Skip to main content

अवन्ती खण्ड · अध्याय 385

तीर्थावली का कथन

अध्याय 384अध्याय-सूचीअध्याय 386

श्लोक 1 (skanda.5.385.1)

सूत उवाच। इत्युक्त्वोपररामथ पाण्डोः पुत्राय वै मुनिः। मृकण्डतनयो धीमान्सप्तकल्पस्मरः पुरः।

sūta uvāca| ityuktvopararāmatha pāṇḍoḥ putrāya vai muniḥ| mṛkaṇḍatanayo dhīmānsaptakalpasmaraḥ puraḥ||

सूत बोले - ऐसा कहकर मृकण्डु के बुद्धिमान पुत्र, सात कल्पों का स्मरण रखने वाले मुनि, पाण्डु-पुत्र (युधिष्ठिर) के आगे मौन हो गए।

श्लोक 2 (skanda.5.385.2)

मार्कण्डमुनिना प्रोक्तं यथा पार्थाय सत्तमाः। तथा वः कथितं सर्वं रेवामाहात्म्यमुत्तमम्।

mārkaṇḍamuninā proktaṁ yathā pārthāya sattamāḥ| tathā vaḥ kathitaṁ sarvaṁ revāmāhātmyamuttamam||

हे श्रेष्ठ मुनियो! जैसा मार्कण्डेय मुनि ने पार्थ से कहा था, वैसे ही तुम्हें रेवा की सम्पूर्ण उत्तम महिमा कह दी गई।

श्लोक 3 (skanda.5.385.3)

इयं पुण्या सरिच्छ्रेष्ठा रेवा विश्वैकपावनी। रुद्रदेहसमुद्भूता सर्वभूताभयप्रदा।

iyaṁ puṇyā saricchreṣṭhā revā viśvaikapāvanī| rudradehasamudbhūtā sarvabhūtābhayapradā||

यह पुण्य, नदियों में श्रेष्ठ, विश्व की एकमात्र पावनकारिणी रेवा रुद्र के शरीर से उत्पन्न हुई है और सभी प्राणियों को अभय देने वाली है।

श्लोक 4 (skanda.5.385.4)

ओङ्कारजलधिं यावदुवाच भृगुनन्दनः। तीर्थसङ्गमभेदान्वै धर्मपुत्राय पृच्छते।

oṅkārajaladhiṁ yāvaduvāca bhṛgunandanaḥ| tīrthasaṅgamabhedānvai dharmaputrāya pṛcchate||

ओंकार के सागर तक भृगुनन्दन (मार्कण्डेय) ने धर्मपुत्र (युधिष्ठिर) के पूछने पर तीर्थ-संगमों के भेदों को कहा।

श्लोक 5 (skanda.5.385.5)

समासेनैव मुनयस्तथाहं कथयामि वः। सप्तषष्टिसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च।

samāsenaiva munayastathāhaṁ kathayāmi vaḥ| saptaṣaṣṭisahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathaiva ca||

हे मुनियो! मैं भी तुम्हें संक्षेप में वैसे ही बताता हूँ: सड़सठ हजार तथा साठ करोड़ तीर्थ हैं,

श्लोक 6 (skanda.5.385.6)

कथं केनात्र शक्यन्ते वक्तुं वर्षशतैरपि। तथाप्यत्र मुनिश्रेष्ठाः प्रोक्तं पार्थाय वै यथा।

kathaṁ kenātra śakyante vaktuṁ varṣaśatairapi| tathāpyatra muniśreṣṭhāḥ proktaṁ pārthāya vai yathā||

इन्हें सौ वर्षों में भी कौन और कैसे कह सकता है? फिर भी, हे श्रेष्ठ मुनियो! जैसा पार्थ से कहा गया था,

श्लोक 7 (skanda.5.385.7)

तीर्थमोंकारमारभ्य वक्ष्ये तीर्थावलिं शुभाम्। प्रोच्यमानां समासेन तां शृणुध्वं महर्षयः।

tīrthamoṁkāramārabhya vakṣye tīrthāvaliṁ śubhām| procyamānāṁ samāsena tāṁ śṛṇudhvaṁ maharṣayaḥ||

ओंकार तीर्थ से आरम्भ कर मैं उस शुभ तीर्थावली को कहूँगा, जो संक्षेप में कही जा रही है; हे महर्षियो! उसे सुनो।

श्लोक 8 (skanda.5.385.8)

नत्वा सोमं महेशानं नत्वा ब्रह्माच्युतावुभौ। सरस्वतीं गणेशानं देव्यासाङ्घ्रिपञ्कजम्।

natvā somaṁ maheśānaṁ natvā brahmācyutāvubhau| sarasvatīṁ gaṇeśānaṁ devyāsāṅghripañkajam||

सोम और महेशान को नमस्कार कर, ब्रह्मा और अच्युत दोनों को नमस्कार कर, सरस्वती, गणेश तथा देवी के चरणकमलों को नमस्कार कर,

श्लोक 9 (skanda.5.385.9)

पूर्वाचार्यांस्तथा सर्वान्दृष्ट्वादृष्टार्थवेदिनः। प्रणम्य नर्मदां देवीं वक्ष्ये तीर्थावलिं त्विमाम्।

pūrvācāryāṁstathā sarvāndṛṣṭvādṛṣṭārthavedinaḥ| praṇamya narmadāṁ devīṁ vakṣye tīrthāvaliṁ tvimām||

तथा दृष्ट और अदृष्ट अर्थ को जानने वाले सभी पूर्वाचार्यों को देखकर, देवी नर्मदा को प्रणाम कर, मैं इस तीर्थावली को कहूँगा।

श्लोक 10 (skanda.5.385.10)

ओं नमो विश्वरूपाय ओङ्कारायाखिलात्मने। यमारभ्ये प्रवक्ष्यामि रेवातीर्थावलिं द्विजाः।

oṁ namo viśvarūpāya oṅkārāyākhilātmane| yamārabhye pravakṣyāmi revātīrthāvaliṁ dvijāḥ||

ॐ, विश्वरूप ओंकार को, सबके आत्मस्वरूप को नमस्कार है; हे द्विजो! जिससे आरम्भ कर मैं रेवा की तीर्थावली कहूँगा।

श्लोक 11 (skanda.5.385.11)

अस्मिन्मार्कण्डगदिते रेवातीर्थक्रमे शुभे। पुराणसंहिताध्याया मार्कण्डाश्रमवर्णनम्।

asminmārkaṇḍagadite revātīrthakrame śubhe| purāṇasaṁhitādhyāyā mārkaṇḍāśramavarṇanam||

मार्कण्डेय द्वारा कही गई इस शुभ रेवा-तीर्थ-क्रम में, इस पुराणसंहिता के अध्यायों में, मार्कण्डेय के आश्रम का वर्णन है,

श्लोक 12 (skanda.5.385.12)

ततः प्रश्नाधिकारश्च प्रशंसा नर्मदोद्भवा। तथा पञ्चदशानां च प्रवाहानां प्रकीर्तनम्।

tataḥ praśnādhikāraśca praśaṁsā narmadodbhavā| tathā pañcadaśānāṁ ca pravāhānāṁ prakīrtanam||

तत्पश्चात प्रश्न का अधिकार, नर्मदा की उत्पत्ति की प्रशंसा, तथा पन्द्रह प्रवाहों (धाराओं) का कीर्तन है,

श्लोक 13 (skanda.5.385.13)

नामनिर्वचनं तद्वत्तथा कल्पसमुद्भवाः। एकविंशतिकल्पानां तद्वन्नामानुकीर्तनम्।

nāmanirvacanaṁ tadvattathā kalpasamudbhavāḥ| ekaviṁśatikalpānāṁ tadvannāmānukīrtanam||

वैसे ही नाम की निरुक्ति, तथा कल्पों में इसकी उत्पत्ति; वैसे ही इक्कीस कल्पों के नामों का अनुकीर्तन,

श्लोक 14 (skanda.5.385.14)

मार्कण्डेयानुभूतानां सप्तानां लक्षणानि च। माहात्म्यं चैव रेवायाः शिवविष्ण्वोस्तथैव च।

mārkaṇḍeyānubhūtānāṁ saptānāṁ lakṣaṇāni ca| māhātmyaṁ caiva revāyāḥ śivaviṣṇvostathaiva ca||

