175 (skanda.3.91.175)
वाटस्त्रहाले ये जाता गोत्रत्रितयमेव च । धारणं प्रथमं ज्ञेयं वत्ससंज्ञं द्वितीयकम् ।
vāṭastrahāle ye jātā gotratritayam eva ca dhāraṇaṁ prathamaṁ jñeyaṁ vatsasaṁjñaṁ dvitīyakam
वाटस्त्रहाले में जन्मे लोगों के तीन गोत्र हैं — पहला धारण, दूसरा वत्स नामधारी —
श्लोक 176 (skanda.3.91.176)
तृतीयं कुत्ससंज्ञं च गोत्रदेव्यस्तथैव च । प्रथमं धारणसगोत्रं प्रवरत्रयमेव च ।
tṛtīyaṁ kutsasaṁjñaṁ ca gotradevyas tathaiva ca prathamaṁ dhāraṇasagotraṁ pravaratrayam eva ca
— और तीसरा कुत्स नामधारी है; तथा उनकी गोत्र-देवियाँ भी हैं। पहले धारण गोत्र के तीन प्रवर हैं —
श्लोक 177 (skanda.3.91.177)
अगस्तिदार्ढच्युतश्चैव इध्मवाहन एव च । द्वितीयं वत्ससंज्ञं हि प्रवराणि च पंच वै ।
agastidārḍhacyutaś caiva idhmavāhana eva ca dvitīyaṁ vatsasaṁjñaṁ hi pravarāṇi ca pañca vai
— अगस्ति, दार्ढ्यच्युत, इध्मवाहन। दूसरे वत्स गोत्र के पाँच प्रवर हैं —
श्लोक 178 (skanda.3.91.178)
भृगु च्यवनाप्नवानौर्वजमदग्निस्तथैव च । तृतीयं कुत्ससंज्ञं हि प्रवरत्रयमेव च ।
bhṛgu cyavanāpnavānaurvajamadagnis tathaiva ca tṛtīyaṁ kutsasaṁjñaṁ hi pravaratrayam eva ca
— भृगु, च्यवन, आप्नवान, और्व, जमदग्नि। तीसरे कुत्स गोत्र के तीन प्रवर हैं —
श्लोक 179 (skanda.3.91.179)
आंगिरसांबरीषौ च यौवनाश्वस्तृतीयकः । देवी च्छत्रजा चैव द्वितीया शेषला तथा ।
āṅgirasāmbarīṣau ca yauvanāśvas tṛtīyakaḥ devī cchatrajā caiva dvitīyā śeṣalā tathā
— आंगिरस, आंबरीष, तीसरा यौवनाश्व। पहली गोत्र-देवी छत्रजा हैं, दूसरी शेषला —
श्लोक 180 (skanda.3.91.180)
ज्ञानजा चैव देवी च गोत्रदेव्यो ह्यनुक्रमात् । अस्मिन्गोत्रे च ये विप्राः सत्यवादिजितेंद्रियाः ।
jñānajā caiva devī ca gotradevyo hy anukramāt asmin gotre ca ye viprāḥ satyavādijitendriyāḥ
— और तीसरी ज्ञानजा — ये गोत्र-देवियाँ क्रम से हैं। इस गोत्र में जन्मे विप्र सत्यवादी और जितेन्द्रिय हैं —
श्लोक 181 (skanda.3.91.181)
सुरूपाश्चाल्पाहाराश्च महादानपरायणाः । निर्द्वेषिणो लोभयुता वेदाध्ययनतत्पराः ।
surūpāś cālpāhārāś ca mahādānaparāyaṇāḥ nirdveṣiṇo lobhayutā vedādhyayanatatparāḥ
— सुरूप, अल्पाहारी, महान् दान में परायण हैं; द्वेष-रहित किंतु लोभयुक्त, वेदाध्ययन में तत्पर हैं।
श्लोक 182 (skanda.3.91.182)
दीर्घदर्शिनो महातेजा महोत्काः सत्यवादिनः । इत्येकोनत्रिंशं स्थानम् ।। २९ ।।
dīrghadarśino mahātejā mahotkāḥ satyavādinaḥ ity ekonatriṁśaṁ sthānam. 29.
— दूरदर्शी, अत्यंत तेजस्वी, अत्यंत उत्कट स्वभाव के, सत्यवादी हैं। इस प्रकार यह उनतीसवाँ स्थान है।
श्लोक 183 (skanda.3.91.183)
माणजा च महास्थानं गोत्रद्वितयमेव च । शांडिल्यश्च कुशश्चैव गोत्रद्वयमितीरितम् ।
māṇajā ca mahāsthānaṁ gotradvitayam eva ca śāṇḍilyaś ca kuśaś caiva gotradvayam itīritam
माणजा एक महान् स्थान है, इसके दो गोत्र हैं — शांडिल्य और कुश, ऐसा कहा गया है।
श्लोक 184 (skanda.3.91.184)
काश्यपोऽवत्सारश्च शांडिल्योऽसित एव च । पंचमो देवलश्चैव एकगोत्रं प्रकीर्तितम् ।
kāśyapo 'vatsāraś ca śāṇḍilyo 'sita eva ca pañcamo devalaś caiva ekagotraṁ prakīrtitam
शांडिल्य गोत्र के प्रवर हैं — काश्यप, अवत्सार, शांडिल्य, असित, तथा पाँचवाँ देवल — यह एक गोत्र कहा गया है।
श्लोक 185 (skanda.3.91.185)
ज्ञानजा च तथा देवी कथिता चात्र सैव च । द्वितीयं च कुशं गोत्रं प्रवरत्रयमेव च ।
jñānajā ca tathā devī kathitā cātra saiva ca dvitīyaṁ ca kuśaṁ gotraṁ pravaratrayam eva ca
यहाँ इसकी गोत्र-देवी ज्ञानजा ही कही गयी है। दूसरे कुश गोत्र के तीन प्रवर हैं —
श्लोक 186 (skanda.3.91.186)
विश्वामित्रो देवराजस्तृतीयोदलमेव च ॥ ज्ञानदा चात्र वै देवी द्वितीया संप्रकीर्तिता ॥
viśvāmitro devarājas tṛtīyodalam eva ca jñānadā cātra vai devī dvitīyā saṁprakīrtitā
— विश्वामित्र, देवराज, तीसरा उदल। यहाँ की दूसरी गोत्र-देवी ज्ञानदा कही गयी है।
श्लोक 187 (skanda.3.91.187)
अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः ॥ असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम ॥
asmin gotre tu ye jātā durbalā dīnamānasāḥ asatyabhāṣiṇo viprā lobhino nṛpasattama
हे राजश्रेष्ठ! इस गोत्र में जन्मे लोग दुर्बल और दीन-मन वाले हैं, असत्यवादी और लोभी ब्राह्मण हैं —
श्लोक 188 (skanda.3.91.188)
सर्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तमाः ॥ इति त्रिंशं स्थानम् ॥३०॥
sarvavidyākuśalino brāhmaṇā brahmasattamāḥ iti triṁśaṁ sthānam. 30.
— फिर भी वे समस्त विद्याओं में कुशल, परम ब्रह्मज्ञानी ब्राह्मण हैं। इस प्रकार यह तीसवाँ स्थान है।
श्लोक 189 (skanda.3.91.189)
साणदां च परं स्थानं पवित्रं परमं मतम् ॥ कुशप्रवरजा विप्रास्तत्रस्थाः पावनाः स्मृताः ॥
sāṇadāṁ ca paraṁ sthānaṁ pavitraṁ paramaṁ matam kuśapravarajā viprās tatrasthāḥ pāvanāḥ smṛtāḥ
साणदां एक और स्थान है, अत्यंत पवित्र माना गया है; वहाँ के ब्राह्मण कुश-प्रवर से जन्मे, पावन कहे गये हैं।
श्लोक 190 (skanda.3.91.190)
विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयोदल एव च ॥ ज्ञानदा च महादेवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता ॥
viśvāmitro devaratas tṛtīyodala eva ca jñānadā ca mahādevī gotradevī prakīrtitā
इसके प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल। इनकी गोत्र-देवी महादेवी ज्ञानदा कही गयी है।
श्लोक 191 (skanda.3.91.191)
अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः ॥ असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम॥
asmin gotre tu ye jātā durbalā dīnamānasāḥ asatyabhāṣiṇo viprā lobhino nṛpasattama
हे राजश्रेष्ठ! इस गोत्र में जन्मे लोग दुर्बल और दीन-मन वाले हैं, असत्यवादी और लोभी ब्राह्मण हैं —
श्लोक 192 (skanda.3.91.192)
सर्वविद्याकुशिलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः ॥ इत्येकत्रिंशं स्थानम् ॥ ३१ ॥
sarvavidyākuśalino brāhmaṇā brahmavittamāḥ ity ekatriṁśaṁ sthānam. 31.
— फिर भी वे समस्त विद्याओं में कुशल, परम ब्रह्मज्ञानी ब्राह्मण हैं। इस प्रकार यह इकतीसवाँ स्थान है।
श्लोक 193 (skanda.3.91.193)
आनन्दीया च संस्थानं गोत्रद्वितयमेव च । भारद्वाजं नाम चैकं शांडिल्यं च द्वितीयकम् ।
ānandīyā ca saṁsthānaṁ gotradvitayam eva ca bhāradvājaṁ nāma caikaṁ śāṇḍilyaṁ ca dvitīyakam
आनंदीया एक स्थान है, इसके दो गोत्र हैं — एक भारद्वाज नामक, दूसरा शांडिल्य।
श्लोक 194 (skanda.3.91.194)
आंगिरसो बार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तृतीयकः । चचाई चात्र या देवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता ।
āṅgiraso bārhaspatyo bhāradvājas tṛtīyakaḥ cacāī cātra yā devī gotradevī prakīrtitā
भारद्वाज के प्रवर हैं — आंगिरस, बार्हस्पत्य, तीसरा भारद्वाज। यहाँ की गोत्र-देवी चचाई कही गयी है।
श्लोक 195 (skanda.3.91.195)
काश्यपावत्सारश्च शांडिल्योऽसित एव च । पंचमो देवलश्चैव प्रवराणि यथाक्रमम् ।
kāśyapāvatsāraś ca śāṇḍilyo 'sita eva ca pañcamo devalaś caiva pravarāṇi yathākramam
शांडिल्य के प्रवर हैं — काश्यप, अवत्सार, शांडिल्य, असित, तथा पाँचवाँ देवल — क्रम से।
श्लोक 196 (skanda.3.91.196)
ज्ञानजा च तथा देवी कथिता गोत्रदेवता । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता निर्लोभाः शुद्धमानसाः ।
jñānajā ca tathā devī kathitā gotradevatā asmin gotre ca ye jātā nirlobhāḥ śuddhamānasāḥ
उसकी गोत्र-देवता ज्ञानजा कही गयी है। इस गोत्र में जन्मे लोग लोभ-रहित, शुद्ध-चित्त हैं —
श्लोक 197 (skanda.3.91.197)
यदृच्छालाभसंतुष्टा ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः । इति द्वात्रिंशं स्थानम् ।।३२।।
yadṛcchālābhasaṁtuṣṭā brāhmaṇā brahmavittamāḥ iti dvātriṁśaṁ sthānam. 32.
