अवन्ती खण्ड · अध्याय 33
केशवादित्यमाहात्म्य-वर्णनम्
श्लोक 1 (skanda.5.33.1)
सनत्कुमार उवाच । नारायणोऽपि संस्थाप्य शंखं दध्मौ प्रयत्नतः । तुष्टाव प्रयतो भूत्वा स्तोत्रेणा नेन भास्करम्
sanatkumāra uvāca nārāyaṇo'pi saṁsthāpya śaṁkhaṁ dadhmau prayatnataḥ tuṣṭāva prayato bhūtvā stotreṇā nena bhāskaram
सनत्कुमार ने कहा -- नारायण ने भी स्थापना कर, यत्नपूर्वक शंख बजाया; और शुद्ध होकर इस स्तोत्र से भास्कर की स्तुति की।
श्लोक 2 (skanda.5.33.2)
श्रीकृष्ण उवाच । आदित्यं भास्करं भानुं रविं सूर्यं दिवाकरम् । दिवाकरं दिवानाथं तपनं तपतां वरम्
śrīkṛṣṇa uvāca ādityaṁ bhāskaraṁ bhānuṁ raviṁ sūryaṁ divākaram divākaraṁ divānāthaṁ tapanaṁ tapatāṁ varam
श्रीकृष्ण ने कहा -- आदित्य, भास्कर, भानु, रवि, सूर्य, दिवाकर, दिवाकर, दिवानाथ, तपन, तपस्वियों में श्रेष्ठ --
श्लोक 3 (skanda.5.33.3)
वरेण्यं वरदं विष्णुमनघं वासवानुजम् । बलवीर्यं सहस्रांशुं सहस्रकिरणद्युतिम्
vareṇyaṁ varadaṁ viṣṇumanaghaṁ vāsavānujam balavīryaṁ sahasrāṁśuṁ sahasrakiraṇadyutim
-- वरेण्य, वरद, विष्णु, अनघ, वासव के अनुज, बल-वीर्यसम्पन्न, सहस्रांशु, सहस्रकिरणों से देदीप्यमान --
श्लोक 4 (skanda.5.33.4)
मयूखमालिनं विश्वं मार्तंडं चंडरोचिषम् । सदातीतं सुभास्वंतं सप्तसप्तिं सुखोदयम्
mayūkhamālinaṁ viśvaṁ mārtaṁḍaṁ caṁḍarociṣam sadātītaṁ subhāsvaṁtaṁ saptasaptiṁ sukhodayam
-- किरणों की माला धारण करने वाले, विश्वस्वरूप, मार्तण्ड, प्रचण्ड तेजस्वी, सदा अतीत, अत्यन्त देदीप्यमान, सात अश्वों वाले, सुख के उदयकर्ता --
श्लोक 5 (skanda.5.33.5)
देवदेवमहिर्बुध्न्यं धाम्नां निधिमनुत्तमम् । तपोब्रह्ममयालोकं लोकपालमपांपतिम्
devadevamahirbudhnyaṁ dhāmnāṁ nidhimanuttamam tapobrahmamayālokaṁ lokapālamapāṁpatim
-- देवाधिदेव, अहिर्बुध्न्य, तेजों के अनुपम भण्डार, तप और ब्रह्म से बने प्रकाशस्वरूप, लोकपाल, जलों के स्वामी --
श्लोक 6 (skanda.5.33.6)
जगत्प्रबोधजनकं जगद्बीजं जगत्प्रभुम् । अर्कं निःश्रेयसपरं कारणं श्रेयसां परम्
jagatprabodhajanakaṁ jagadbījaṁ jagatprabhum arkaṁ niḥśreyasaparaṁ kāraṇaṁ śreyasāṁ param
-- जगत को जगाने वाले, जगत के बीज, जगत के प्रभु, अर्क, निःश्रेयस में तत्पर, समस्त कल्याणों के परम कारण --
श्लोक 7 (skanda.5.33.7)
इनं प्रभाविणं पुण्यं पतंगं पवगेश्वरम् । दातारं वांछितार्थानां दृष्टादृष्टफलप्रदम्
inaṁ prabhāviṇaṁ puṇyaṁ pataṁgaṁ pavageśvaram dātāraṁ vāṁchitārthānāṁ dṛṣṭādṛṣṭaphalapradam
-- शासक, प्रभावशाली, पवित्र, आकाशचारी, वायु के स्वामी, अभीष्ट पदार्थों के दाता, दृष्ट-अदृष्ट फल देने वाले --
श्लोक 8 (skanda.5.33.8)
गृहं गृहकरं हंसं हरिदश्वं हुताशनम् । मंगल्यं मंगलं गेयं ध्रुवं धर्मप्रबोधनम्
gṛhaṁ gṛhakaraṁ haṁsaṁ haridaśvaṁ hutāśanam maṁgalyaṁ maṁgalaṁ geyaṁ dhruvaṁ dharmaprabodhanam
-- गृह, गृहकर्ता, हंस, हरितअश्ववाले, हुताशन, मंगलमय, मंगल, गेय, ध्रुव, धर्म को जगाने वाले --
श्लोक 9 (skanda.5.33.9)
भवसंभावित भावं भूतभव्यभवात्मकम् । दुर्गमं दुर्गतिहरं हरनेत्रं त्रयीमयम्
bhavasaṁbhāvita bhāvaṁ bhūtabhavyabhavātmakam durgamaṁ durgatiharaṁ haranetraṁ trayīmayam
-- संसार में सम्भावित भाव वाले, भूत-भविष्य-वर्तमानस्वरूप, दुर्गम, दुर्गति-हारी, हर के नेत्र, त्रयीस्वरूप --