मार्कण्डेय द्वारा अनुभव किए गए सातों के लक्षण, तथा रेवा की महिमा, और वैसे ही शिव और विष्णु की भी,

श्लोक 15 (skanda.5.385.15)

संहारलक्षणं तद्वदोङ्कारस्य च सम्भवः। तथैवौंकारमाहात्म्यममरकण्टकीर्तनम्।

saṁhāralakṣaṇaṁ tadvadoṅkārasya ca sambhavaḥ| tathaivauṁkāramāhātmyamamarakaṇṭakīrtanam||

वैसे ही संहार का लक्षण, ओंकार की उत्पत्ति, तथा वैसे ही ओंकार की महिमा, अमरकण्टक का कीर्तन,

श्लोक 16 (skanda.5.385.16)

अमरेश्वरतीर्थं च तथा दारुवनं महत्। दारुकेश्वरतीर्थं च तीर्थं वै चरुकेश्वरम्।

amareśvaratīrthaṁ ca tathā dāruvanaṁ mahat| dārukeśvaratīrthaṁ ca tīrthaṁ vai carukeśvaram||

अमरेश्वर तीर्थ, तथा महान दारुवन, दारुकेश्वर तीर्थ, तथा चरुकेश्वर तीर्थ,

श्लोक 17 (skanda.5.385.17)

चरुकासङ्गमस्तद्व्यद्वतीपातेश्वरं तथा। पातालेश्वरतीर्थं च कोटियज्ञाह्वयं तथा।

carukāsaṅgamastadvyadvatīpāteśvaraṁ tathā| pātāleśvaratīrthaṁ ca koṭiyajñāhvayaṁ tathā||

चरुका का संगम, वैसे ही व्यद्वती-पातेश्वर, पातालेश्वर तीर्थ, तथा कोटियज्ञ नामक तीर्थ,

श्लोक 18 (skanda.5.385.18)

वरुणेश्वरतीर्थं च लिङ्गान्यष्टोत्तरं शतम्। सिद्धेश्वरं यमेशं च ब्रह्मेश्वरमतः परम्।

varuṇeśvaratīrthaṁ ca liṅgānyaṣṭottaraṁ śatam| siddheśvaraṁ yameśaṁ ca brahmeśvaramataḥ param||

वरुणेश्वर तीर्थ, एक सौ आठ लिंग, सिद्धेश्वर और यमेश, तथा उसके बाद ब्रह्मेश्वर,

श्लोक 19 (skanda.5.385.19)

सारस्वतं चाष्टरुद्रं सावित्रं सोमसंज्ञितम्। शिवखातं महातीर्थं रुद्रावर्तं द्विजोत्तमाः।

sārasvataṁ cāṣṭarudraṁ sāvitraṁ somasaṁjñitam| śivakhātaṁ mahātīrthaṁ rudrāvartaṁ dvijottamāḥ||

हे श्रेष्ठ द्विजो! सारस्वत, आठ रुद्र, सावित्र, सोम नामक तीर्थ, शिवखात महातीर्थ, तथा रुद्रावर्त,

श्लोक 20 (skanda.5.385.20)

ब्रह्मावर्तं परं तीर्थं सूर्यावर्तमतः परम्। पिप्पलावर्ततीर्थं च पिप्पल्याश्चैव सङ्गमः।

brahmāvartaṁ paraṁ tīrthaṁ sūryāvartamataḥ param| pippalāvartatīrthaṁ ca pippalyāścaiva saṅgamaḥ||

श्रेष्ठ ब्रह्मावर्त तीर्थ, उसके बाद सूर्यावर्त, पिप्पलावर्त तीर्थ, तथा पिप्पली का संगम,

श्लोक 21 (skanda.5.385.21)

अमरकण्टमाहात्म्यं कपिलासङ्गमस्तथा। विशल्यासम्भवश्चापि भृगुतुङ्गाद्रिकीर्तनम्।

amarakaṇṭamāhātmyaṁ kapilāsaṅgamastathā| viśalyāsambhavaścāpi bhṛgutuṅgādrikīrtanam||

अमरकण्टक की महिमा, वैसे ही कपिला का संगम, विशल्या की उत्पत्ति भी, तथा भृगुतुंग पर्वत का कीर्तन,

श्लोक 22 (skanda.5.385.22)

विशल्यासङ्गमः पुण्यः करमर्दासमागमः। करमर्देश्वरं तीर्थं चक्रतीर्थमनुत्तमम्।

viśalyāsaṅgamaḥ puṇyaḥ karamardāsamāgamaḥ| karamardeśvaraṁ tīrthaṁ cakratīrthamanuttamam||

विशल्या का पुण्य संगम, करमर्दा का समागम, करमर्देश्वर तीर्थ, तथा अनुपम चक्रतीर्थ,

श्लोक 23 (skanda.5.385.23)

सङ्गमो नीलगङ्गायाः विध्वंसस्त्रिपुरस्य च। कीर्तनं तीर्थदानानां मधुकतृतीयाव्रतम्।

saṅgamo nīlagaṅgāyāḥ vidhvaṁsastripurasya ca| kīrtanaṁ tīrthadānānāṁ madhukatṛtīyāvratam||

नीलगंगा का संगम, त्रिपुर का विध्वंस, तीर्थदानों का कीर्तन, तथा मधुक-तृतीया व्रत,

श्लोक 24 (skanda.5.385.24)

अप्सरेश्वरतीर्थं च देहक्षेपे विधिस्ततः। तीर्थं ज्वालेश्वरं नाम ज्वालायाः सङ्गमस्तथा।

apsareśvaratīrthaṁ ca dehakṣepe vidhistataḥ| tīrthaṁ jvāleśvaraṁ nāma jvālāyāḥ saṅgamastathā||

अप्सरेश्वर तीर्थ, तत्पश्चात देहत्याग की विधि, ज्वालेश्वर नामक तीर्थ, तथा ज्वाला का संगम,

श्लोक 25 (skanda.5.385.25)

शक्रतीर्थं कुशावर्तं हंसतीर्थं तथैव च। अम्बरीषस्य तीर्थं च महाकालेश्वरं तथा।

śakratīrthaṁ kuśāvartaṁ haṁsatīrthaṁ tathaiva ca| ambarīṣasya tīrthaṁ ca mahākāleśvaraṁ tathā||

शक्रतीर्थ, कुशावर्त, तथा वैसे ही हंसतीर्थ, अम्बरीष का तीर्थ, तथा महाकालेश्वर,

श्लोक 26 (skanda.5.385.26)

मातृकेश्वरतीर्थं च भृगुतुङ्गानुवर्णनम्। तत्र भैरवमाहात्म्यं चपलेश्वरकीर्तनम्।

mātṛkeśvaratīrthaṁ ca bhṛgutuṅgānuvarṇanam| tatra bhairavamāhātmyaṁ capaleśvarakīrtanam||

मातृकेश्वर तीर्थ, भृगुतुंग का पुनर्वर्णन, वहाँ भैरव की महिमा, तथा चपलेश्वर का कीर्तन,

श्लोक 27 (skanda.5.385.27)

चण्डपाणेश्च माहात्म्यं कावेरीसङ्गमस्तथा। कुबेरेश्वरतीर्थं च वाराहीसङ्गमस्तथा।

caṇḍapāṇeśca māhātmyaṁ kāverīsaṅgamastathā| kubereśvaratīrthaṁ ca vārāhīsaṅgamastathā||

चण्डपाणि की महिमा, वैसे ही कावेरी का संगम, कुबेरेश्वर तीर्थ, तथा वाराही का संगम,

श्लोक 28 (skanda.5.385.28)

सङ्गमश्चण्डवेगायास्तीर्थं चण्डेश्वरं तथा। एरण्डीसङ्गमः पुण्य एरण्डेश्वरमुत्तमम्।

saṅgamaścaṇḍavegāyāstīrthaṁ caṇḍeśvaraṁ tathā| eraṇḍīsaṅgamaḥ puṇya eraṇḍeśvaramuttamam||

चण्डवेगा का संगम, वैसे ही चण्डेश्वर तीर्थ, पुण्य एरण्डी-संगम, तथा उत्तम एरण्डेश्वर,

श्लोक 29 (skanda.5.385.29)

