प्रभास खण्ड · अध्याय 464
भगवत्परिचारकवर्ग-कथन तथा रुक्मिगर्वपरिहार वर्णन
श्लोक 1 (skanda.7.464.1)
प्रह्लाद उवाच। कृत्वाऽभिषेकं तीर्थेषु यथावद्दत्तदक्षिणः। पूजयेच्च ततो देवं कृष्णाख्यं पुरुषं परम्
prahlāda uvāca| kṛtvā'bhiṣekaṁ tīrtheṣu yathāvaddattadakṣiṇaḥ| pūjayecca tato devaṁ kṛṣṇākhyaṁ puruṣaṁ param
प्रह्लाद जी ने कहा — तीर्थों में यथाविधि अभिषेक और दक्षिणा देकर, तत्पश्चात् कृष्ण नामक परम पुरुष भगवान् का पूजन करे।
श्लोक 2 (skanda.7.464.2)
ऋषय ऊचुः। पूजाविधिं तु कृष्णस्य श्रोतुकामाः समासतः। कथयाऽऽचरणोपेतं यथावद्दैत्यसत्तम
ṛṣaya ūcuḥ| pūjāvidhiṁ tu kṛṣṇasya śrotukāmāḥ samāsataḥ| kathayā'ācaraṇopetaṁ yathāvaddaityasattama
ऋषियों ने कहा — हे दैत्यसत्तम! हम संक्षेप में कृष्ण के पूजाविधान को सुनना चाहते हैं; उसे आचार-सहित यथावत् कहिए।
श्लोक 3 (skanda.7.464.3)
द्वारपालाश्च के तत्र कः पूर्वं कश्च पृष्ठतः। पुरीयं सर्वतो दैत्य तिष्ठते केन पालिता
dvārapālāśca ke tatra kaḥ pūrvaṁ kaśca pṛṣṭhataḥ| purīyaṁ sarvato daitya tiṣṭhate kena pālitā
वहाँ द्वारपाल कौन-कौन हैं? कौन पूर्व में है और कौन पीछे? हे दैत्य! यह पुरी सब ओर से किसके द्वारा रक्षित है?
श्लोक 4 (skanda.7.464.4)
आनुपूर्व्यात्समासेन पूजनीया यथाविधि। कथयस्व विधिज्ञोऽसि कृष्णैकचरणप्रियः
ānupūrvyātsamāsena pūjanīyā yathāvidhi| kathayasva vidhijño'si kṛṣṇaikacaraṇapriyaḥ
क्रमपूर्वक संक्षेप में विधिवत् पूजनीयों को बताइए; आप विधिज्ञ हैं और कृष्ण के चरणों के एकमात्र प्रेमी हैं।
श्लोक 5 (skanda.7.464.5)
श्रीप्रह्लाद उवाच। श्रूयतां पूजनं विप्राः श्रुतपूर्वं विधानतः। कलौ कृष्णस्य विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः
śrīprahlāda uvāca| śrūyatāṁ pūjanaṁ viprāḥ śrutapūrvaṁ vidhānataḥ| kalau kṛṣṇasya viprendrā yathāvadanupūrvaśaḥ
श्री प्रह्लाद जी ने कहा — हे विप्रो! कलियुग में कृष्ण की जो विधिपूर्वक पूजा पूर्व में सुनी गई है, हे विप्रेन्द्रो! उसे यथाक्रम सुनिए।
श्लोक 6 (skanda.7.464.6)
पूर्वद्वारस्थितान्देवाञ्छुणुध्वं सुसमाहिताः। जयंतः प्रथमं पूज्यः सर्वपापहरः शुभः
pūrvadvārasthitāndevāñchuṇudhvaṁ susamāhitāḥ| jayaṁtaḥ prathamaṁ pūjyaḥ sarvapāpaharaḥ śubhaḥ
पूर्व द्वार पर स्थित देवताओं को एकाग्रचित्त होकर सुनिए। सर्वप्रथम जयन्त पूज्य हैं, जो शुभ तथा समस्त पापों का हरण करने वाले हैं।
श्लोक 7 (skanda.7.464.7)
स्थापितो देवराजेन पूजार्थं केशवस्य हि। तस्यैवानुचरान्वक्ष्ये तान्निबोधत सत्तमाः
sthāpito devarājena pūjārthaṁ keśavasya hi| tasyaivānucarānvakṣye tānnibodhata sattamāḥ
उन्हें देवराज इन्द्र ने केशव की पूजा के लिए ही स्थापित किया है। अब मैं उन्हीं के अनुचरों को बताऊँगा, हे सत्तमो! उन्हें जानिए।
श्लोक 8 (skanda.7.464.8)