— जो कुछ भी अनायास प्राप्त हो, उसी में संतुष्ट रहने वाले, परम ब्रह्मज्ञानी ब्राह्मण हैं। इस प्रकार यह बत्तीसवाँ स्थान है।
श्लोक 198 (skanda.3.91.198)
पाटडीया परं स्थानं पवित्रं परिकीर्तितम्। कुशगोत्रं भवेदत्र प्रवरत्रयसंयुतम् ।
pāṭaḍīyā paraṁ sthānaṁ pavitraṁ parikīrtitam kuśagotraṁ bhaved atra pravaratrayasaṁyutam
पाटडीया एक और स्थान है, अत्यंत पवित्र कहा गया है; यहाँ कुश गोत्र है, जो तीन प्रवरों से युक्त है।
श्लोक 199 (skanda.3.91.199)
विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेव हि । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वेदशास्त्र परायणाः ।
viśvāmitro devaratas tṛtīyaudalam eva hi asmin gotre ca ye jātā vedaśāstra parāyaṇāḥ
इसके प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल। इस गोत्र में जन्मे लोग वेद-शास्त्र में परायण हैं —
श्लोक 200 (skanda.3.91.200)
मदोद्धुराश्च ते विप्रा न्यायमार्गप्रवर्तकाः । इति त्रयस्त्रिंशं स्थानम् ।। ३३ ।।
madoddhurāś ca te viprā nyāyamārgapravartakāḥ iti trayastriṁśaṁ sthānam. 33.
— कुछ उद्दंड भी हैं, फिर भी वे न्याय-मार्ग के प्रवर्तक हैं। इस प्रकार यह तैंतीसवाँ स्थान है।
श्लोक 201 (skanda.3.91.201)
टीकोलिया परं स्थानं कुशगोत्रं तथैव च । विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेव च ।
ṭīkoliyā paraṁ sthānaṁ kuśagotraṁ tathaiva ca viśvāmitro devaratas tṛtīyaudalam eva ca
टीकोलिया एक और स्थान है, इसका गोत्र भी कुश है; इसके प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल।
श्लोक 202 (skanda.3.91.202)
चचाई चात्र वै देवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः श्रुतिस्मृतिपरायणाः ।
cacāī cātra vai devī gotradevī prakīrtitā asmin gotre bhavā viprāḥ śrutismṛtiparāyaṇāḥ
यहाँ की गोत्र-देवी चचाई कही गयी है। इस गोत्र में उत्पन्न विप्र श्रुति-स्मृति में परायण हैं —
श्लोक 203 (skanda.3.91.203)
रोगिणो लोभिनो दुष्टा यजने याजने रताः । ब्रह्मक्रियापराः सर्वे मोढाः प्रोक्ता मयात्र वै । इति चतुस्त्रिंशं स्थानम् ।।३४।।
rogino lobhino duṣṭā yajane yājane ratāḥ brahmakriyāparāḥ sarve moḍhāḥ proktā mayātra vai iti catustriṁśaṁ sthānam. 34.
— रोगग्रस्त, लोभी और कठोर भी, किंतु यजन-याजन में रत हैं। ये सभी मोढ, जैसा मैंने बताया, ब्रह्म-कर्मों में परायण हैं। इस प्रकार यह चौंतीसवाँ स्थान है।
श्लोक 204 (skanda.3.91.204)
गमीधाणीयं परमं स्थानं प्रोक्तं वै पचत्रिंशकम्। यत्र धारणसं चैव देवी चात्र महाबला।
gamīdhāṇīyaṁ paramaṁ sthānaṁ proktaṁ vai pañcatriṁśakam yatra dhāraṇasaṁ caiva devī cātra mahābalā
गमीधाणीय पैंतीसवाँ स्थान कहा गया है, जहाँ धारणस गोत्र है; यहाँ की देवी महाबला हैं।
श्लोक 205 (skanda.3.91.205)
अगस्तिदार्ढच्युतइध्मवाहनसंज्ञकाः। अस्मिन्वंशे च ये जाता ब्राह्मणा ब्रह्मतत्पराः ।
agastidārḍhacyutaidhmavāhanasaṁjñakāḥ asmin vaṁśe ca ye jātā brāhmaṇā brahmatatparāḥ
इसके प्रवर हैं — अगस्ति, दार्ढ्यच्युत, इध्मवाहन। इस वंश में जन्मे ब्राह्मण ब्रह्म-कर्मों में तत्पर हैं —
श्लोक 206 (skanda.3.91.206)
अलौल्याश्च महाप्राज्ञा वेदाज्ञाप्रतिपालकाः । इति पंचत्रिंशं स्थानम् ।।३५।।
alaulyāś ca mahāprājñā vedājñāpratipālakāḥ iti pañcatriṁśaṁ sthānam. 35.
— लोभ-रहित, अत्यंत प्रज्ञावान, वेद की आज्ञा का पालन करने वाले हैं। इस प्रकार यह पैंतीसवाँ स्थान है।
श्लोक 207 (skanda.3.91.207)
मात्रा च परमं स्थानं पवित्रं सर्वदेहिनाम् । कुशगोत्रं पवित्रं तु परमं चात्र धिष्ठितम् ।
mātrā ca paramaṁ sthānaṁ pavitraṁ sarvadehinām kuśagotraṁ pavitraṁ tu paramaṁ cātra dhiṣṭhitam
मात्रा एक परम स्थान है, समस्त जीवों के लिए पवित्र है; यहाँ पवित्र कुश गोत्र प्रतिष्ठित है।
श्लोक 208 (skanda.3.91.208)
विश्वामित्रो देवरातो दलश्चैव तृतीयकः । ज्ञानदा च महादेवी सर्वलोकैकरक्षिणी ।
viśvāmitro devarāto dalaś caiva tṛtīyakaḥ jñānadā ca mahādevī sarvalokaikarakṣiṇī
इसके प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल। इनकी गोत्र-देवी महादेवी ज्ञानदा हैं, जो समस्त लोकों की एकमात्र रक्षिका हैं।
श्लोक 209 (skanda.3.91.209)
अस्मिन्वंशे समुद्भूता ब्राह्मणा देवतत्पराः । सस्वाधायवषट्कारा वेदशास्त्रप्रवर्तकाः । इति षट्त्रिशं स्थानम् ।। ३६ ।।
asmin vaṁśe samudbhūtā brāhmaṇā devatatparāḥ sasvādhyāyavaṣaṭkārā vedaśāstrapravartakāḥ iti ṣaṭtriṁśaṁ sthānam. 36.
इस वंश में उत्पन्न ब्राह्मण देव-भक्त हैं; स्वाध्याय और वषट्कार में रत, वेद-शास्त्र के प्रवर्तक हैं। इस प्रकार यह छत्तीसवाँ स्थान है।
श्लोक 210 (skanda.3.91.210)
नातमोरा परं स्थानं पवित्रं परमं शुभम् । कुशगोत्रं च तत्रास्ति प्रवरत्रयसंयुतम् ।
nātamorā paraṁ sthānaṁ pavitraṁ paramaṁ śubham kuśagotraṁ ca tatrāsti pravaratrayasaṁyutam
नातमोरा एक और स्थान है, अत्यंत पवित्र और शुभ; वहाँ कुश गोत्र है, तीन प्रवरों से युक्त।
श्लोक 211 (skanda.3.91.211)
विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेव च । ज्ञानजा चात्र वै देवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता ।
viśvāmitro devaratas tṛtīyaudalam eva ca jñānajā cātra vai devī gotradevī prakīrtitā
इसके प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल। यहाँ की गोत्र-देवी ज्ञानजा कही गयी है।
श्लोक 212 (skanda.3.91.212)
अस्मिन्वंशे भवा ये च ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः । धर्मज्ञाः सत्यवक्तारो व्रतदानपरायणाः । इति सप्तत्रिंशं स्थानम् ।। ३७ ।।
asmin vaṁśe bhavā ye ca brāhmaṇā brahmavittamāḥ dharmajñāḥ satyavaktāro vratadānaparāyaṇāḥ iti saptatriṁśaṁ sthānam. 37.
इस वंश में जन्मे ब्राह्मण परम ब्रह्मज्ञानी, धर्मज्ञ, सत्यवक्ता, तथा व्रत और दान में परायण हैं। इस प्रकार यह सैंतीसवाँ स्थान है।
श्लोक 213 (skanda.3.91.213)
बलोला च महास्थानं पवित्रं परमाद्भुतम् । कुशगोत्रं समाख्यातं प्रवरत्रयमेव च ।
balolā ca mahāsthānaṁ pavitraṁ paramādbhutam kuśagotraṁ samākhyātaṁ pravaratrayam eva ca
बलोला एक महान् स्थान है, पवित्र और परम अद्भुत; इसका गोत्र कुश कहा गया है, तीन प्रवरों से युक्त।
श्लोक 214 (skanda.3.91.214)
पूर्वोक्तं प्रवरं चैव देवी चैवात्र मानदा । वंशेस्मिन्परमाः प्रोक्ताः काजेशेन विनिर्मिताः।
pūrvoktaṁ pravaraṁ caiva devī caivātra mānadā vaṁśe 'smin paramāḥ proktāḥ kājeśena vinirmitāḥ
इसके प्रवर पूर्वोक्त ही हैं; यहाँ की देवी मानदा हैं। इस वंश में परम, काजेश द्वारा निर्मित लोग कहे गये हैं —
श्लोक 215 (skanda.3.91.215)
असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम । सर्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तमाः । इत्यष्टत्रिंशं स्थानम् ।। ३८ ।।
asatyabhāṣiṇo viprā lobhino nṛpasattama sarvavidyākuśalino brāhmaṇā brahmasattamāḥ ity aṣṭatriṁśaṁ sthānam. 38.