पितृतीर्थं च तत्रैव ओङ्कारस्य च सम्भवम्। माहात्म्यं पञ्चलिङ्गानामोङ्कारस्य मुनीश्वराः।

pitṛtīrthaṁ ca tatraiva oṅkārasya ca sambhavam| māhātmyaṁ pañcaliṅgānāmoṅkārasya munīśvarāḥ||

वहीं पितृतीर्थ, तथा ओंकार की उत्पत्ति; हे मुनीश्वरो! ओंकार के पाँच लिंगों की महिमा,

श्लोक 30 (skanda.5.385.30)

कोटितीर्थस्य माहात्म्यं तीर्थं काकह्रदं तथा। जम्बुकेश्वरतीर्थं च सारस्वतमतः परम्।

koṭitīrthasya māhātmyaṁ tīrthaṁ kākahradaṁ tathā| jambukeśvaratīrthaṁ ca sārasvatamataḥ param||

कोटितीर्थ की महिमा, वैसे ही काकह्रद तीर्थ, जम्बुकेश्वर तीर्थ, तथा उसके बाद सारस्वत,

श्लोक 31 (skanda.5.385.31)

कपिलासङ्गमस्तद्वत्तीर्थं च कपिलेश्वरम्। दैत्यसूदनतीर्थं च चक्रतीर्थं च वामनम्।

kapilāsaṅgamastadvattīrthaṁ ca kapileśvaram| daityasūdanatīrthaṁ ca cakratīrthaṁ ca vāmanam||

वैसे ही कपिला का संगम, तथा कपिलेश्वर तीर्थ, दैत्यसूदन तीर्थ, तथा वामन चक्रतीर्थ,

श्लोक 32 (skanda.5.385.32)

तीर्थलक्षं विदुः पूर्वे कपिलायास्तु सङ्गमे। स्वर्गस्य नरकस्यापि लक्षणं मुनिभाषितम्।

tīrthalakṣaṁ viduḥ pūrve kapilāyāstu saṅgame| svargasya narakasyāpi lakṣaṇaṁ munibhāṣitam||

पूर्वजन कपिला के संगम में लाख तीर्थ जानते थे; तथा स्वर्ग और नरक का लक्षण, जैसा मुनियों ने कहा है,

श्लोक 33 (skanda.5.385.33)

व्यवस्थानं शरीरस्य गोप्रदानानुवर्णनम्। अशोकवनिकातीर्थं मतङ्गाश्रमवर्णनम्।

vyavasthānaṁ śarīrasya gopradānānuvarṇanam| aśokavanikātīrthaṁ mataṅgāśramavarṇanam||

शरीर की व्यवस्था (मृत्यु के पश्चात), गोदान का वर्णन, अशोकवनिका तीर्थ, मतंग के आश्रम का वर्णन,

श्लोक 34 (skanda.5.385.34)

अशोकेश्वरतीर्थं च मतङ्गेश्वरमुत्तमम्। तथा मृगवनं पुण्यं तत्र तीर्थं मनोरथम्।

aśokeśvaratīrthaṁ ca mataṅgeśvaramuttamam| tathā mṛgavanaṁ puṇyaṁ tatra tīrthaṁ manoratham||

अशोकेश्वर तीर्थ, तथा उत्तम मतंगेश्वर, वैसे ही पुण्य मृगवन, वहाँ मनोरथ तीर्थ,

श्लोक 35 (skanda.5.385.35)

सङ्गमोऽङ्गारगर्ताया अङ्गारेश्वरमुत्तमम्। तथा मेघवनं तीर्थं देव्या नामानुकीर्तनम्।

saṅgamo'ṅgāragartāyā aṅgāreśvaramuttamam| tathā meghavanaṁ tīrthaṁ devyā nāmānukīrtanam||

अंगारगर्ता का संगम, उत्तम अंगारेश्वर, वैसे ही मेघवन तीर्थ, तथा देवी के नामों का अनुकीर्तन,

श्लोक 36 (skanda.5.385.36)

सङ्गमश्चापि कुब्जायास्तीर्थं कुब्जेश्वरं तथा। बिल्वाम्रकं तथा तीर्थं पूर्णद्वीपमतः परम्।

saṅgamaścāpi kubjāyāstīrthaṁ kubjeśvaraṁ tathā| bilvāmrakaṁ tathā tīrthaṁ pūrṇadvīpamataḥ param||

कुब्जा का संगम भी, वैसे ही कुब्जेश्वर तीर्थ, बिल्वाम्रक तीर्थ, तथा उसके बाद पूर्णद्वीप,

श्लोक 37 (skanda.5.385.37)

तथा हिरण्यगर्भायाः सङ्गमः पुण्यकीर्तनः। द्वीपेश्वरं नाम तीर्थं पुण्यं यज्ञेश्वरं तथा।

tathā hiraṇyagarbhāyāḥ saṅgamaḥ puṇyakīrtanaḥ| dvīpeśvaraṁ nāma tīrthaṁ puṇyaṁ yajñeśvaraṁ tathā||

वैसे ही हिरण्यगर्भा का पुण्यकीर्तन संगम, द्वीपेश्वर नामक तीर्थ, तथा पुण्य यज्ञेश्वर,

श्लोक 38 (skanda.5.385.38)

माण्डव्याश्रमतीर्थं च विशोकासङ्गमस्तथा। वागीश्वरं नाम तीर्थं पुण्यो वै वागुसङ्गमः।

māṇḍavyāśramatīrthaṁ ca viśokāsaṅgamastathā| vāgīśvaraṁ nāma tīrthaṁ puṇyo vai vāgusaṅgamaḥ||

मांडव्य के आश्रम का तीर्थ, वैसे ही विशोका का संगम, वागीश्वर नामक तीर्थ, तथा पुण्य वागु-संगम,

श्लोक 39 (skanda.5.385.39)

सहस्रावर्तकं तत्र तीर्थं सौगन्धिकं तथा। सङ्गमश्च सरस्वत्या ईशानं तीर्थमुत्तमम्।

sahasrāvartakaṁ tatra tīrthaṁ saugandhikaṁ tathā| saṅgamaśca sarasvatyā īśānaṁ tīrthamuttamam||

वहाँ सहस्रावर्तक तीर्थ, वैसे ही सौगन्धिक, सरस्वती का संगम, तथा उत्तम ईशान तीर्थ,

श्लोक 40 (skanda.5.385.40)

देवतात्रयतीर्थं च शूलखातं ततः परम्। ब्रह्मोदं शाङ्करं सौम्यं सारस्वतमतः परम्।

devatātrayatīrthaṁ ca śūlakhātaṁ tataḥ param| brahmodaṁ śāṅkaraṁ saumyaṁ sārasvatamataḥ param||

देवत्रय तीर्थ, तत्पश्चात शूलखात, ब्रह्मोद, शांकर, सौम्य, तथा उसके बाद सारस्वत,

श्लोक 41 (skanda.5.385.41)

सहस्रयज्ञतीर्थं च कपालमोचनं तथा। आग्नेयमदितीशं च वाराहं तीर्थमुत्तमम्।

sahasrayajñatīrthaṁ ca kapālamocanaṁ tathā| āgneyamaditīśaṁ ca vārāhaṁ tīrthamuttamam||

सहस्रयज्ञ तीर्थ, वैसे ही कपालमोचन, आग्नेय, अदितीश, तथा उत्तम वाराह तीर्थ,

श्लोक 42 (skanda.5.385.42)

तथा देवपथं तीर्थं तीर्थं यज्ञसहस्रकम्। शुक्लतीर्थं दीप्तिकेशं विष्णुतीर्थं च योधनम्।

tathā devapathaṁ tīrthaṁ tīrthaṁ yajñasahasrakam| śuklatīrthaṁ dīptikeśaṁ viṣṇutīrthaṁ ca yodhanam||

वैसे ही देवपथ तीर्थ, यज्ञसहस्रक तीर्थ, शुक्ल तीर्थ, दीप्तिकेश, तथा विष्णु और योधन तीर्थ,

श्लोक 43 (skanda.5.385.43)

नर्मदेश्वरतीर्थं च वरुणेशं च मारुतम्। योगेशं रोहिणीतीर्थं दारुतीर्थं च सत्तमाः।

narmadeśvaratīrthaṁ ca varuṇeśaṁ ca mārutam| yogeśaṁ rohiṇītīrthaṁ dārutīrthaṁ ca sattamāḥ||