वज्रनाभः सुनाभश्च वज्रबाहुर्महा हनुः। वज्रदंष्ट्रो वज्रधारी वज्रहा वज्रलोचनः
vajranābhaḥ sunābhaśca vajrabāhurmahā hanuḥ| vajradaṁṣṭro vajradhārī vajrahā vajralocanaḥ
वज्रनाभ, सुनाभ, वज्रबाहु, महाहनु, वज्रदंष्ट्र, वज्रधारी, वज्रहा और वज्रलोचन —
श्लोक 9 (skanda.7.464.9)
श्वेतमूर्धा श्वेतमाली जयन्तानुचराश्च ते। एते शस्त्रोद्यतकरा रक्षन्ते तमहर्निशम्
śvetamūrdhā śvetamālī jayantānucarāśca te| ete śastrodyatakarā rakṣaṁte tamaharniśam
श्वेतमूर्धा और श्वेतमाली — ये सब जयन्त के अनुचर हैं; ये शस्त्र उठाए हुए हाथों से उनकी रात-दिन रक्षा करते हैं।
श्लोक 10 (skanda.7.464.10)
पूर्वद्वारे सुसंनद्धा जयन्तोद्देशकारिणः। पूर्वद्वारे च रक्षार्थं नरनाथो विनायकः
pūrvadvāre susaṁnaddhā jayaṁtoddeśakāriṇaḥ| pūrvadvāre ca rakṣārthaṁ naranātho vināyakaḥ
पूर्व द्वार पर ये भलीभाँति सुसज्जित होकर जयन्त के आदेशपालक रहते हैं। पूर्व द्वार की रक्षा के लिए नरनाथ विनायक भी हैं।
श्लोक 11 (skanda.7.464.11)
तरुणार्कश्च वै सूर्यो देव्यो वै सहमातरः। ईश्वरश्चापि दुर्वासा नागराजस्तु तक्षकः
taruṇārkaśca vai sūryo devyo vai sahamātaraḥ| īśvaraścāpi durvāsā nāgarājastu takṣakaḥ
तरुणार्क नामक सूर्य, सहमाता देवियाँ, ईश्वर रूप में दुर्वासा तथा नागराज तक्षक —
श्लोक 12 (skanda.7.464.12)
सेनानीः कार्तिकेयश्च राक्षसश्च महाहनुः। तत्र दीर्घनखोनाम दानवः सुप्रतिष्ठितः
senānīḥ kārtikeyaśca rākṣasaśca mahāhanuḥ| tatra dīrghanakhonāma dānavaḥ supratiṣṭhitaḥ
सेनापति कार्तिकेय, महाहनु नामक राक्षस, तथा दीर्घनख नामक दानव वहाँ सुप्रतिष्ठित हैं।
श्लोक 13 (skanda.7.464.13)
विश्वावसुश्च गन्धर्वो मेनका च वराप्सराः। सनत्कुमारसहितो वसिष्ठो भगवानृषिः
viśvāvasuśca gandharvo menakā ca varāpsarāḥ| sanatkumārasahito vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ
गन्धर्व विश्वावसु, श्रेष्ठ अप्सरा मेनका, तथा सनत्कुमार सहित भगवान् ऋषि वसिष्ठ —
श्लोक 14 (skanda.7.464.14)
एते पूज्याः पूर्वतस्तु न्यग्रोधश्च महाद्रुमः। पूर्वद्वारस्थिता ह्येत आग्नेयाञ्छृणुताथ मे
ete pūjyāḥ pūrvatastu nyagrodhaśca mahādrumaḥ| pūrvadvārasthitā hyeta āgneyāñchṛṇutātha me
ये सब पूर्व दिशा में पूज्य हैं, और महावृक्ष न्यग्रोध (बरगद) भी। ये सब पूर्व द्वार पर स्थित हैं। अब आग्नेय कोण (दक्षिण-पूर्व) के देवताओं को मुझसे सुनिए।
श्लोक 15 (skanda.7.464.15)
ज्वालामुखोऽथ रक्ताक्षः स्मशाननिलयः क्रथः। मांसादो रुधिराहारः कृष्णः कृष्णजटाधरः
jvālāmukho'tha raktākṣaḥ smaśānanilayaḥ krathaḥ| māṁsādo rudhirāhāraḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇajaṭādharaḥ
ज्वालामुख, रक्ताक्ष, श्मशाननिवासी क्रथ, मांसभक्षी, रुधिराहारी कृष्ण तथा कृष्णजटाधारी —
श्लोक 16 (skanda.7.464.16)