श्लोक 10 (skanda.5.33.10)
त्रैलोक्यतिलकं तीर्थं तरणिं सर्वतोमुखम् । तेजोराशिसुनिर्वाणं विश्वेशं धाम सांप्रतम्
trailokyatilakaṁ tīrthaṁ taraṇiṁ sarvatomukham tejorāśisunirvāṇaṁ viśveśaṁ dhāma sāṁpratam
-- त्रिलोक-तिलक, तीर्थ, तरणि, सर्वतोमुख, तेजोराशिरूप परम शान्ति, विश्वेश, वर्तमान धाम --
श्लोक 11 (skanda.5.33.11)
कल्पं कल्पानलं कालं कालचक्रं क्रतुप्रियम् । भूषणं मरुतं सूर्यं मणिरत्नं सुलोचनम्
kalpaṁ kalpānalaṁ kālaṁ kālacakraṁ kratupriyam bhūṣaṇaṁ marutaṁ sūryaṁ maṇiratnaṁ sulocanam
-- कल्प, कल्पाग्नि, काल, कालचक्र, यज्ञप्रिय, भूषण, वायु, सूर्य, मणिरत्न, सुन्दर नेत्रों वाले --
श्लोक 12 (skanda.5.33.12)
त्वष्टारं विष्टरं विश्वं सदसत्कर्मसाक्षिकम् । सवितारं सहस्राक्षं प्रजापालमधोक्षजम्
tvaṣṭāraṁ viṣṭaraṁ viśvaṁ sadasatkarmasākṣikam savitāraṁ sahasrākṣaṁ prajāpālamadhokṣajam
-- त्वष्टा, विष्टर, विश्व, सत्-असत् कर्मों के साक्षी, सविता, सहस्रनेत्र, प्रजापालक, अधोक्षज --
श्लोक 13 (skanda.5.33.13)
ब्रह्माणं वासरारंभे रक्तवर्णं महाद्युतिम् । शुक्लं मध्यंदिने रुद्रं श्यामं विष्णुं दिनक्षये
brahmāṇaṁ vāsarāraṁbhe raktavarṇaṁ mahādyutim śuklaṁ madhyaṁdine rudraṁ śyāmaṁ viṣṇuṁ dinakṣaye
-- दिन के आरम्भ में लाल वर्ण, महातेजस्वी ब्रह्मा; मध्याह्न में श्वेत रुद्र; दिन के अन्त में श्याम विष्णु --
श्लोक 14 (skanda.5.33.14)
नाम्नामष्टशतं दिव्यं विष्णुना समुदाहृतम् । य इदं प्रयतो भूत्वा पठेद्भक्त्या समाहितः
nāmnāmaṣṭaśataṁ divyaṁ viṣṇunā samudāhṛtam ya idaṁ prayato bhūtvā paṭhedbhaktyā samāhitaḥ
-- ये विष्णु द्वारा कहे गए एक सौ आठ दिव्य नाम हैं। जो शुद्ध होकर, भक्तिपूर्वक समाहितचित्त से इसे पढ़ता है --
श्लोक 15 (skanda.5.33.15)
न तस्य विपदः क्वापि सर्वत्रापि शुभा गतिः । धनधान्यसुखावाप्तिः पुत्रलाभश्च जायते
na tasya vipadaḥ kvāpi sarvatrāpi śubhā gatiḥ dhanadhānyasukhāvāptiḥ putralābhaśca jāyate
-- उसे कहीं भी कोई विपत्ति नहीं होती, सर्वत्र उसकी शुभ गति होती है; उसे धन-धान्य का सुख और पुत्र-लाभ प्राप्त होता है।
श्लोक 16 (skanda.5.33.16)
तेजः प्रज्ञां परं लाभं ज्ञानं च लभते गतिम् । एतच्छ्रुत्वा जगन्नाथो जगामादर्शनं ततः
tejaḥ prajñāṁ paraṁ lābhaṁ jñānaṁ ca labhate gatim etacchrutvā jagannātho jagāmādarśanaṁ tataḥ
वह तेज, प्रज्ञा, परम लाभ, ज्ञान और सद्गति प्राप्त करता है। यह सुनकर जगन्नाथ तत्पश्चात् दर्शन के लिए चले गए।
श्लोक 17 (skanda.5.33.17)
केशवार्कमुखं दृष्ट्वा पद्मरागसमप्रभम् । विमुक्तः सर्वपापेभ्यः सूर्यलोके महीयते
keśavārkamukhaṁ dṛṣṭvā padmarāgasamaprabham vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sūryaloke mahīyate
पद्मराग मणि के समान प्रभावाले केशवार्क के मुख का दर्शन करने वाला सर्वपापों से मुक्त होकर सूर्यलोक में महिमामण्डित होता है।
श्लोक 18 (skanda.5.33.18)
केशवार्कसमीपे तु रेणुतीर्थं प्रचक्षते । तद्दृष्ट्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
keśavārkasamīpe tu reṇutīrthaṁ pracakṣate taddṛṣṭvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṁśayaḥ
केशवार्क के समीप रेणुतीर्थ कहा जाता है; उसका दर्शन करने से सर्वपापों से मुक्ति मिलती है, इसमें कोई संशय नहीं।