हे श्रेष्ठजनो! नर्मदेश्वर तीर्थ, वरुणेश और मारुत, योगेश, रोहिणी तीर्थ, तथा दारुतीर्थ,

श्लोक 44 (skanda.5.385.44)

ब्रह्मावर्तं च पत्त्रेशं वाह्नं सौरं च कीर्त्यते। मेघनादं दारुतीर्थं देवतीर्थं गुहाश्रयम्।

brahmāvartaṁ ca pattreśaṁ vāhnaṁ sauraṁ ca kīrtyate| meghanādaṁ dārutīrthaṁ devatīrthaṁ guhāśrayam||

ब्रह्मावर्त, तथा पत्त्रेश, वाह्न और सौर कहे जाते हैं, मेघनाद, दारुतीर्थ, देवतीर्थ, तथा गुहाश्रय,

श्लोक 45 (skanda.5.385.45)

नर्मदेश्वरसंज्ञं तत्कपिलातीर्थमुत्तमम्। करञ्जेशं कुण्डलेशं पिप्पलादमतः परम्।

narmadeśvarasaṁjñaṁ tatkapilātīrthamuttamam| karañjeśaṁ kuṇḍaleśaṁ pippalādamataḥ param||

नर्मदेश्वर नामक तथा उत्तम कपिला तीर्थ, करंजेश, कुण्डलेश, तथा उसके बाद पिप्पलाद,

श्लोक 46 (skanda.5.385.46)

विमलेश्वरतीर्थं च पुष्करिण्याश्च सङ्गमः। प्रशंसा शूलभेदस्य तत्रैवान्धकविक्रमः।

vimaleśvaratīrthaṁ ca puṣkariṇyāśca saṅgamaḥ| praśaṁsā śūlabhedasya tatraivāndhakavikramaḥ||

विमलेश्वर तीर्थ, तथा पुष्करिणी का संगम, शूलभेद की प्रशंसा, वहीं अन्धक का पराक्रम,

श्लोक 47 (skanda.5.385.47)

देवाश्वासनदानं च तथैवान्धकनिग्रहः। शूलभेदस्य चोत्पत्तिस्तथा पात्रपरीक्षणम्।

devāśvāsanadānaṁ ca tathaivāndhakanigrahaḥ| śūlabhedasya cotpattistathā pātraparīkṣaṇam||

देवताओं को आश्वासन देना, वैसे ही अन्धक का निग्रह, शूलभेद की उत्पत्ति, तथा पात्र-परीक्षण,

श्लोक 48 (skanda.5.385.48)

प्रशंसा दानधर्मस्य ऋषिशृङ्गानुभावनम्। स्वर्गतिं दीर्घतपसो भानुमत्यास्तथेङ्गितम्।

praśaṁsā dānadharmasya ṛṣiśṛṅgānubhāvanam| svargatiṁ dīrghatapaso bhānumatyāstatheṅgitam||

दान-धर्म की प्रशंसा, ऋष्यशृंग का प्रभाव, दीर्घतपा की स्वर्गगति, तथा भानुमती का वृत्तान्त,

श्लोक 49 (skanda.5.385.49)

शबरस्वर्गगमनं माहात्म्यं शूलभेदजम्। कपिलेश्वरतीर्थं च मोक्षतीर्थमतः परम्।

śabarasvargagamanaṁ māhātmyaṁ śūlabhedajam| kapileśvaratīrthaṁ ca mokṣatīrthamataḥ param||

शबर की स्वर्गगति, शूलभेद से उत्पन्न महिमा, कपिलेश्वर तीर्थ, तथा उसके बाद मोक्षतीर्थ,

श्लोक 50 (skanda.5.385.50)

सङ्गमो मोक्षनद्याश्च तीर्थं च विमलेश्वरम्। तथैवोलूकतीर्थं च पुष्करिण्याश्च सङ्गमः।

saṅgamo mokṣanadyāśca tīrthaṁ ca vimaleśvaram| tathaivolūkatīrthaṁ ca puṣkariṇyāśca saṅgamaḥ||

मोक्षनदी का संगम, तथा विमलेश्वर तीर्थ, वैसे ही उलूक तीर्थ, तथा पुष्करिणी का संगम,

श्लोक 51 (skanda.5.385.51)

आदित्येश्वरतीर्थं च तीर्थं वै सङ्गमेश्वरम्। सङ्गमो भीमकुल्यायास्तीर्थं भीमेश्वरं शुभम्।

ādityeśvaratīrthaṁ ca tīrthaṁ vai saṅgameśvaram| saṅgamo bhīmakulyāyāstīrthaṁ bhīmeśvaraṁ śubham||

आदित्येश्वर तीर्थ, तथा संगमेश्वर तीर्थ, भीमकुल्या का संगम, तथा शुभ भीमेश्वर तीर्थ,

श्लोक 52 (skanda.5.385.52)

मार्कण्डेश्वरतीर्थं च तथा वै पिप्पलेश्वरम्। करोटीश्वरतीर्थं च तीर्थमिन्द्रेश्वरं शुभम्।

mārkaṇḍeśvaratīrthaṁ ca tathā vai pippaleśvaram| karoṭīśvaratīrthaṁ ca tīrthamindreśvaraṁ śubham||

मार्कण्डेश्वर तीर्थ, तथा वैसे ही पिप्पलेश्वर, करोटीश्वर तीर्थ, तथा शुभ इन्द्रेश्वर तीर्थ,

श्लोक 53 (skanda.5.385.53)

अगस्त्येशं कुमारेशं व्यासेश्वरमनुत्तमम्। वैद्यनाथं च केदारमानन्देश्वरसंज्ञितम्।

agastyeśaṁ kumāreśaṁ vyāseśvaramanuttamam| vaidyanāthaṁ ca kedāramānandeśvarasaṁjñitam||

अगस्त्येश, कुमारेश, अनुपम व्यासेश्वर, वैद्यनाथ, केदार, तथा आनन्देश्वर नामक तीर्थ,

श्लोक 54 (skanda.5.385.54)

मातृतीर्थं च मुण्डेशं चौरं कामेश्वरं तथा। सङ्गमश्चानुदुह्या वै तीर्थे भीमार्जुनाह्वये। तीर्थं धर्मेश्वरं नाम लुङ्केश्वरमतः परम्।

mātṛtīrthaṁ ca muṇḍeśaṁ cauraṁ kāmeśvaraṁ tathā| saṅgamaścānuduhyā vai tīrthe bhīmārjunāhvaye| tīrthaṁ dharmeśvaraṁ nāma luṅkeśvaramataḥ param||

मातृतीर्थ, मुण्डेश, चौर, तथा वैसे ही कामेश्वर, अनुदुह्या का संगम, भीमार्जुन नामक तीर्थ में, धर्मेश्वर नामक तीर्थ, तथा उसके बाद लुंकेश्वर,

श्लोक 55 (skanda.5.385.55)

ततो धनदतीर्थं च जटेशं मङ्गलेश्वरम्। कपिलेश्वरतीर्थं च गोपारेश्वरमुत्तमम्।

tato dhanadatīrthaṁ ca jaṭeśaṁ maṅgaleśvaram| kapileśvaratīrthaṁ ca gopāreśvaramuttamam||

तत्पश्चात धनद तीर्थ, जटेश, मंगलेश्वर, कपिलेश्वर तीर्थ, तथा उत्तम गोपारेश्वर,

श्लोक 56 (skanda.5.385.56)

मणिनागेश्वरं नाम मणिनद्याश्च सङ्गमः। तिलकेश्वरतीर्थं च गौतमेशमतः परम्।

maṇināgeśvaraṁ nāma maṇinadyāśca saṅgamaḥ| tilakeśvaratīrthaṁ ca gautameśamataḥ param||

मणिनागेश्वर नामक तथा मणिनदी का संगम, तिलकेश्वर तीर्थ, तथा उसके बाद गौतमेश,

श्लोक 57 (skanda.5.385.57)

तत्रैव मातृतीर्थं च मुनिनोक्तं मुनीश्वराः। शङ्खचूडं च केदारं पाराशरमतः परम्।

tatraiva mātṛtīrthaṁ ca muninoktaṁ munīśvarāḥ| śaṅkhacūḍaṁ ca kedāraṁ pārāśaramataḥ param||

हे मुनीश्वरो! वहीं मुनि द्वारा कहा गया मातृतीर्थ, शंखचूड और केदार, तथा उसके बाद पाराशर,