— हे राजश्रेष्ठ! ये असत्यवादी और लोभी ब्राह्मण हैं, फिर भी वे समस्त विद्याओं में कुशल, परम ब्रह्मज्ञानी हैं। इस प्रकार यह अड़तीसवाँ स्थान है।
श्लोक 216 (skanda.3.91.216)
राज्यजा च महास्थानं लौगाक्षाप्रवरं तथा । काश्यपावत्सारवाशिष्ठं प्रवरत्रयमेव च ।
rājyajā ca mahāsthānaṁ laugākṣāpravaraṁ tathā kāśyapāvatsāravāśiṣṭhaṁ pravaratrayam eva ca
राज्यजा एक महान् स्थान है, इसका गोत्र लौगाक्ष है; इसके तीन प्रवर हैं — काश्यप, अवत्सार, वशिष्ठ।
श्लोक 217 (skanda.3.91.217)
भद्रा च योगिनी चैव गोत्रदेवी प्रकीर्तिता । अस्मिन्वंशे समुद्भूता ब्राह्मणा वेदतत्पराः ।
bhadrā ca yoginī caiva gotradevī prakīrtitā asmin vaṁśe samudbhūtā brāhmaṇā vedatatparāḥ
इसकी गोत्र-देवी भद्रा योगिनी कही गयी है। इस वंश में उत्पन्न ब्राह्मण वेद में तत्पर हैं —
श्लोक 218 (skanda.3.91.218)
नित्यस्नाननित्यहोमनित्यदानपरायणाः । नित्यधर्मरताश्चैव नित्यनैमित्ततत्पराः । इत्येकोनचत्वारिंशं स्थानम् ।। ३९ ।।
nityasnānanityahomanityadānaparāyaṇāḥ nityadharmaratāś caiva nityanaimittatatparāḥ ity ekonacatvāriṁśaṁ sthānam. 39.
— नित्य स्नान, नित्य होम, नित्य दान में परायण हैं; नित्य धर्म में रत, तथा नैमित्तिक कर्मों में भी तत्पर हैं। इस प्रकार यह उनतालीसवाँ स्थान है।
श्लोक 219 (skanda.3.91.219)
रूपोला परमं स्थानं पवित्रमतिपुण्यदम् । अस्मिन्गोत्रत्रये चैव देवीत्रितयमेव च ।
rūpolā paramaṁ sthānaṁ pavitram atipuṇyadam asmin gotratraye caiva devītritayam eva ca
रूपोला एक परम स्थान है, पवित्र और अत्यंत पुण्यदायी; यहाँ तीन गोत्र हैं, और तीन गोत्र-देवियाँ भी हैं।
श्लोक 220 (skanda.3.91.220)
प्रथमं कुत्सवत्साख्यौ भारद्वाजस्तृतीयकः । आंगिरसोंबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः ।
prathamaṁ kutsavatsākhyau bhāradvājas tṛtīyakaḥ āṅgirasombarīṣaś ca yauvanāśvas tṛtīyakaḥ
पहले दो गोत्र हैं — कुत्स और वत्स, तीसरा भारद्वाज। कुत्स के प्रवर हैं — आंगिरस, आंबरीष, तीसरा यौवनाश्व।
श्लोक 221 (skanda.3.91.221)
भृगुच्यवनाप्नवानौर्वजगदग्निस्तथैव च । आंगिरसवार्हस्पत्यभारद्वाजस्तथैव च ।
bhṛgucyavanāpnavānaurvajagadagnis tathaiva ca āṅgirasavārhaspatyabhāradvājas tathaiva ca
वत्स के प्रवर हैं — भृगु, च्यवन, आप्नवान, और्व, जमदग्नि; भारद्वाज के प्रवर हैं — आंगिरस, वार्हस्पत्य, भारद्वाज।
श्लोक 222 (skanda.3.91.222)
क्षेमला चैव वै देवी धारभट्टारिका तथा । तृतीया क्षेमला प्रोक्ता गोत्रमाता ह्यनुक्रमात् ।
kṣemalā caiva vai devī dhārabhaṭṭārikā tathā tṛtīyā kṣemalā proktā gotramātā hy anukramāt
इनकी गोत्र-माताएँ क्रम से हैं — पहली क्षेमला, दूसरी धारभट्टारिका, और तीसरी भी क्षेमला कही गयी है।
श्लोक 223 (skanda.3.91.223)
अस्मिन्गोत्रे च ये जाता पंचयज्ञरताः सदा । लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायन्ते बहुप्रजाः ।
asmin gotre ca ye jātā pañcayajñaratāḥ sadā lobhinaḥ krodhinaś caiva prajāyante bahuprajāḥ
इस गोत्र में जन्मे लोग सदा पंच-यज्ञों में रत हैं; लोभी और क्रोधी भी, किंतु अनेक संतानों वाले हैं —
श्लोक 224 (skanda.3.91.224)
स्नानदानादिनिरताः सदा च विजितेंद्रियाः । वापीकूपतडागानां कर्त्तारश्च सहस्रशः । इति चत्वारिंशं स्थानम् ।। ४० ।।
snānadānādiniratāḥ sadā ca vijitendriyāḥ vāpīkūpataḍāgānāṁ kartāraś ca sahasraśaḥ iti catvāriṁśaṁ sthānam. 40.
— स्नान-दान आदि में लीन, सदा जितेन्द्रिय हैं; हज़ारों की संख्या में बावड़ी, कुएँ और तालाब बनवाने वाले हैं। इस प्रकार यह चालीसवाँ स्थान है।
श्लोक 225 (skanda.3.91.225)
बोधणी परमं स्थानं पवित्रं पापनाशनम् । कुशं च कौशिकं चैव गोत्रद्वितयमेव च ।
bodhaṇī paramaṁ sthānaṁ pavitraṁ pāpanāśanam kuśaṁ ca kauśikaṁ caiva gotradvitayam eva ca
बोधणी एक परम स्थान है, पवित्र और पाप का नाश करने वाला; यहाँ दो गोत्र हैं — कुश और कौशिक।
श्लोक 226 (skanda.3.91.226)
विश्वामित्रश्च प्रथमो देवरातोदलेति च । विश्वामित्राघमर्षणकौशिकेति तथैव च ।
viśvāmitraś ca prathamo devarātaudaleti ca viśvāmitrāghamarṣaṇakauśiketi tathaiva ca
कुश गोत्र के प्रवर हैं — प्रथम विश्वामित्र, देवरात, उदल; कौशिक गोत्र के प्रवर हैं — विश्वामित्र, अघमर्षण, कौशिक।
श्लोक 227 (skanda.3.91.227)
यक्षिणी प्रथमा चैव द्वितीया तारणी तथा । अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः ।
yakṣiṇī prathamā caiva dvitīyā tāraṇī tathā asmin gotre tu ye jātā durbalā dīnamānasāḥ
पहली गोत्र-देवी यक्षिणी हैं, दूसरी तारणी। इस गोत्र में जन्मे लोग दुर्बल और दीन-मन वाले हैं —
श्लोक 228 (skanda.3.91.228)
असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम । सर्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तमाः । इत्येकचत्वारिशं स्थानम् ।। ४१ ।।
asatyabhāṣiṇo viprā lobhino nṛpasattama sarvavidyākuśalino brāhmaṇā brahmasattamāḥ ity ekacatvāriṁśaṁ sthānam. 41.
— हे राजश्रेष्ठ! असत्यवादी और लोभी ब्राह्मण हैं, फिर भी वे समस्त विद्याओं में कुशल, परम ब्रह्मज्ञानी हैं। इस प्रकार यह इकतालीसवाँ स्थान है।
श्लोक 229 (skanda.3.91.229)
छत्रोटा च परं स्थानं सर्वलोकैकपूजितम् । कुशगोत्रं समाख्यातं प्रवरत्रयमेव हि ।
chatroṭā ca paraṁ sthānaṁ sarvalokaikapūjitam kuśagotraṁ samākhyātaṁ pravaratrayam eva hi
छत्रोटा एक और स्थान है, समस्त लोकों में पूजित; इसका गोत्र कुश कहा गया है, तीन प्रवरों से युक्त।
श्लोक 230 (skanda.3.91.230)
विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयो दलमेव वै । चचाई चात्र वै देवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता ।
viśvāmitro devaratas tṛtīyo dalam eva vai cacāī cātra vai devī gotradevī prakīrtitā
इसके प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल। यहाँ की गोत्र-देवी चचाई कही गयी है।
श्लोक 231 (skanda.3.91.231)
अस्मिन्वंशे भवाश्चैव वेदशास्त्रपरायणाः । महोदयाश्च ते विप्रा न्यायमार्गप्रवर्तकाः । इति द्विचत्वारिंशं स्थानम् ।। ४२ ।।
asmin vaṁśe bhavāś caiva vedaśāstraparāyaṇāḥ mahodayāś ca te viprā nyāyamārgapravartakāḥ iti dvicatvāriṁśaṁ sthānam. 42.
इस वंश में जन्मे लोग वेद-शास्त्र में परायण हैं, महान् उन्नति वाले तथा न्याय-मार्ग के प्रवर्तक ब्राह्मण हैं। इस प्रकार यह बयालीसवाँ स्थान है।
श्लोक 232 (skanda.3.91.232)
खल एवात्र संस्थानं त्रयश्चत्वारिंशमेव हि । वत्सगोत्रोद्भवा विप्राः कृषिकर्मप्रवर्तकाः ।
khala evātra saṁsthānaṁ trayaścatvāriṁśam eva hi vatsagotrodbhavā viprāḥ kṛṣikarmapravartakāḥ
खल नाम का स्थान यहाँ तैंतालीसवाँ है; इसके ब्राह्मण वत्स गोत्र से उत्पन्न हैं, कृषि-कर्म के प्रवर्तक हैं।
श्लोक 233 (skanda.3.91.233)
गोत्रजा ज्ञानजा देवी प्रवराः पंच एव हि । भार्गवच्यवनाप्नवानौर्वजामदग्न्येति चैव हि ।
gotrajā jñānajā devī pravarāḥ pañca eva hi bhārgavacyavanāpnavānaurvajāmadagnyeti caiva hi
इनकी गोत्र-देवी ज्ञानजा हैं। इसके पाँच प्रवर हैं — भार्गव, च्यवन, आप्नवान, और्व, जमदग्नि।
श्लोक 234 (skanda.3.91.234)
अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः श्रौताग्नि सुनिषेवकाः । वेदाध्ययनशीलाश्च तापसाश्चारिमर्दनाः ।
asmin gotre bhavā viprāḥ śrautāgni suniṣevakāḥ vedādhyayanaśīlāś ca tāpasāś cārimardanāḥ
इस गोत्र में जन्मे विप्र श्रौत अग्नि की सुंदर सेवा करने वाले, वेदाध्ययनशील, तपस्वी और शत्रुओं का दमन करने वाले हैं।
श्लोक 235 (skanda.3.91.235)
रोषिणो लोभिनो हृष्टा यजने याजने रताः । सर्वभूतदयाविष्टास्तथा परोपकारिणः । इति त्रयश्चत्वारिंश स्थानम् ।। ४३ ।।
roṣiṇo lobhino hṛṣṭā yajane yājane ratāḥ sarvabhūtadayāviṣṭās tathā paropakāriṇaḥ iti trayaścatvāriṁśaṁ sthānam. 43.