श्लोक 58 (skanda.5.385.58)

भीमेश्वरं च चन्द्रेशमश्ववत्याश्च सङ्गमः। बह्वीश्वरं नारदेशं वैद्यनाथं कपीश्वरम्।

bhīmeśvaraṁ ca candreśamaśvavatyāśca saṅgamaḥ| bahvīśvaraṁ nāradeśaṁ vaidyanāthaṁ kapīśvaram||

भीमेश्वर, तथा चन्द्रेश, अश्ववती का संगम, बह्वीश्वर, नारदेश, वैद्यनाथ, तथा कपीश्वर,

श्लोक 59 (skanda.5.385.59)

कुम्भेश्वरं च मार्कण्डं रामेशं लक्ष्मणेश्वरम्। मेघेश्वरं मत्स्यकेशमप्सराह्रदसंज्ञकम्।

kumbheśvaraṁ ca mārkaṇḍaṁ rāmeśaṁ lakṣmaṇeśvaram| megheśvaraṁ matsyakeśamapsarāhradasaṁjñakam||

कुम्भेश्वर, तथा मार्कण्ड, रामेश, लक्ष्मणेश्वर, मेघेश्वर, मत्स्यकेश, तथा अप्सराह्रद नामक तीर्थ,

श्लोक 60 (skanda.5.385.60)

दधिस्कन्दं मधुस्कन्दं नन्दिकेशं च वारुणम्। पावकेश्वरतीर्थं च तथैव कपिलेश्वरम्।

dadhiskandaṁ madhuskandaṁ nandikeśaṁ ca vāruṇam| pāvakeśvaratīrthaṁ ca tathaiva kapileśvaram||

दधिस्कन्द, मधुस्कन्द, नन्दिकेश, तथा वारुण, पावकेश्वर तीर्थ, तथा वैसे ही कपिलेश्वर,

श्लोक 61 (skanda.5.385.61)

नारायणाह्वयं तीर्थं चक्रतीर्थमनुत्तमम्। चण्डादित्यं परं तीर्थं चण्डिकातीर्थमुत्तमम्।

nārāyaṇāhvayaṁ tīrthaṁ cakratīrthamanuttamam| caṇḍādityaṁ paraṁ tīrthaṁ caṇḍikātīrthamuttamam||

नारायण नामक तीर्थ, अनुपम चक्रतीर्थ, श्रेष्ठ चण्डादित्य तीर्थ, तथा उत्तम चण्डिका तीर्थ,

श्लोक 62 (skanda.5.385.62)

यमहासाह्वयं तीर्थं तथा गङ्गेश्वरं शुभम्। नन्दिकेश्वरसंज्ञं च नरनारायणाह्वयम्।

yamahāsāhvayaṁ tīrthaṁ tathā gaṅgeśvaraṁ śubham| nandikeśvarasaṁjñaṁ ca naranārāyaṇāhvayam||

यमहास नामक तीर्थ, वैसे ही शुभ गंगेश्वर, नन्दिकेश्वर नामक, तथा नर-नारायण नामक तीर्थ,

श्लोक 63 (skanda.5.385.63)

नलेश्वरं च मार्कण्डं शुक्लतीर्थमतः परम्। व्यासेश्वरं परं तीर्थं तत्र सिद्धेश्वरं तथा।

naleśvaraṁ ca mārkaṇḍaṁ śuklatīrthamataḥ param| vyāseśvaraṁ paraṁ tīrthaṁ tatra siddheśvaraṁ tathā||

नलेश्वर, तथा मार्कण्ड, उसके बाद शुक्ल तीर्थ, श्रेष्ठ व्यासेश्वर तीर्थ, तथा वहीं वैसे ही सिद्धेश्वर,

श्लोक 64 (skanda.5.385.64)

कोटितीर्थं प्रभातीर्थं वासुकीश्वरमुत्तमम्। सङ्गमश्च करञ्जाया मार्कण्डेश्वरमुत्तमम्।

koṭitīrthaṁ prabhātīrthaṁ vāsukīśvaramuttamam| saṅgamaśca karañjāyā mārkaṇḍeśvaramuttamam||

कोटितीर्थ, प्रभातीर्थ, उत्तम वासुकीश्वर, तथा करंजा का संगम, उत्तम मार्कण्डेश्वर,

श्लोक 65 (skanda.5.385.65)

तीर्थं कोटीश्वरं नाम तथा संकर्षणाह्वयम्। कनकेशं मन्मथेशं तीर्थं चैवानसूयकम्।

tīrthaṁ koṭīśvaraṁ nāma tathā saṁkarṣaṇāhvayam| kanakeśaṁ manmatheśaṁ tīrthaṁ caivānasūyakam||

कोटीश्वर नामक तीर्थ, वैसे ही संकर्षण नामक, कनकेश, मन्मथेश, तथा अनसूयक तीर्थ,

श्लोक 66 (skanda.5.385.66)

एरण्डीसङ्गमः पुण्यो मातृतीर्थं च शोभनम्। तीर्थं स्वर्णशलाकाख्यं तथा चैवाम्बिकेश्वरम्।

eraṇḍīsaṅgamaḥ puṇyo mātṛtīrthaṁ ca śobhanam| tīrthaṁ svarṇaśalākākhyaṁ tathā caivāmbikeśvaram||

पुण्य एरण्डी-संगम, तथा शोभन मातृतीर्थ, स्वर्णशलाका नामक तीर्थ, तथा वैसे ही अम्बिकेश्वर,

श्लोक 67 (skanda.5.385.67)

करञ्जेशं भारतेशं नागेशं मुकुटेश्वरम्। सौभाग्यसुन्दरी तीर्थं धनदेश्वरमुत्तमम्।

karañjeśaṁ bhārateśaṁ nāgeśaṁ mukuṭeśvaram| saubhāgyasundarī tīrthaṁ dhanadeśvaramuttamam||

करंजेश, भारतेश, नागेश, मुकुटेश्वर, सौभाग्यसुन्दरी तीर्थ, तथा उत्तम धनदेश्वर,

श्लोक 68 (skanda.5.385.68)

रोहिण्यं चक्रतीर्थं च उत्तरेश्वरसंज्ञितम्। भोगेश्वरं च केदारं निष्कलङ्कमतः परम्।

rohiṇyaṁ cakratīrthaṁ ca uttareśvarasaṁjñitam| bhogeśvaraṁ ca kedāraṁ niṣkalaṅkamataḥ param||

रोहिणी का चक्रतीर्थ, तथा उत्तरेश्वर नामक, भोगेश्वर, केदार, तथा उसके बाद निष्कलंक,

श्लोक 69 (skanda.5.385.69)

मार्कण्डं धौतपापं च तीर्थमाङ्गिरसेश्वरम्। कोटवीसङ्गमः पुण्यं कोटितीर्थं च तत्र वै।

mārkaṇḍaṁ dhautapāpaṁ ca tīrthamāṅgiraseśvaram| koṭavīsaṅgamaḥ puṇyaṁ koṭitīrthaṁ ca tatra vai||

मार्कण्ड, धौतपाप, तथा आंगिरसेश्वर तीर्थ, पुण्य कोटवी-संगम, तथा वहीं कोटितीर्थ,

श्लोक 70 (skanda.5.385.70)

अयोनिजं परं तीर्थमङ्गारेश्वरमुत्तमम्। स्कान्दं च नार्मदं ब्राह्मं वाल्मीकेश्वरसंज्ञितम्।

ayonijaṁ paraṁ tīrthamaṅgāreśvaramuttamam| skāndaṁ ca nārmadaṁ brāhmaṁ vālmīkeśvarasaṁjñitam||

श्रेष्ठ अयोनिज तीर्थ, उत्तम अंगारेश्वर, स्कान्द, नार्मद, ब्राह्म, तथा वाल्मीकेश्वर नामक,

श्लोक 71 (skanda.5.385.71)

कोटितीर्थं कपालेशं पाण्डुतीर्थं त्रिलोचनम्। कपिलेशं कम्बुकेशं प्रभासं कोहनेश्वरम्।

koṭitīrthaṁ kapāleśaṁ pāṇḍutīrthaṁ trilocanam| kapileśaṁ kambukeśaṁ prabhāsaṁ kohaneśvaram||

कोटितीर्थ, कपालेश, पाण्डु तीर्थ, त्रिलोचन, कपिलेश, कम्बुकेश, प्रभास, तथा कोहनेश्वर,

श्लोक 72 (skanda.5.385.72)

इन्द्रेशं वालुकेशं च देवेशं शक्रमेव च। नागेश्वरं गौतमेशमहल्यातीर्थमुत्तमम्।

indreśaṁ vālukeśaṁ ca deveśaṁ śakrameva ca| nāgeśvaraṁ gautameśamahalyātīrthamuttamam||

इन्द्रेश, वालुकेश, देवेश, तथा शक्र भी, नागेश्वर, गौतमेश, तथा उत्तम अहल्या तीर्थ,

श्लोक 73 (skanda.5.385.73)

रामेश्वरं मोक्षतीर्थं तथा कुशलवेश्वरौ। नर्मदेशं कपर्दीशं सागरेशमतः परम्।

rāmeśvaraṁ mokṣatīrthaṁ tathā kuśalaveśvarau| narmadeśaṁ kapardīśaṁ sāgareśamataḥ param||

रामेश्वर, मोक्षतीर्थ, वैसे ही कुश और लव के तीर्थ, नर्मदेश, कपर्दीश, तथा उसके बाद सागरेश,

श्लोक 74 (skanda.5.385.74)

धौरादित्यं परं तीर्थं तीर्थं चापरयोनिजम्। पिङ्गलेश्वरतीर्थ च भृग्वीश्वरमनुत्तमम्।

dhaurādityaṁ paraṁ tīrthaṁ tīrthaṁ cāparayonijam| piṅgaleśvaratīrtha ca bhṛgvīśvaramanuttamam||

श्रेष्ठ धौरादित्य तीर्थ, अपरयोनिज तीर्थ, पिंगलेश्वर तीर्थ, तथा अनुपम भृग्वीश्वर,

श्लोक 75 (skanda.5.385.75)

दशाश्वमेधिकं तीर्थं कोटितीर्थं च सत्तमाः। मार्कण्डं ब्रह्मतीर्थं च आदिवाराहमुत्तमम्।

daśāśvamedhikaṁ tīrthaṁ koṭitīrthaṁ ca sattamāḥ| mārkaṇḍaṁ brahmatīrthaṁ ca ādivārāhamuttamam||

हे श्रेष्ठजनो! दशाश्वमेधिक तीर्थ, कोटितीर्थ, मार्कण्ड, ब्रह्मतीर्थ, तथा उत्तम आदिवाराह,

श्लोक 76 (skanda.5.385.76)

आशापूराभिधं तीर्थं कौबेरं मारुतं तथा। वरुणेशं यमेशं च रामेशं कर्कटेश्वरम्।

āśāpūrābhidhaṁ tīrthaṁ kauberaṁ mārutaṁ tathā| varuṇeśaṁ yameśaṁ ca rāmeśaṁ karkaṭeśvaram||

आशापूरा नामक तीर्थ, कौबेर, वैसे ही मारुत, वरुणेश, यमेश, रामेश, तथा कर्कटेश्वर,

श्लोक 77 (skanda.5.385.77)

शक्रेशं सोमतीर्थं च नन्दाह्रदमनुत्तमम्। वैष्णवं चक्रतीर्थं च रामकेशवसंज्ञितम्।

śakreśaṁ somatīrthaṁ ca nandāhradamanuttamam| vaiṣṇavaṁ cakratīrthaṁ ca rāmakeśavasaṁjñitam||

शक्रेश, सोमतीर्थ, अनुपम नन्दाह्रद, वैष्णव चक्रतीर्थ, तथा राम-केशव नामक,

श्लोक 78 (skanda.5.385.78)

तथैव रुक्मिणीतीर्थं शिवतीर्थमनुत्तमम्। जयवाराहर्तीर्थं च तीर्थमस्माहकाह्वयम्।

tathaiva rukmiṇītīrthaṁ śivatīrthamanuttamam| jayavārāhartīrthaṁ ca tīrthamasmāhakāhvayam||

वैसे ही रुक्मिणी तीर्थ, अनुपम शिवतीर्थ, जय-वाराह तीर्थ, तथा अस्माहक नामक तीर्थ,

श्लोक 79 (skanda.5.385.79)

अङ्गारेशं च सिद्धेशं तपेश्वरमतः परम्। पुनः सिद्धेश्वरं नामतीर्थं च वरुणेश्वरम्।

aṅgāreśaṁ ca siddheśaṁ tapeśvaramataḥ param| punaḥ siddheśvaraṁ nāmatīrthaṁ ca varuṇeśvaram||

अंगारेश, सिद्धेश, उसके बाद तपेश्वर, पुनः सिद्धेश्वर नामक तीर्थ, तथा वरुणेश्वर,

श्लोक 80 (skanda.5.385.80)

पराशरेश्वरं पुण्यं कुसुमेशमनुत्तमम्। कुण्डलेश्वरतीर्थं च तथा कलकलेश्वरम्।

parāśareśvaraṁ puṇyaṁ kusumeśamanuttamam| kuṇḍaleśvaratīrthaṁ ca tathā kalakaleśvaram||

पुण्य पराशरेश्वर, अनुपम कुसुमेश, कुण्डलेश्वर तीर्थ, तथा वैसे ही कलकलेश्वर,

श्लोक 81 (skanda.5.385.81)

न्यङ्कुवाराहसंज्ञं च अङ्कोलं तीर्थमुत्तमम्। श्वेतवाराहतीर्थं च भार्गलं सौरमुत्तमम्।

nyaṅkuvārāhasaṁjñaṁ ca aṅkolaṁ tīrthamuttamam| śvetavārāhatīrthaṁ ca bhārgalaṁ sauramuttamam||

न्यंकुवाराह नामक, उत्तम अंकोल तीर्थ, श्वेतवाराह तीर्थ, तथा उत्तम भार्गल-सौर,

श्लोक 82 (skanda.5.385.82)

हुङ्कारस्वामितीर्थं च शुक्लतीर्थं च शोभनम्। सङ्गमो मधुमत्याश्च तीर्थं वै सङ्गमेश्वरम्।

huṅkārasvāmitīrthaṁ ca śuklatīrthaṁ ca śobhanam| saṅgamo madhumatyāśca tīrthaṁ vai saṅgameśvaram||

हुंकारस्वामी तीर्थ, तथा शोभन शुक्लतीर्थ, मधुमती का संगम, तथा संगमेश्वर तीर्थ,

श्लोक 83 (skanda.5.385.83)

नर्मदेश्वरसंज्ञं च नदीत्रितयसङ्गमः। अनेकेश्वरतीर्थं च शर्भेशं मोक्षसंज्ञितम्।

narmadeśvarasaṁjñaṁ ca nadītritayasaṅgamaḥ| anekeśvaratīrthaṁ ca śarbheśaṁ mokṣasaṁjñitam||

नर्मदेश्वर नामक, तीन नदियों का संगम, अनेकेश्वर तीर्थ, तथा शर्भेश-मोक्ष नामक,

श्लोक 84 (skanda.5.385.84)

कावेरीसङ्गमः पुण्यस्तीर्थं गोपेश्वराह्वयम्। मार्कण्डेशं च नागेशमुदम्बर्याश्च सङ्गमः।

kāverīsaṅgamaḥ puṇyastīrthaṁ gopeśvarāhvayam| mārkaṇḍeśaṁ ca nāgeśamudambaryāśca saṅgamaḥ||

पुण्य कावेरी-संगम, गोपेश्वर नामक तीर्थ, मार्कण्डेश, नागेश, तथा उदम्बरी का संगम,

श्लोक 85 (skanda.5.385.85)

साम्बादित्याह्वयं तीर्थमुदम्बर्याश्च सङ्गमः। सिद्धेश्वरं च मार्कण्डं तथा सिद्धेश्वरीकृतम्।

sāmbādityāhvayaṁ tīrthamudambaryāśca saṅgamaḥ| siddheśvaraṁ ca mārkaṇḍaṁ tathā siddheśvarīkṛtam||

साम्बादित्य नामक तीर्थ, उदम्बरी का संगम, सिद्धेश्वर, तथा मार्कण्ड, वैसे ही सिद्धेश्वरी द्वारा किया गया स्थान,

श्लोक 86 (skanda.5.385.86)