— क्रोधी, लोभी, फिर भी प्रसन्नचित्त, यजन-याजन में रत, समस्त प्राणियों पर दया रखने वाले तथा परोपकारी हैं। इस प्रकार यह तैंतालीसवाँ स्थान है।
श्लोक 236 (skanda.3.91.236)
वासंतड्यां च विप्राणां कुशगोत्रमुदाहृतम् । विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेव हि ।
vāsaṁtaḍyāṁ ca viprāṇāṁ kuśagotram udāhṛtam viśvāmitro devaratas tṛtīyaudalam eva hi
वासंतड्या के विप्रों का गोत्र कुश कहा गया है; इसके प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा उदल।
श्लोक 237 (skanda.3.91.237)
चचाई चात्र वै देवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता । अस्मिन्वंशे च ये जाताः पूर्वोक्ता ब्रह्मतत्पराः ।
cacāī cātra vai devī gotradevī prakīrtitā asmin vaṁśe ca ye jātāḥ pūrvoktā brahmatatparāḥ
यहाँ की गोत्र-देवी चचाई कही गयी है। इस वंश में जन्मे लोग पूर्वोक्त गुणों से युक्त, ब्रह्म-कर्मों में तत्पर हैं —
श्लोक 238 (skanda.3.91.238)
परोपकारिणश्चैव परचित्तानुवर्तिनः । परस्वविमुखाश्चैव परमार्गप्रवर्त्तकाः । इति चतुश्चत्वारिंशं स्थानम् ।। ४४ ।।
paropakāriṇaś caiva paracittānuvartinaḥ parasvavimukhāś caiva paramārgapravartakāḥ iti catuścatvāriṁśaṁ sthānam. 44.
— परोपकारी, दूसरों के मन के अनुकूल चलने वाले, पराई संपत्ति से विमुख, और सन्मार्ग के प्रवर्तक हैं। इस प्रकार यह चवालीसवाँ स्थान है।
श्लोक 239 (skanda.3.91.239)
अतः परं च संस्थानं जाखासणमुदाहृतम् । गोत्रं वै वात्स्यसंज्ञं तु गोत्रजा शीहुरी तथा ।
ataḥ paraṁ ca saṁsthānaṁ jākhāsaṇam udāhṛtam gotraṁ vai vātsyasaṁjñaṁ tu gotrajā śīhurī tathā
इसके बाद जाखासण नामक स्थान बताया गया है; इसका गोत्र वात्स्य है, गोत्र-देवी शीहुरी हैं।
श्लोक 240 (skanda.3.91.240)
प्रवराणि च पंचैव मया तव प्रकाशितम् । भार्गवच्यवनाप्नवानौर्वपुरोधसः स्मृतः ।
pravarāṇi ca pañcaiva mayā tava prakāśitam bhārgavacyavanāpnavānaurvapurodhasaḥ smṛtaḥ
मैंने तुम्हें इसके पाँच प्रवर बताये हैं — भार्गव, च्यवन, आप्नवान, और्व, और पुरोधा नामक।
श्लोक 241 (skanda.3.91.241)
अस्मिन्वंशे च ये जाता वाडवाः सुखवासिनः । विप्राः स्थूलाश्च ज्ञातारः सर्वकर्मरताश्च वै ।
asmin vaṁśe ca ye jātā vāḍavāḥ sukhavāsinaḥ viprāḥ sthūlāś ca jñātāraḥ sarvakarmaratāś ca vai
इस वंश में जन्मे ब्राह्मण सुखपूर्वक निवास करने वाले, स्थूल शरीर वाले, ज्ञानी, तथा समस्त कर्मों में रत हैं।
श्लोक 242 (skanda.3.91.242)
सर्वे धर्मैकविश्वासाः सर्वलोकैकपूजिताः । वेदशास्त्रार्थनिपुणा यजने याजने रताः ।
sarve dharmaikaviśvāsāḥ sarvalokaikapūjitāḥ vedaśāstrārthanipuṇā yajane yājane ratāḥ
सब धर्म में एकमात्र विश्वास रखने वाले, समस्त लोकों में पूजित, वेद-शास्त्र के अर्थ में निपुण, यजन-याजन में रत हैं।
श्लोक 243 (skanda.3.91.243)
सदाचाराः सुरूपाश्च तुंदिला दीर्घ दर्शिनः । शीहुरी चात्र वै देवी कुलदेवी प्रकीर्तिता । इति पंचचत्वारिंशं स्थानम् ।। ४५ ।।
sadācārāḥ surūpāś ca tuṁdilā dīrgha darśinaḥ śīhurī cātra vai devī kuladevī prakīrtitā iti pañcacatvāriṁśaṁ sthānam. 45.
— सदाचारी, सुंदर रूप वाले, स्थूलोदर, दूरदर्शी हैं। यहाँ की कुल-देवी शीहुरी कही गयी है। इस प्रकार यह पैंतालीसवाँ स्थान है।
श्लोक 244 (skanda.3.91.244)
षट्चत्वारिंशकं स्थानं मोटानां तु प्रकाशितम् । गोतीआनामसंज्ञा तु कुशगोत्रमिहास्ति च ।
ṣaṭcatvāriṁśakaṁ sthānaṁ moṭānāṁ tu prakāśitam gotīānāmasaṁjñā tu kuśagotram ihāsti ca
छियालीसवाँ स्थान मोटा गाँव का बताया गया है, जिसका नाम गोतीआ है; यहाँ कुश गोत्र है।
श्लोक 245 (skanda.3.91.245)
विश्वामित्रं प्रथमं चैव द्वितीयं देवरातकम् । तृतीयमौदलं चैव प्रवरत्रितयं त्विदम् ।
viśvāmitraṁ prathamaṁ caiva dvitīyaṁ devarātakam tṛtīyam audalaṁ caiva pravaratritayaṁ tv idam
इसके तीन प्रवर हैं — पहला विश्वामित्र, दूसरा देवरात, तीसरा उदल।
श्लोक 246 (skanda.3.91.246)
यक्षिणी चात्र वै देवी राक्षसानां प्रभंजनी । अस्मिन्वंशे च ये जाता ब्राह्मणा ब्रह्मतत्पराः ।
yakṣiṇī cātra vai devī rākṣasānāṁ prabhaṁjanī asmin vaṁśe ca ye jātā brāhmaṇā brahmatatparāḥ
यहाँ की देवी यक्षिणी हैं, जो राक्षसों का नाश करने वाली हैं। इस वंश में जन्मे ब्राह्मण ब्रह्म-कर्मों में तत्पर हैं —
श्लोक 247 (skanda.3.91.247)
धर्मे मतिप्रवृत्ताश्च धर्मशास्त्रेषु निष्ठिताः । इति षट्चत्वारिंशस्थानम् ।। ४६ ।।
dharme matipravṛttāś ca dharmaśāstreṣu niṣṭhitāḥ iti ṣaṭcatvāriṁśaṁ sthānam. 46.
— धर्म में जिनका मन लगा रहता है, धर्मशास्त्रों में निष्ठावान हैं। इस प्रकार यह छियालीसवाँ स्थान है।
श्लोक 248 (skanda.3.91.248)
सप्तचत्वारिंशकं च संस्थानं परिकीर्तितम् । वरलीयाख्यसंस्थानं पवित्रं परमं मतम् ।
saptacatvāriṁśakaṁ ca saṁsthānaṁ parikīrtitam varalīyākhyasaṁsthānaṁ pavitraṁ paramaṁ matam
सैंतालीसवाँ स्थान बताया गया है, जिसका नाम वरलीया है, अत्यंत पवित्र माना गया है।
श्लोक 249 (skanda.3.91.249)
भारद्वाजं तथा गोत्रं प्रवराणि तथैव च । यक्षिणी चात्र वै देवी कुलदेवी प्रकीर्तिता ।
bhāradvājaṁ tathā gotraṁ pravarāṇi tathaiva ca yakṣiṇī cātra vai devī kuladevī prakīrtitā
इसका गोत्र भारद्वाज है, इसके प्रवर भी हैं। यहाँ की कुल-देवी यक्षिणी कही गयी है।
श्लोक 250 (skanda.3.91.250)
आंगिरसं बार्हस्पत्यं भारद्वाजं तृतीयकम् । अस्मिन्वंशे च ये जाताः ब्राह्मणा पूतमूर्तयः ।
āṅgirasaṁ bārhaspatyaṁ bhāradvājaṁ tṛtīyakam asmin vaṁśe ca ye jātāḥ brāhmaṇā pūtamūrtayaḥ
इसके प्रवर हैं — आंगिरस, बार्हस्पत्य, तीसरा भारद्वाज। इस वंश में जन्मे ब्राह्मण पवित्र-देह वाले हैं —
श्लोक 251 (skanda.3.91.251)
येषां वाक्योदकेनैव शुध्यंति पापिनो नराः । इति सप्तचत्वारिंशकं स्थानम् ।। ४७ ।।
yeṣāṁ vākyodakenaiva śudhyaṁti pāpino narāḥ iti saptacatvāriṁśakaṁ sthānam. 47.
— जिनके वचन-रूपी जल से ही पापी मनुष्य भी शुद्ध हो जाते हैं। इस प्रकार यह सैंतालीसवाँ स्थान है।
श्लोक 252 (skanda.3.91.252)
दुधीयाख्यं परं स्थानं गोत्रद्वितयमेव च । धारणसं तथा गोत्रमांगिरकसमेव च ।
dudhīyākhyaṁ paraṁ sthānaṁ gotradvitayam eva ca dhāraṇasaṁ tathā gotram āṅgirasam eva ca
दुधीया नामक एक और स्थान है, इसके दो गोत्र हैं — धारणस, तथा आंगिरस।
श्लोक 253 (skanda.3.91.253)
अगस्तिदार्ढच्युतइध्मवाहनसंज्ञकम् । छत्राइ च महादेवी द्वितीयं प्रवरं शृणु ।
agastidārḍhacyutaidhmavāhanasaṁjñakam chatrāi ca mahādevī dvitīyaṁ pravaraṁ śṛṇu
धारणस के प्रवर हैं — अगस्ति, दार्ढ्यच्युत, इध्मवाहन। इसकी महादेवी छत्राइ हैं। अब दूसरा प्रवर सुनो —
श्लोक 254 (skanda.3.91.254)
आंगिरसांबरीषौ च यौवनाश्वस्तृतीयकः । ज्ञानदा शेषला चैव ज्ञानदा सर्वदेहिनाम् ।
āṅgirasāmbarīṣau ca yauvanāśvas tṛtīyakaḥ jñānadā śeṣalā caiva jñānadā sarvadehinām
आंगिरस गोत्र के प्रवर हैं — आंगिरस, आंबरीष, तीसरा यौवनाश्व। इसकी देवी ज्ञानदा शेषला हैं, जो समस्त प्राणियों की ज्ञानदा हैं।
श्लोक 255 (skanda.3.91.255)
अस्मिन्वंशे समुत्पन्ना वाडवा दुःसहा नृप । मदोत्कटा महाकायाः प्रलंभाश्च मदोद्धताः ।
asmin vaṁśe samutpannā vāḍavā duḥsahā nṛpa madotkaṭā mahākāyāḥ pralaṁbhāś ca madoddhatāḥ
हे राजन्! इस वंश में उत्पन्न ब्राह्मण दुर्दम्य स्वभाव के, मद से उन्मत्त, विशाल शरीर वाले, प्रवंचक और अभिमानी हैं —
श्लोक 256 (skanda.3.91.256)
क्लेशरूपाः कृष्णवर्णाः सर्वशस्त्रविशारदाः । बहुभुग्धनिनो दक्षा द्वेषपापविवर्जिताः । इत्यष्टाचत्वारिशकं स्थानम् ।। ४८ ।।
kleśarūpāḥ kṛṣṇavarṇāḥ sarvaśastraviśāradāḥ bahubhugdhanino dakṣā dveṣapāpavivarjitāḥ ity aṣṭācatvāriṁśakaṁ sthānam. 48.