गोपेशं कपिलेशं च वैद्यनाथमनुत्तमम्। पिङ्गलेश्वरतीर्थं च सैन्धवायतनं महत्।

gopeśaṁ kapileśaṁ ca vaidyanāthamanuttamam| piṅgaleśvaratīrthaṁ ca saindhavāyatanaṁ mahat||

गोपेश, कपिलेश, अनुपम वैद्यनाथ, पिंगलेश्वर तीर्थ, तथा सैन्धव का महान आयतन,

श्लोक 87 (skanda.5.385.87)

भूतीश्वराह्वयं तीर्थं गङ्गावाहमतः परम्। गौतमेश्वरतीर्थं च दशाश्वमेधिकं तथा।

bhūtīśvarāhvayaṁ tīrthaṁ gaṅgāvāhamataḥ param| gautameśvaratīrthaṁ ca daśāśvamedhikaṁ tathā||

भूतीश्वर नामक तीर्थ, उसके बाद गंगावाह, गौतमेश्वर तीर्थ, तथा वैसे ही दशाश्वमेधिक,

श्लोक 88 (skanda.5.385.88)

भृगुतीर्थं तथा पुण्यं ख्याता सौभाग्यसुन्दरी। वृषखातं च तत्रैव केदारं धूतपातकम्।

bhṛgutīrthaṁ tathā puṇyaṁ khyātā saubhāgyasundarī| vṛṣakhātaṁ ca tatraiva kedāraṁ dhūtapātakam||

वैसे ही पुण्य भृगुतीर्थ, विख्यात सौभाग्यसुन्दरी, वृषखात, तथा वहीं केदार और धूतपातक,

श्लोक 89 (skanda.5.385.89)

तीर्थं धूतेश्वरीसङ्गमेरण्डीसंज्ञकं तथा। तीर्थं च कनकेश्वर्या ज्वालेश्वरं ततः परम्।

tīrthaṁ dhūteśvarīsaṅgameraṇḍīsaṁjñakaṁ tathā| tīrthaṁ ca kanakeśvaryā jvāleśvaraṁ tataḥ param||

धूतेश्वरी का संगम, वैसे ही एरण्डी नामक तीर्थ, तथा कनकेश्वरी का तीर्थ, उसके बाद ज्वालेश्वर,

श्लोक 90 (skanda.5.385.90)

शालग्रामाह्वयं तीर्थं सोमनाथमनुत्तमम्। तथैवोदीर्णवाराहं तीर्थं चन्द्रप्रभासकम्।

śālagrāmāhvayaṁ tīrthaṁ somanāthamanuttamam| tathaivodīrṇavārāhaṁ tīrthaṁ candraprabhāsakam||

शालग्राम नामक तीर्थ, अनुपम सोमनाथ, वैसे ही उदीर्णवाराह, तथा चन्द्रप्रभासक तीर्थ,

श्लोक 91 (skanda.5.385.91)

द्वादशादित्यतीर्थं च तथा सिद्धेश्वराभिधम्। कपिलेश्वरतीर्थं च तथा त्रैविक्रमं शुभम्।

dvādaśādityatīrthaṁ ca tathā siddheśvarābhidham| kapileśvaratīrthaṁ ca tathā traivikramaṁ śubham||

द्वादशादित्य तीर्थ, वैसे ही सिद्धेश्वर नामक, कपिलेश्वर तीर्थ, तथा वैसे ही शुभ त्रैविक्रम,

श्लोक 92 (skanda.5.385.92)

विश्वरूपाह्वयं तीर्थं नारायणकृतं तथा। मूलश्रीपतितीर्थं च चौलश्रीपतिसंज्ञकम्।

viśvarūpāhvayaṁ tīrthaṁ nārāyaṇakṛtaṁ tathā| mūlaśrīpatitīrthaṁ ca caulaśrīpatisaṁjñakam||

विश्वरूप नामक तीर्थ, वैसे ही नारायण द्वारा किया गया, मूल-श्रीपति तीर्थ, तथा चौल-श्रीपति नामक,

श्लोक 93 (skanda.5.385.93)

देवतीर्थं हंसतीर्थ प्रभासं तीर्थमुत्तमम्। मूलस्थानं च कण्ठेशमट्टहासमतः परम्।

devatīrthaṁ haṁsatīrtha prabhāsaṁ tīrthamuttamam| mūlasthānaṁ ca kaṇṭheśamaṭṭahāsamataḥ param||

देवतीर्थ, हंसतीर्थ, उत्तम प्रभास तीर्थ, मूलस्थान, कण्ठेश, तथा उसके बाद अट्टहास,

श्लोक 94 (skanda.5.385.94)

भूर्भुवेश्वरतीर्थं च ख्याता शूलेश्वरी तथा। सारस्वतं दारुकेशमश्विनोस्तीर्थमुत्तमम्।

bhūrbhuveśvaratīrthaṁ ca khyātā śūleśvarī tathā| sārasvataṁ dārukeśamaśvinostīrthamuttamam||

भूर्भुवेश्वर तीर्थ, वैसे ही विख्यात शूलेश्वरी, सारस्वत, दारुकेश, तथा अश्विनीकुमारों का उत्तम तीर्थ,

श्लोक 95 (skanda.5.385.95)

सावित्रीतीर्थमतुलं वालखिल्येश्वरं तथा। नर्मदेशं मातृतीर्थं देवतीर्थमनुत्तमम्।

sāvitrītīrthamatulaṁ vālakhilyeśvaraṁ tathā| narmadeśaṁ mātṛtīrthaṁ devatīrthamanuttamam||

अनुपम सावित्री तीर्थ, वैसे ही वालखिल्येश्वर, नर्मदेश, मातृतीर्थ, तथा अनुपम देवतीर्थ,

श्लोक 96 (skanda.5.385.96)

मच्छकेश्वरतीर्थं च शिखितीर्थं च शोभनम्। कोटितीर्थं मुनिश्रेष्ठास्तत्र कोटीश्वरी मृडा।

macchakeśvaratīrthaṁ ca śikhitīrthaṁ ca śobhanam| koṭitīrthaṁ muniśreṣṭhāstatra koṭīśvarī mṛḍā||

मच्छकेश्वर तीर्थ, तथा शोभन शिखितीर्थ, कोटितीर्थ - हे श्रेष्ठ मुनियो! वहाँ कल्याणकारिणी कोटीश्वरी हैं,

श्लोक 97 (skanda.5.385.97)

तीर्थं पैतामहं नाम माण्डव्ये श्वरसंज्ञितम्। तत्र नारायणेशं च अक्रूरेशमतः परम्।

tīrthaṁ paitāmahaṁ nāma māṇḍavye śvarasaṁjñitam| tatra nārāyaṇeśaṁ ca akrūreśamataḥ param||

पैतामह नामक तीर्थ, मांडव्येश्वर नामक, वहाँ नारायणेश, तथा उसके बाद अक्रूरेश,

श्लोक 98 (skanda.5.385.98)

देवखातं सिद्धरुद्रं वैद्यनाथमनुत्तमम्। तथैव मातृतीर्थं च उत्तरेशमतः परम्।

devakhātaṁ siddharudraṁ vaidyanāthamanuttamam| tathaiva mātṛtīrthaṁ ca uttareśamataḥ param||

देवखात, सिद्धरुद्र, अनुपम वैद्यनाथ, वैसे ही मातृतीर्थ, तथा उसके बाद उत्तरेश,

श्लोक 99 (skanda.5.385.99)

तथैव नर्मदेशां च मातृतीर्थं तथा पुनः। तथा च कुररीतीर्थं ढौण्ढेशं दशकन्यकम्।

tathaiva narmadeśāṁ ca mātṛtīrthaṁ tathā punaḥ| tathā ca kurarītīrthaṁ ḍhauṇḍheśaṁ daśakanyakam||

वैसे ही नर्मदेश, तथा पुनः मातृतीर्थ, वैसे ही कुररी तीर्थ, ढौण्ढेश, तथा दशकन्यक,

श्लोक 100 (skanda.5.385.100)

सुवर्णबिन्दुतीर्थं च ऋणपापप्रमोचनम्। भारभूतेश्वरं तीर्थं तथा मुण्डीश्वरं विदुः।

suvarṇabindutīrthaṁ ca ṛṇapāpapramocanam| bhārabhūteśvaraṁ tīrthaṁ tathā muṇḍīśvaraṁ viduḥ||

सुवर्णबिन्दु तीर्थ, जो ऋण और पाप से मुक्त करने वाला है, भारभूतेश्वर तीर्थ, तथा वैसे ही मुण्डीश्वर,

श्लोक 101 (skanda.5.385.101)

एकशालं डिण्डिपाणिं तीर्थं चाप्सरसं परम्। मुन्यालयं च मार्कण्डं गणितादेवताह्वयम्।

ekaśālaṁ ḍiṇḍipāṇiṁ tīrthaṁ cāpsarasaṁ param| munyālayaṁ ca mārkaṇḍaṁ gaṇitādevatāhvayam||

एकशाल, डिण्डिपाणि, श्रेष्ठ अप्सरा तीर्थ, मुनि का आलय, मार्कण्ड, तथा गणितदेवता नामक,

श्लोक 102 (skanda.5.385.102)

आमलेश्वरतीर्थं च तीर्थं कन्थेश्वरं तथा। आषाढीतीर्थमित्याहुः शृङ्गीतीर्थं तथैव च।

āmaleśvaratīrthaṁ ca tīrthaṁ kantheśvaraṁ tathā| āṣāḍhītīrthamityāhuḥ śṛṅgītīrthaṁ tathaiva ca||

आमलेश्वर तीर्थ, वैसे ही कण्ठेश्वर तीर्थ, जिसे आषाढी तीर्थ कहते हैं, वैसे ही शृंगी तीर्थ,

श्लोक 103 (skanda.5.385.103)

बकेश्वरतीर्थं च कपालेशं तथैव च। मार्कण्डं कपिलेशं च एरण्डीसङ्गमस्तथा।

bakeśvaratīrthaṁ ca kapāleśaṁ tathaiva ca| mārkaṇḍaṁ kapileśaṁ ca eraṇḍīsaṅgamastathā||

बकेश्वर तीर्थ, वैसे ही कपालेश, मार्कण्ड, कपिलेश, तथा वैसे ही एरण्डी का संगम,

श्लोक 104 (skanda.5.385.104)

एरण्डीदेवतातीर्थं रामतीर्थमतःपरम्। जमदग्नेः परं तीर्थं रेवासागरसङ्गमः।

eraṇḍīdevatātīrthaṁ rāmatīrthamataḥparam| jamadagneḥ paraṁ tīrthaṁ revāsāgarasaṅgamaḥ||

एरण्डी की देवता का तीर्थ, उसके बाद रामतीर्थ, जमदग्नि का श्रेष्ठ तीर्थ, तथा रेवा-सागर का संगम,

श्लोक 105 (skanda.5.385.105)

लोटनेश्वरतीर्थ तल्लुङ्केशनामकं तथा। वृषरखातं तत्र कुण्डं तथैव ऋषिसत्तमाः।

loṭaneśvaratīrtha talluṅkeśanāmakaṁ tathā| vṛṣarakhātaṁ tatra kuṇḍaṁ tathaiva ṛṣisattamāḥ||

हे श्रेष्ठ ऋषियो! लोटनेश्वर तीर्थ, वैसे ही लुंकेश नामक, तथा वहाँ वृषरखात नामक कुण्ड,

श्लोक 106 (skanda.5.385.106)

तथा हंसेश्वरंनाम तिलादं वासवेश्वरम्। तथा कोटीश्वरं तीर्थमलिकातीर्थमुत्तमम्। विमलेश्वरतीर्थं च रेवासागरसङ्गमे।

tathā haṁseśvaraṁnāma tilādaṁ vāsaveśvaram| tathā koṭīśvaraṁ tīrthamalikātīrthamuttamam| vimaleśvaratīrthaṁ ca revāsāgarasaṅgame||

वैसे ही हंसेश्वर नामक, तिलाद, वासवेश्वर, वैसे ही कोटीश्वर तीर्थ, उत्तम अलिका तीर्थ, तथा विमलेश्वर तीर्थ - ये सब रेवा-सागर के संगम पर हैं।

श्लोक 107 (skanda.5.385.107)

एवं तीर्थावलिः पुण्या मया प्रोक्ता महर्षयः। तीर्थसुक्तावलिः पुण्या ग्रथिता तटरज्जुना।

evaṁ tīrthāvaliḥ puṇyā mayā proktā maharṣayaḥ| tīrthasuktāvaliḥ puṇyā grathitā taṭarajjunā||

हे महर्षियो! इस प्रकार मैंने यह पुण्य तीर्थावली कही; यह पुण्य तीर्थ-सूक्तावली तट रूपी रज्जु से गूँथी गई है,

श्लोक 108 (skanda.5.385.108)

नर्मदानीरनिर्णिक्ता मार्कण्डेयविनिर्मिता। मण्डनायेह साधूनां सर्वलोकहिताय च।

narmadānīranirṇiktā mārkaṇḍeyavinirmitā| maṇḍanāyeha sādhūnāṁ sarvalokahitāya ca||

नर्मदा के जल से धुली हुई, मार्कण्डेय द्वारा रची गई, यहाँ साधुओं के भूषण तथा समस्त लोक के हित के लिए है।

श्लोक 109 (skanda.5.385.109)

दरितध्वान्तशमनीधार्या धर्मार्थिभिः सदा। अहोरात्रकृतं पापं सकृज्जप्त्वाशु नाशयेत्।

daritadhvāntaśamanīdhāryā dharmārthibhiḥ sadā| ahorātrakṛtaṁ pāpaṁ sakṛjjaptvāśu nāśayet||

संकट के अन्धकार को शान्त करने वाली इसे धर्मार्थी सदा धारण करें; रात-दिन में किए गए पाप को एक बार जपने मात्र से यह शीघ्र नष्ट कर देती है।

श्लोक 110 (skanda.5.385.110)

त्रिकालं जप्त्वा मासोत्थं शिवाग्रे च त्रिमासिकम्। मासं जप्त्वाथ वर्षोत्थं वर्षं जप्त्वा शताब्दिकम्।

trikālaṁ japtvā māsotthaṁ śivāgre ca trimāsikam| māsaṁ japtvātha varṣotthaṁ varṣaṁ japtvā śatābdikam||

तीन काल जपने से एक मास के, शिव के सम्मुख जपने से तीन मास के, एक मास जपने से एक वर्ष के, तथा एक वर्ष जपने से सौ वर्षों के पाप नष्ट हो जाते हैं।

श्लोक 111 (skanda.5.385.111)

श्राद्धकाले च विप्राणां भुञ्जतां पुरतः स्थितः। पठंस्तीर्थावलिं पुण्यां गयाश्राद्धप्रदो भवेत्।

śrāddhakāle ca viprāṇāṁ bhuñjatāṁ purataḥ sthitaḥ| paṭhaṁstīrthāvaliṁ puṇyāṁ gayāśrāddhaprado bhavet||

श्राद्ध के समय भोजन करते हुए ब्राह्मणों के सम्मुख खड़े होकर इस पुण्य तीर्थावली को पढ़ने वाला गया-श्राद्ध का फल देने वाला होता है।

श्लोक 112 (skanda.5.385.112)

पूजाकाले च देवानां श्रद्धया पुरतः पठन्। प्रीणयेत्सर्वदेवांश्च पुनाति सकलं कुलम्।

pūjākāle ca devānāṁ śraddhayā purataḥ paṭhan| prīṇayetsarvadevāṁśca punāti sakalaṁ kulam||

देवताओं की पूजा के समय श्रद्धापूर्वक उनके सम्मुख पढ़ने वाला सभी देवताओं को प्रसन्न करता है और अपने सम्पूर्ण कुल को पवित्र कर देता है।

श्लोक 113 (skanda.5.385.113)

एवं तीर्थावलिः पुण्या रेवातीरद्वयाश्रिता। मया प्रोक्ता मुनिश्रेष्ठास्तथैवशृणुतानघाः।

evaṁ tīrthāvaliḥ puṇyā revātīradvayāśritā| mayā proktā muniśreṣṭhāstathaivaśṛṇutānaghāḥ||

हे निष्पाप मुनिश्रेष्ठो! इस प्रकार रेवा के दोनों तटों पर आश्रित यह पुण्य तीर्थावली मैंने कही है; उसी प्रकार इसे सुनो।

अध्याय 384अध्याय-सूचीअध्याय 386