— कष्टकर स्वभाव के, श्यामवर्ण, समस्त शस्त्रों में निपुण, बहुभोजी, धनी, दक्ष, तथा द्वेष और पाप से रहित हैं। इस प्रकार यह अड़तालीसवाँ स्थान है।
श्लोक 257 (skanda.3.91.257)
हासोलासं प्रवक्ष्यामि स्वस्थानं चात्र संश्रुतम् । शांडिल्यगोत्रं चैवात्र प्रवरैः पंचभिर्युतम् ।
hāsolāsaṁ pravakṣyāmi svasthānaṁ cātra saṁśrutam śāṇḍilyagotraṁ caivātra pravaraiḥ pañcabhir yutam
अब मैं हासोलास नामक स्थान बताता हूँ, जो यहाँ प्रसिद्ध है; इसका गोत्र शांडिल्य है, पाँच प्रवरों से युक्त।
श्लोक 258 (skanda.3.91.258)
भार्गवच्यावनाप्नवानौर्वं वै जामदग्न्यकम् । यक्षिणी चात्र वै देवी पवित्रा पापनाशिनी ।
bhārgavacyāvanāpnavānaurvaṁ vai jāmadagnyakam yakṣiṇī cātra vai devī pavitrā pāpanāśinī
इसके प्रवर हैं — भार्गव, च्यवन, आप्नवान, और्व, जामदग्न्य। यहाँ की देवी यक्षिणी पवित्र और पाप का नाश करने वाली हैं।
श्लोक 259 (skanda.3.91.259)
अस्मिन्वंशे च ये जाता ब्राह्मणाः स्थूलदेहिनः । लंबोदरा लंबकर्णा लंबहस्ता महाद्विजाः ।
asmin vaṁśe ca ye jātā brāhmaṇāḥ sthūladehinaḥ laṁbodarā laṁbakarṇā laṁbahastā mahādvijāḥ
इस वंश में जन्मे ब्राह्मण स्थूल शरीर वाले, लंबे उदर, लंबे कान और लंबे हाथों वाले महाद्विज हैं।
श्लोक 260 (skanda.3.91.260)
अरोगिणः सदा देवाः सत्यव्रतपरायणाः । इत्येकोनपञ्चाशत्तमं स्थानम् ।। ४९ ।।
arogiṇaḥ sadā devāḥ satyavrataparāyaṇāḥ ity ekonapañcāśattamaṁ sthānam. 49.
— सदा रोग-रहित, दिव्य-तेजस्वी, तथा सत्य-व्रत में परायण हैं। इस प्रकार यह उनचासवाँ स्थान है।
श्लोक 261 (skanda.3.91.261)
वैहालाख्यं च संस्थानं पचाशत्तममेव हि । कुशगोत्रं तथा चैव देवी चात्र महाबला ।
vaihālākhyaṁ ca saṁsthānaṁ pañcāśattamam eva hi kuśagotraṁ tathā caiva devī cātra mahābalā
वैहाल नामक स्थान पचासवाँ है; इसका गोत्र कुश है, यहाँ की देवी महाबला हैं।
श्लोक 262 (skanda.3.91.262)
अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा दुष्टाः कुटिलगामिनः । धनिनो धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः ।
asmin gotre bhavā viprā duṣṭāḥ kuṭilagāminaḥ dhanino dharmaniṣṭhāś ca vedavedāṅgapāragāḥ
इस गोत्र में जन्मे विप्र दुष्ट और कुटिल-गामी हैं, फिर भी धनी, धर्मनिष्ठ, तथा वेद-वेदांग में पारंगत हैं —
श्लोक 263 (skanda.3.91.263)
दानभोगरताः सर्वे श्रौते च कृत बुद्धयः । इति पञ्चाशत्तमं स्थानम् ।। ५० ।।
dānabhogaratāḥ sarve śraute ca kṛtabuddhayaḥ iti pañcāśattamaṁ sthānam. 50.
— सभी दान और भोग में रत, तथा श्रौत कर्मों में मन लगाने वाले हैं। इस प्रकार यह पचासवाँ स्थान है।
श्लोक 264 (skanda.3.91.264)
असाला परमं स्थानं प्रवरद्वयमेव हि । कुशं च धारणं चैव प्रवराणि क्रमेण तु ।
asālā paramaṁ sthānaṁ pravaradvayam eva hi kuśaṁ ca dhāraṇaṁ caiva pravarāṇi krameṇa tu
असाला एक परम स्थान है, इसके दो प्रवर हैं; क्रम से कुश और धारण।
श्लोक 265 (skanda.3.91.265)
विश्वामित्रो देवरातो देवलस्तु तृतीयकः । ज्ञानजा च तथा देवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता । इत्येकपंचाशत्तमं स्थानम् ।। ५१ ।।
viśvāmitro devarāto devalas tu tṛtīyakaḥ jñānajā ca tathā devī gotradevī prakīrtitā ity ekapañcāśattamaṁ sthānam. 51.
इसके प्रवर हैं — विश्वामित्र, देवरात, तीसरा देवल। इसकी गोत्र-देवी ज्ञानजा कही गयी है। इस प्रकार यह इक्यावनवाँ स्थान है।
श्लोक 266 (skanda.3.91.266)
नालोला परमं स्थानं द्विपंचाशत्तमं किल । वत्सगोत्रं तथा ख्यातं द्वितीयं धारणसं तथा ।
nālolā paramaṁ sthānaṁ dvipañcāśattamaṁ kila vatsagotraṁ tathā khyātaṁ dvitīyaṁ dhāraṇasaṁ tathā
नालोला परम स्थान है, यह बावनवाँ है; इसका गोत्र वत्स कहा गया है, दूसरा गोत्र धारणस है।
श्लोक 267 (skanda.3.91.267)
प्रवराश्चैव पूर्वोक्ता देव्युक्ता पूर्वमेव हि । अस्मिन्वंशे च ये जाताः पवित्राः परमा मताः ।
pravarāś caiva pūrvoktā devyuktā pūrvam eva hi asmin vaṁśe ca ye jātāḥ pavitrāḥ paramā matāḥ
इसके प्रवर और देवी पहले ही बताये जा चुके हैं। इस वंश में जन्मे लोग परम पवित्र माने गये हैं —
श्लोक 268 (skanda.3.91.268)
बहुनोक्तेन किं विप्राः सर्व एवात्र सत्तमाः । सर्वे शुद्धा महात्मानः सर्वे कुलपरंपराः । इति द्वापञ्चाश त्तमं स्थानम्।।५२।।
bahunoktena kiṁ viprāḥ sarva evātra sattamāḥ sarve śuddhā mahātmānaḥ sarve kulaparaṁparāḥ iti dvāpañcāśattamaṁ sthānam. 52.
— अधिक कहने से क्या लाभ? यहाँ सभी विप्र उत्तम हैं, सभी शुद्ध महात्मा हैं, सभी उत्तम कुल-परंपरा वाले हैं। इस प्रकार यह बावनवाँ स्थान है।
श्लोक 269 (skanda.3.91.269)
देहोलं परमं स्थानं ब्राह्मणानां परंतप । कुशवंशोद्भवा विप्रास्तत्र जाता नृसत्तम ।
deholaṁ paramaṁ sthānaṁ brāhmaṇānāṁ paraṁtapa kuśavaṁśodbhavā viprās tatra jātā nṛsattama
हे शत्रुतापन! हे नृश्रेष्ठ! देहोल ब्राह्मणों का एक परम स्थान है; वहाँ कुश-वंश से उत्पन्न विप्र जन्मे हैं।
श्लोक 270 (skanda.3.91.270)
पूर्वोक्तप्रवराण्येव देवी पूर्वोदिता मया । तस्मिन्गोत्रे द्विजा जाताः पूर्वोक्तगुणशालिनः । इति त्रिपंचाशत्तमं स्थानम् ।। ५३ ।।
pūrvoktapravarāṇy eva devī pūrvoditā mayā tasmin gotre dvijā jātāḥ pūrvoktaguṇaśālinaḥ iti tripañcāśattamaṁ sthānam. 53.
इसके प्रवर पहले बताये जा चुके हैं, इसकी देवी भी मैंने पहले ही बता दी है। उस गोत्र में जन्मे द्विज पूर्वोक्त गुणों से युक्त हैं। इस प्रकार यह तिरेपनवाँ स्थान है।
श्लोक 271 (skanda.3.91.271)
सोहासीयापुरं स्थानं गोत्रत्रितयमेव हि । भारद्वाजस्तथा ख्यातं गोत्रं वत्सं तथैव च ।
sohāsīyāpuraṁ sthānaṁ gotratritayam eva hi bhāradvājas tathā khyātaṁ gotraṁ vatsaṁ tathaiva ca
सोहासीयापुर स्थान में तीन गोत्र हैं; एक भारद्वाज कहा गया है, दूसरा वत्स है।
श्लोक 272 (skanda.3.91.272)
यक्षिणी ज्ञानजा चैव सिहोली च यथाक्रमम् । एतद्वंशपरीक्षा च पूर्वोक्ता नृपसत्तम । इति चतुःपंचाशत्तमं स्थानम् ।।५४।।
yakṣiṇī jñānajā caiva sihoulī ca yathākramam etad vaṁśaparīkṣā ca pūrvoktā nṛpasattama iti catuḥpañcāśattamaṁ sthānam. 54.
इनकी देवियाँ क्रम से हैं — यक्षिणी, ज्ञानजा, तथा सिहोली। हे राजश्रेष्ठ! इस वंश की परीक्षा पहले ही बतायी जा चुकी है। इस प्रकार यह चौवनवाँ स्थान है।
श्लोक 273 (skanda.3.91.273)
पंचपंचाशकं स्थानं प्रवक्ष्यामि तवाधुना । नाम्ना संहालियास्थानं दत्तं रामेण वै पुरा ।
pañcapañcāśakaṁ sthānaṁ pravakṣyāmi tavādhunā nāmnā saṁhāliyāsthānaṁ dattaṁ rāmeṇa vai purā
अब मैं तुम्हें पचपनवाँ स्थान बताता हूँ, जिसे संहालिया नाम से पहले श्री राम ने दिया था।
श्लोक 274 (skanda.3.91.274)
तत्र वै कुत्सगोत्रस्था ब्राह्मणां ब्रह्मवर्चसः । स्वधर्मनिरता नित्याः स्वकर्मनिरताश्च ते ।
tatra vai kutsagotrasthā brāhmaṇāṁ brahmavarcasaḥ svadharmaniratā nityāḥ svakarmaniratāś ca te
वहाँ कुत्स गोत्र के ब्राह्मण ब्रह्म-तेज से युक्त हैं, सदा अपने धर्म में रत, अपने कर्म में तत्पर हैं।
श्लोक 275 (skanda.3.91.275)
आंगिरसांबरीषेच यौवनाश्वमतः परम् । शांता चैवात्र वै देवी शांतिकर्मणि शांतिदा । इति पंचपंचाशत्तमं स्थानम् ।। ५५ ।।
āṅgirasāmbarīṣe ca yauvanāśvam ataḥ param śāntā caivātra vai devī śāntikarmaṇi śāntidā iti pañcapañcāśattamaṁ sthānam. 55.
इसके प्रवर हैं — आंगिरस, आंबरीष, तथा यौवनाश्व। यहाँ की देवी शांता हैं, जो शांति-कर्म में शांति प्रदान करने वाली हैं। इस प्रकार यह पचपनवाँ स्थान है।
श्लोक 276 (skanda.3.91.276)
एवं मया ते गोत्राणि स्थानान्यपि तथैव च । प्रवराणि तथैवात्र ब्राह्मणानां परंतप ।
evaṁ mayā te gotrāṇi sthānāny api tathaiva ca pravarāṇi tathaivātra brāhmaṇānāṁ paraṁtapa
हे शत्रुतापन! इस प्रकार मैंने तुम्हें ब्राह्मणों के गोत्र, स्थान, तथा प्रवर भी बता दिये हैं।
श्लोक 277 (skanda.3.91.277)
अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रैविद्यानां परंतप । स्वस्थानं च मया प्रोक्तं यथानुक्रमेण तु ।
ataḥ paraṁ pravakṣyāmi traividyānāṁ paraṁtapa svasthānaṁ ca mayā proktaṁ yathānukrameṇa tu
हे शत्रुतापन! अब मैं त्रैविद्य ब्राह्मणों के स्वस्थानों को क्रमानुसार बताऊँगा।
श्लोक 278 (skanda.3.91.278)
शीलायाः प्रथमं स्थानं मंडोरा च द्वितीयकम् । एवडी च तृतीयं हि गुंदराणा चतुर्थकम् ।
śīlāyāḥ prathamaṁ sthānaṁ maṁḍorā ca dvitīyakam evaḍī ca tṛtīyaṁ hi guṁdarāṇā caturthakam
पहला स्थान शीला है, दूसरा मंडोरा; तीसरा एवडी है, चौथा गुंदराणा।
श्लोक 279 (skanda.3.91.279)
पंचमं कल्याणीया देगामा षष्ठकं तथा । नायकपुरा सप्तमं च डलीआ चाष्टमं तथा ।
pañcamaṁ kalyāṇīyā degāmā ṣaṣṭhakaṁ tathā nāyakapurā saptamaṁ ca ḍalīā cāṣṭamaṁ tathā
पाँचवाँ कल्याणीया है, छठा देगामा; सातवाँ नायकपुरा है, आठवाँ डलीआ।
श्लोक 280 (skanda.3.91.280)
कडोव्या नवमं चैव कोहाटोया दशमं तथा । हरडीयैकादशं चैव भदुकीया द्वादशं तथा ।
kaḍovyā navamaṁ caiva kohāṭoyā daśamaṁ tathā haraḍīyaikādaśaṁ caiva bhadukīyā dvādaśaṁ tathā
नौवाँ कडोव्या है, दसवाँ कोहाटोया; ग्यारहवाँ हरडीया है, बारहवाँ भदुकीया।
श्लोक 281 (skanda.3.91.281)
संप्राणावा तथा चात्र कंदरावा प्रकीर्तितम् । वासरोवा त्रयोदशं शरंडावा चतुर्दशम् ।
saṁprāṇāvā tathā cātra kaṁdarāvā prakīrtitam vāsarovā trayodaśaṁ śaraṁḍāvā caturdaśam
यहाँ संप्राणावा तथा कंदरावा भी कहे गये हैं; तेरहवाँ वासरोवा है, चौदहवाँ शरंडावा।
श्लोक 282 (skanda.3.91.282)
लोलासणा पंचदशं वारोला षोडशं तथा । नागलपुरा मया चात्र उक्तं सप्तदशं तथा ।
lolāsaṇā pañcadaśaṁ vārolā ṣoḍaśaṁ tathā nāgalapurā mayā cātra uktaṁ saptadaśaṁ tathā
पंद्रहवाँ लोलासणा है, सोलहवाँ वारोला; और यहाँ मैंने सत्रहवाँ नागलपुरा बताया है।
श्लोक 283 (skanda.3.91.283)
।। ब्रह्मोवाच ।। चातुर्विद्यास्तु ये विप्रा नागताः पुनरागताः । वसतिं तत्र रम्ये च चक्रिरे ते द्विजोत्तमाः ।
brahmovāca cāturvidyās tu ye viprā nāgatāḥ punarāgatāḥ vasatiṁ tatra ramye ca cakrire te dvijottamāḥ
ब्रह्मा जी ने कहा — जो चातुर्विद्य ब्राह्मण नहीं गये थे और जो जाकर लौट आये थे, उन श्रेष्ठ द्विजों ने वहीं उस रमणीय स्थान में निवास किया।
श्लोक 284 (skanda.3.91.284)
चतुर्विंशतिसंख्याका रामशासनलिप्सया । हनुमंतं प्रति गता व्यावृत्ताः पुनरागताः ।
caturviṁśatisaṁkhyākā rāmaśāsanalipsayā hanumaṁtaṁ prati gatā vyāvṛttāḥ punarāgatāḥ
चौबीस की संख्या में वे राम का शासन-पत्र प्राप्त करने की इच्छा से हनुमान के पास गये थे, और वहाँ से लौटकर पुनः आ गये।
श्लोक 285 (skanda.3.91.285)
तेषां दोषात्समस्तास्ते स्थानभ्रंशत्वमागताः । कियत्काले गते तेषां विरोधः समपद्यत ।
teṣāṁ doṣāt samastās te sthānabhraṁśatvam āgatāḥ kiyat kāle gate teṣāṁ virodhaḥ samapadyata
उनके इस दोष के कारण सभी अपने स्थान से भ्रष्ट हो गये। कुछ समय बीतने पर उनमें आपस में विरोध उत्पन्न हो गया।
श्लोक 286 (skanda.3.91.286)
भिन्नाचारा भिन्नभाषा वेशसंशयमागताः । पंचदशसहस्राणि मध्ये ये के च वाडवाः ।
bhinnācārā bhinnabhāṣā veśasaṁśayam āgatāḥ pañcadaśasahasrāṇi madhye ye ke ca vāḍavāḥ
उनका आचार भिन्न हो गया, भाषा भिन्न हो गयी, वेश भी संदेहास्पद हो गया। उन पंद्रह हज़ार ब्राह्मणों में से जो-जो थे —
श्लोक 287 (skanda.3.91.287)
कृषिकर्मरता आसन्केचिद्यज्ञपरायणाः । केचिन्मल्लाश्च संज्ञाताः केचिद्वै वेदपाठकाः ।
kṛṣikarmaratā āsan kecid yajñaparāyaṇāḥ kecin mallāś ca saṁjñātāḥ kecid vai vedapāṭhakāḥ
कुछ कृषि-कर्म में लग गये, कुछ यज्ञ में परायण रहे; कुछ मल्ल कहलाये, और कुछ वेद-पाठक रहे।
श्लोक 288 (skanda.3.91.288)
आयुर्वेदरताः केचित्केचिद्रजकयाजकाः । संध्यास्नानपराः केचिन्नीलीकर्तृप्रयाजकाः ।
āyurvedaratāḥ kecit kecid rajakayājakāḥ saṁdhyāsnānaparāḥ kecin nīlīkartṛprayājakāḥ
कुछ आयुर्वेद में लगे, कुछ धोबियों के पुरोहित बने; कुछ संध्या-स्नान में तत्पर रहे, और कुछ नील बनाने वालों के याजक बने।
श्लोक 289 (skanda.3.91.289)
तंतुकृद्याचनरतास्तंतुवायादियाचकाः । कलौ प्राप्ते द्विजाः भ्रष्टा भविष्यंति न संशयः ।
taṁtukṛdyācanaratās taṁtuvāyādiyācakāḥ kalau prāpte dvijāḥ bhraṣṭā bhaviṣyaṁti na saṁśayaḥ
कुछ जुलाहों की सेवा और याचना में रत होकर उनके ही याचक बन गये। कलियुग आने पर ये द्विज निश्चय ही भ्रष्ट हो जायेंगे।
श्लोक 290 (skanda.3.91.290)
शूद्रेषु जातिभेदः स्यात्कलौ प्राप्ते नराधिप । भ्रष्टाचाराः परं ज्ञात्वा ज्ञातिबंधेन पीडिताः ।
śūdreṣu jātibhedaḥ syāt kalau prāpte narādhipa bhraṣṭācārāḥ paraṁ jñātvā jñātibaṁdhena pīḍitāḥ
हे नराधिप! कलियुग आने पर शूद्रों में भी जाति-भेद होगा। आचार से भ्रष्ट जानकर वे जाति-बंधन से पीड़ित होंगे,
श्लोक 291 (skanda.3.91.291)
भोजनाच्छादने राजन्परित्यक्ता निजैर्जनैः । न कोऽपि कन्यां विवहेत्संसर्गेण कदाचन ।
bhojanācchādane rājan parityaktā nijair janaiḥ na ko'pi kanyāṁ vivahet saṁsargeṇa kadācana
हे राजन्! भोजन और वस्त्र में भी अपने ही लोगों द्वारा त्याग दिये जायेंगे; कोई भी उनसे संबंध कर कन्या का विवाह नहीं करेगा।
श्लोक 292 (skanda.3.91.292)
ततस्ते वणिजो राजंस्तैलकाराः कलौ किल । केचिच्च कलकाराश्च केचित्तंदुलकारिणः ।
tatas te vaṇijo rājaṁs tailakārāḥ kalau kila kecic ca kalakārāś ca kecit taṁdulakāriṇaḥ
हे राजन्! फिर वे वणिक् कलियुग में तेल बनाने वाले होंगे; कुछ मदिरा बनाने वाले, कुछ चावल का व्यापार करने वाले होंगे।
श्लोक 293 (skanda.3.91.293)
राजपुत्राश्रिताः केचिन्नानावर्णसमाश्रिताः । कलौ प्राप्ते तु वणिजो भ्रष्टाः केपि महीतले ।
rājaputrāśritāḥ kecin nānāvarṇasamāśritāḥ kalau prāpte tu vaṇijo bhraṣṭāḥ ke'pi mahītale
कुछ राजपुत्रों की शरण लेंगे, कुछ अनेक वर्णों में मिल जायेंगे। कलियुग आने पर पृथ्वी पर कुछ वणिक् भ्रष्ट हो जायेंगे।
श्लोक 294 (skanda.3.91.294)
तेषां तु पृथगाचाराः सम्बन्धाश्च पृथक्कृता । सीतापुरे च वसतिः केषांचित्समजायत ।
teṣāṁ tu pṛthagācārāḥ sambandhāś ca pṛthakkṛtā sītāpure ca vasatiḥ keṣāṁcit samajāyata
उनके आचार अलग-अलग हो गये, संबंध भी अलग-अलग हो गये। कुछ का निवास सीतापुर में हो गया,
श्लोक 295 (skanda.3.91.295)
साभ्रमत्यास्तटे केचिद्यत्र कुत्र व्यवस्थिताः । सीतापुरात्तु ये पूर्वं भयभीता समागताः ।
sābhramatyās taṭe kecid yatra kutra vyavasthitāḥ sītāpurāt tu ye pūrvaṁ bhayabhītā samāgatāḥ
कुछ साभ्रमती नदी के तट पर, जहाँ-तहाँ बस गये। जो पहले सीतापुर से भयभीत होकर आये थे,
श्लोक 296 (skanda.3.91.296)
साभ्रमत्युत्तरे कूले श्रीक्षेत्रे ये व्यवस्थिताः । यदा तेषां पदं स्थानं दत्तं वै सुखवासकम् ।
sābhramatyuttare kūle śrīkṣetre ye vyavasthitāḥ yadā teṣāṁ padaṁ sthānaṁ dattaṁ vai sukhavāsakam
वे साभ्रमती के उत्तरी तट पर, श्रीक्षेत्र में बस गये, जब उन्हें वहाँ सुखपूर्वक रहने के लिए स्थान दिया गया।
श्लोक 297 (skanda.3.91.297)
पुनस्तेऽपि गताः सद्यस्तस्मिन्सीतापुरे स्वयम् । पंचपञ्चाशद्ग्रामाश्च दत्तास्तु पुनरागमे ।
punas te'pi gatāḥ sadyas tasmin sītāpure svayam pañcapañcāśadgrāmāś ca dattās tu punarāgame
फिर वे भी शीघ्र ही स्वयं उसी सीतापुर में चले गये। लौटने पर उन्हें पचपन ग्राम प्रदान किये गये,
श्लोक 298 (skanda.3.91.298)
रामेण मोढविप्राणां निवासांस्तेषु चक्रिरे । वृत्तिबाह्यास्तु ये विप्रा धर्मारण्यांतरस्थिताः ।
rāmeṇa moḍhaviprāṇāṁ nivāsāṁs teṣu cakrire vṛttibāhyās tu ye viprā dharmāraṇyāṁtarasthitāḥ
और श्री राम ने मोढ विप्रों के लिए उन्हीं में निवास बनवाये। जो विप्र वृत्ति से बाहर थे और धर्मारण्य के भीतर ही बसे थे,
श्लोक 299 (skanda.3.91.299)
नास्माकं वणिजां वृत्तौ ग्रामवृत्तौ न किंचन । प्रयोजनं हि विप्रेंद्रा वासोऽस्माकं तु रोचते ।
nāsmākaṁ vaṇijāṁ vṛttau grāmavṛttau na kiṁcana prayojanaṁ hi vipreṁdrā vāso'smākaṁ tu rocate
उन्होंने कहा — हे विप्रेंद्रो! हमें वणिकों की वृत्ति में या ग्राम-वृत्ति में कोई प्रयोजन नहीं है, हमें तो यहीं निवास करना रुचिकर है।
श्लोक 300 (skanda.3.91.300)
इत्युक्ते समनुज्ञातास्त्रैविद्यैस्तैर्द्विजोत्तमैः । तेषु ग्रामेषु ते विप्राश्चातुर्विद्या द्विजोत्तमाः ।
ity ukte samanujñātās traividyais tair dvijottamaiḥ teṣu grāmeṣu te viprāś cāturvidyā dvijottamāḥ
ऐसा कहने पर उन त्रैविद्य श्रेष्ठ द्विजों ने उन्हें अनुमति दे दी। उन्हीं गाँवों में वे चातुर्विद्य श्रेष्ठ द्विज ब्राह्मण —
श्लोक 301 (skanda.3.91.301)
स्वकर्मनिरताः शांताः कृषिकर्मपरायणाः । धर्मारण्यान्नातिदूरे धेनूः संचारयंति ते ।
svakarmaniratāḥ śāṁtāḥ kṛṣikarmaparāyaṇāḥ dharmāraṇyān nātidūre dhenūḥ saṁcārayaṁti te
— अपने कर्म में रत, शांत-चित्त, कृषि-कर्म में परायण रहे और धर्मारण्य से बहुत दूर नहीं गायों को चराते थे।
श्लोक 302 (skanda.3.91.302)
बहवस्तत्र गोपाला वभूवुर्द्विजबालकाः । चातुर्विद्यास्तु शिशवस्तेषां धेनूरचारयन् ।
bahavas tatra gopālā vabhūvur dvijabālakāḥ cāturvidyās tu śiśavas teṣāṁ dhenūr acārayan
वहाँ द्विज-बालक अनेकों ग्वाले बन गये। चातुर्विद्य विप्रों के बालक उनकी गायों को चराते थे।
श्लोक 303 (skanda.3.91.303)
तेषां भोजनकामाय अन्नपानादिसत्कृतम् । अनयन्वै युवतयो विधवा अपि बालकाः ।
teṣāṁ bhojanakāmāya annapānādisatkṛtam anayan vai yuvatayo vidhavā api bālakāḥ
उनके भोजन के लिए अन्न-पान आदि लेकर युवतियाँ, विधवाएँ, यहाँ तक कि बालिकाएँ भी जाया करती थीं।
श्लोक 304 (skanda.3.91.304)
कालेन कियता राजंस्तेषां प्रीतिरभून्मिथः । गोपाला बुभुजुः प्रेम्णा कुमार्यो द्विजबालिकाः ।
kālena kiyatā rājaṁs teṣāṁ prītir abhūn mithaḥ gopālā bubhujuḥ premṇā kumāryo dvijabālikāḥ
हे राजन्! कुछ समय बीतने पर उनमें परस्पर प्रीति उत्पन्न हो गयी। ग्वालों ने प्रेमवश उन द्विज-कुमारियों का उपभोग किया।
श्लोक 305 (skanda.3.91.305)
जाताः सगर्भास्ताः सर्वा दृष्टास्तैर्द्विजसत्तमैः । परित्यक्ताश्च सदनाद्धिक्कृताः पापकर्मणा ।
jātāḥ sagarbhās tāḥ sarvā dṛṣṭās tair dvijasattamaiḥ parityaktāś ca sadanād dhikkṛtāḥ pāpakarmaṇā
वे सब गर्भवती हो गयीं; जब उन उत्तम द्विजों ने यह देखा, तो पाप-कर्म के कारण उन्हें धिक्कारते हुए घर से निकाल दिया।
श्लोक 306 (skanda.3.91.306)
तेभ्यो जाता कुमारा ये कातीभा गोलकास्तथा । धेनुजास्ते धरालोके ख्यातिं जग्मुर्द्विजोत्तमाः ।
tebhyo jātā kumārā ye kātībhā golakās tathā dhenujās te dharāloke khyātiṁ jagmur dvijottamāḥ
उनसे जो पुत्र उत्पन्न हुए, वे कातीभ और गोलक कहलाये। वे धेनुज नाम से पृथ्वी पर प्रसिद्धि को प्राप्त हुए, यद्यपि द्विज-कुल के ही थे।
श्लोक 307 (skanda.3.91.307)
वृत्तिबाह्यास्तु ते विप्रा भिक्षां कुर्वंति नित्यशः । अन्यच्च श्रूयतां राजंस्त्रैविद्यानां द्विजन्मनाम् ।
vṛttibāhyās tu te viprā bhikṣāṁ kurvaṁti nityaśaḥ anyac ca śrūyatāṁ rājaṁs traividyānāṁ dvijanmanām
वे विप्र जो वृत्ति से बाहर हैं, वे प्रतिदिन भिक्षा माँगते हैं। हे राजन्! अब त्रैविद्य द्विजों के विषय में और भी सुनो।
श्लोक 308 (skanda.3.91.308)
कुष्ठी कोऽपि तथा पंगुर्मूर्खो वा बधिरोऽपि वा । काणो वाप्यथ कुब्जो वा बद्धवागथवा पुनः ।
kuṣṭhī ko'pi tathā paṁgur mūrkho vā badhiro'pi vā kāṇo vāpy atha kubjo vā baddhavāg athavā punaḥ
कोई कोढ़ी था, कोई लंगड़ा, कोई मूर्ख या बहरा; कोई काना था, कोई कुबड़ा, या कोई तुतलाने वाला —
श्लोक 309 (skanda.3.91.309)
अप्राप्तकन्यका ह्येते चातुर्विद्यान्समाश्रिताः । वित्तेन महता राजन्सुतांस्तेषां कुमारिकाः ।
aprāptakanyakā hy ete cāturvidyān samāśritāḥ vittena mahatā rājan sutāṁs teṣāṁ kumārikāḥ
इन्हें कन्या नहीं मिलती थी, अतः इन्होंने चातुर्विद्य ब्राह्मणों की शरण ली। हे राजन्! बड़े धन के बल पर उनकी कन्याओं का विवाह उनके पुत्रों से किया गया।
श्लोक 310 (skanda.3.91.310)
उद्वाहितास्तदा राजंस्तस्माज्जातार्भकास्तु ये । त्रिदलजास्ते विख्याताः क्षितिलोकेऽभवंस्ततः ।
udvāhitās tadā rājaṁs tasmāj jātārbhakās tu ye tridalajās te vikhyātāḥ kṣitiloke'bhavaṁs tataḥ
हे राजन्! उस विवाह से जो बालक उत्पन्न हुए, वे पृथ्वी-लोक में त्रिदलज नाम से विख्यात हुए।
श्लोक 311 (skanda.3.91.311)
वृत्तिं चक्रुर्ब्राह्मणास्तेऽन्योन्यं मिश्रसमुद्भवाः । अन्यच्च श्रूयतां राजंस्त्रैविद्यानां द्विजन्मनाम् ।
vṛttiṁ cakrur brāhmaṇās te'nyonyaṁ miśrasamudbhavāḥ anyac ca śrūyatāṁ rājaṁs traividyānāṁ dvijanmanām
वे मिश्रित उत्पत्ति के ब्राह्मण आपस में एक-दूसरे की वृत्ति अपनाने लगे। हे राजन्! अब त्रैविद्य द्विजों के विषय में और भी सुनो।
श्लोक 312 (skanda.3.91.312)
रामदत्तेन ग्रामेण करग्रहणहेतवे । एकीभूय द्विजैः सर्वैर्ग्रामं प्रदाय तं बलिम् ।
rāmadattena grāmeṇa karagrahaṇahetave ekībhūya dvijaiḥ sarvair grāmaṁ pradāya taṁ balim
राम-दत्त ग्राम से कर वसूलने के लिए, सभी द्विजों ने मिलकर उस ग्राम को एक वणिक् को बलि-वसूली हेतु सौंपा,
श्लोक 313 (skanda.3.91.313)
अर्द्धं निवेदयामासुरर्द्धं चैवोपरक्षितम् । एतल्लब्धं हि मन्वानास्ते द्विजा लौल्यभागिनः ।
ardhaṁ nivedayāmāsur ardhaṁ caivoparakṣitam etal labdhaṁ hi manvānās te dvijā laulyabhāginaḥ
उसने आधा तो द्विजों को दे दिया और आधा छिपा लिया। इसी अल्प भाग को प्राप्त समझकर वे लोभी द्विज —
श्लोक 314 (skanda.3.91.314)
महास्थानगता ये च ते हि विस्मयमाययुः । तन्मध्ये कोऽपि विप्रस्तानुवाच कुपितो वचः ।
mahāsthānagatā ye ca te hi vismayam āyayuḥ tanmadhye ko'pi vipras tān uvāca kupito vacaḥ
— जो महास्थान में एकत्रित हुए, वे विस्मित हो गये। उनके बीच किसी एक विप्र ने क्रोधित होकर उन्हें ये वचन कहे।
श्लोक 315 (skanda.3.91.315)
।। विप्र उवाच ।। अनृतं चैव भाषंते लौल्येन महता वृताः । पुत्रपौत्रविनाशाय ब्रह्मस्वेष्वतिलोलुपाः ।
vipra uvāca anṛtaṁ caiva bhāṣaṁte laulyena mahatā vṛtāḥ putrapautravināśāya brahmasveṣv atilolupāḥ
उस विप्र ने कहा — बड़े लोभ से घिरे हुए ये लोग असत्य बोलते हैं; ब्राह्मण-संपत्ति के अत्यंत लोभी होकर वे अपने ही पुत्र-पौत्रों का विनाश कर रहे हैं।
श्लोक 316 (skanda.3.91.316)
न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते । विषमेकाकिनं हंति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकम् ।
na viṣaṁ viṣam ity āhur brahmasvaṁ viṣam ucyate viṣam ekākinaṁ haṁti brahmasvaṁ putrapautrakam
विष को विष नहीं कहा गया है, ब्राह्मण-धन ही सच्चा विष कहा जाता है। साधारण विष तो केवल एक को मारता है, पर ब्राह्मण-धन पुत्र-पौत्रों तक को मार डालता है।
श्लोक 317 (skanda.3.91.317)
ब्रह्मस्वेन च दग्धेषु पुत्रदारगृहादिषु । न च तेऽपि तिष्ठंति ब्रह्मस्वेन विनाशिताः ।
brahmasvena ca dagdheṣu putradāragṛhādiṣu na ca te'pi tiṣṭhaṁti brahmasvena vināśitāḥ
ब्राह्मण-धन से पुत्र, पत्नी, घर आदि सब भस्म हो जाते हैं; ब्राह्मण-धन से विनष्ट हुए वे भी टिक नहीं पाते।
श्लोक 318 (skanda.3.91.318)
न नाकं लभते सोऽथ सदा ब्रह्मस्वहारकः । यदा वराटिकां चैव ब्राह्मणस्य हरंति ये ।
na nākaṁ labhate so'tha sadā brahmasvahārakaḥ yadā varāṭikāṁ caiva brāhmaṇasya haraṁti ye
जो सदा ब्राह्मण-धन का हरण करने वाला है, वह स्वर्ग को नहीं पाता। जो लोग ब्राह्मण की एक कौड़ी भी हर लेते हैं —
श्लोक 319 (skanda.3.91.319)
ततो जन्मत्रयाण्येव हर्त्ता निरयमाव्रजेत् । पूर्वजा नोपभुंजंति तत्प्रदत्तं जलं क्वचित् ।
tato janmatrayāṇy eva hartā nirayam āvrajet pūrvajā nopabhuṁjaṁti tatpradattaṁ jalaṁ kvacit
— वह चुराने वाला तीन जन्मों तक नरक में जाता है। उसके पूर्वज उसके द्वारा दिये गये जल का भी कभी सेवन नहीं करते।
श्लोक 320 (skanda.3.91.320)
क्षयाहे नोपभुंजंति तस्य पिंडोदकक्रियाः । संततिं नैव लभते लभ्यमाना न जीवति ।
kṣayāhe nopabhuṁjaṁti tasya piṇḍodakakriyāḥ saṁtatiṁ naiva labhate labhyamānā na jīvati
श्राद्ध के दिन भी वे उसके पिंडोदक कर्म को ग्रहण नहीं करते। उसे संतान नहीं मिलती, और यदि मिलती भी है तो जीवित नहीं रहती।
श्लोक 321 (skanda.3.91.321)
यदि जीवति दैवाच्चेद्भ्रष्टाचारा भवेदिति । ।। एकादशविप्रा ऊचुः ।। नासत्यं भाषितं विप्राः कथं दूषयसे हि नः ।
yadi jīvati daivāc ced bhraṣṭācārā bhaved iti ekādaśaviprā ūcuḥ nāsatyaṁ bhāṣitaṁ viprāḥ kathaṁ dūṣayase hi naḥ
यदि दैवयोग से जीवित भी रहे, तो वह भ्रष्ट-आचार वाला होता है। यह सुनकर उन ग्यारह विप्रों ने कहा — हे विप्र! हमने असत्य नहीं बोला, फिर आप हमें दोषी क्यों ठहराते हैं?
श्लोक 322 (skanda.3.91.322)
अपराधं विना कस्य कटूक्तिर्युज्यते किल । तच्छ्रुत्वा तैर्द्विजैः पार्थ ग्रामग्राहयिता वणिक् ।
aparādhaṁ vinā kasya kaṭūktir yujyate kila tac chrutvā tair dvijaiḥ pārtha grāmagrāhayitā vaṇik
बिना अपराध के किसी के लिए कटु वचन उचित कैसे हो सकते हैं? हे पार्थ! यह सुनकर उन द्विजों ने ग्राम का कर वसूलने वाले उस वणिक् को बुलाया,
श्लोक 323 (skanda.3.91.323)
परिपृष्टः स तत्सर्वं कथयामास कारणम् । वणिजैरेव मे दत्तो बलिश्च द्विजसत्तमाः ।
paripṛṣṭaḥ sa tatsarvaṁ kathayāmāsa kāraṇam vaṇijair eva me datto baliś ca dvijasattamāḥ
पूछे जाने पर उसने सारा कारण बता दिया — हे उत्तम द्विजो! मुझे वणिकों ने ही जो कर दिया था,
श्लोक 324 (skanda.3.91.324)
तत्सर्वं शुद्धभावेन कथितं तु द्विजन्मसु । ततोऽर्द्धदलं ज्ञात्वा ते कुपिता द्विजपुत्रकाः ।
tatsarvaṁ śuddhabhāvena kathitaṁ tu dvijanmasu tato'rdhadalaṁ jñātvā te kupitā dvijaputrakāḥ
वह सब मैंने शुद्ध भाव से द्विजों को बता दिया था। तब आधा हिस्सा छिपाया गया जानकर वे द्विज-पुत्र क्रोधित हो गये,
श्लोक 325 (skanda.3.91.325)
वृत्तेर्बहिष्कृतास्ते वै एकादश द्विजास्ततः । एकादशसमा ज्ञातिर्विख्याता भुवनत्रये ।
vṛtter bahiṣkṛtās te vai ekādaśa dvijās tataḥ ekādaśasamā jñātir vikhyātā bhuvanatraye
और उन्होंने उन ग्यारह द्विजों को वृत्ति से बहिष्कृत कर दिया। तभी से 'एकादशसमा' नाम की जाति तीनों लोकों में विख्यात हुई।
श्लोक 326 (skanda.3.91.326)
न तेषां सहसंबन्धो न विवाहश्च जायते । एकादशसमा ये च बहिर्ग्रामे वसंति ते ।
na teṣāṁ sahasaṁbandho na vivāhaś ca jāyate ekādaśasamā ye ca bahirgrāme vasaṁti te
उनके साथ न कोई संबंध होता है, न विवाह होता है। जो एकादशसमा हैं, वे ग्राम के बाहर ही निवास करते हैं।
श्लोक 327 (skanda.3.91.327)
एवं भेदाः समभवन्नाना मोढद्विजन्मनाम् । युगानुसारात्कालेन ज्ञातीनां च वृषस्य वा ।। ३२६ ।।
evaṁ bhedāḥ samabhavan nānā moḍhadvijanmanām yugānusārāt kālena jñātīnāṁ ca vṛṣasya vā
इस प्रकार समय के साथ, युग के अनुसार, मोढ द्विजों की जातियों और धर्म-मर्यादा में अनेक भेद उत्पन्न हुए।
श्लोक 328 (skanda.3.91.328)
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये ज्ञातिभेदवर्णनं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ३९ ।।
iti śrī skāṁde mahāpurāṇe ekāśītisāhasryāṁ saṁhitāyāṁ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye jñātibhedavarṇanaṁ nāmaikonacatvāriṁśo'dhyāyaḥ
इस प्रकार श्री स्कन्द महापुराण की इक्यासी हज़ार श्लोकों वाली संहिता के तृतीय ब्रह्मखण्ड के पूर्वभाग में, धर्मारण्य-माहात्म्य में, 'ज्ञाति-भेद वर्णन' नामक उनतालीसवाँ अध्याय संपूर्ण हुआ।