त्रासनो भञ्जनश्चैव ह्याग्न्येय्यां दिशि संस्थिताः। दिशं रक्षंति संनद्धा दक्षिणां शृणुताथ मे
trāsano bhañjanaścaiva hyāgnyeyyāṁ diśi saṁsthitāḥ| diśaṁ rakṣaṁti saṁnaddhā dakṣiṇāṁ śṛṇutātha me
त्रासन और भंजन भी आग्नेय दिशा में स्थित हैं; सुसज्जित होकर वे उस दिशा की रक्षा करते हैं। अब दक्षिण दिशा को मुझसे सुनिए।
श्लोक 17 (skanda.7.464.17)
दण्डपाणिर्महानादः पाशहस्तः सुलोचनः। अनिवर्त्यक्रमश्चैव तथा दुंदुभिनिस्वनः
daṇḍapāṇirmahānādaḥ pāśahastaḥ sulocanaḥ| anivartyakramaścaiva tathā duṁdubhinisvanaḥ
दण्डपाणि, महानाद, पाशहस्त, सुलोचन, अनिवर्त्यक्रम तथा दुन्दुभिनिस्वन —
श्लोक 18 (skanda.7.464.18)
खरस्वनो घर्घरवाक्तथा मौनप्रियः सदा। मल्लिकाक्षश्च एतेषां प्रणतो द्वारपालकः
kharasvano gharghara vāktathā maunapriyaḥ sadā| mallikākṣaśca eteṣāṁ praṇato dvārapālakaḥ
खरस्वन, घर्घरवाक्, तथा सदा मौनप्रिय — इनमें मल्लिकाक्ष इनका विनम्र द्वारपाल है।
श्लोक 19 (skanda.7.464.19)
दक्षिणद्वाररक्षार्थं दुन्दुभिश्च विनायकः। महिषार्कश्च वै सूर्यो भूषणश्च तथेश्वरः
dakṣiṇadvārarakṣārthaṁ duṁdubhiśca vināyakaḥ| mahiṣārkaśca vai sūryo bhūṣaṇaśca tatheśvaraḥ
दक्षिण द्वार की रक्षा के लिए दुन्दुभि विनायक हैं; महिषार्क नामक सूर्य तथा भूषण नामक ईश्वर भी हैं।
श्लोक 20 (skanda.7.464.20)
चण्डिका च तथा देवी ह्यूर्द्ध्वबाहुश्च राक्षसः। पद्माक्षः क्षेत्रपालश्च नागश्चाश्वतरस्तथा
caṇḍikā ca tathā devī hyūrddhvabāhuśca rākṣasaḥ| padmākṣaḥ kṣetrapālaśca nāgaścāśvatarastathā
देवी चण्डिका, ऊर्ध्वबाहु राक्षस, क्षेत्रपाल पद्माक्ष तथा नाग अश्वतर —
श्लोक 21 (skanda.7.464.21)
चित्रांगदश्च गन्धर्व उर्वशी च वराप्सराः। यो राजा सर्ववृक्षाणां शालश्चापि महाद्रुमः
citrāṁgadaśca gandharva urvaśī ca varāpsarāḥ| yo rājā sarvavṛkṣāṇāṁ śālaścāpi mahādrumaḥ
गन्धर्व चित्रांगद, श्रेष्ठ अप्सरा उर्वशी, तथा समस्त वृक्षों के राजा महावृक्ष शाल —
श्लोक 22 (skanda.7.464.22)
सनातन ऋषिश्रेष्ठो ह्यगस्त्यश्च महातपाः। एते याम्यदिशि द्वारं रक्षन्ति सुसमाहिताः
sanātana ṛṣiśreṣṭho hyagastyaśca mahātapāḥ| ete yāmyadiśi dvāraṁ rakṣaṁti susamāhitāḥ
सनातन तथा महातपस्वी ऋषिश्रेष्ठ अगस्त्य — ये सब एकाग्रचित्त होकर यम दिशा (दक्षिण) के द्वार की रक्षा करते हैं।
श्लोक 23 (skanda.7.464.23)
गीतकृन्नर्तको नग्नः कंबली दहनप्रियः। हसनो नेत्रभंगश्च भ्रूविकारो विजृंभकः
gītakṛnnartako nagnaḥ kaṁbalī dahanapriyaḥ| hasano netrabhaṁgaśca bhrūvikāro vijṛṁbhakaḥ
गीतकृत्, नर्तक, नग्न, कम्बली, दहनप्रिय, हसन, नेत्रभंग, भ्रूविकार तथा विजृम्भक —
श्लोक 24 (skanda.7.464.24)
मुशली प्रभुरेतेषां संनद्धो वर्तते द्विजाः। रक्षन्ति नैर्ऋतीमाशां पश्चिमां शृणुतापरान्
muśalī prabhureteṣāṁ saṁnaddho vartate dvijāḥ| rakṣaṁti nairṛtīmāśāṁ paścimāṁ śṛṇutāparān
हे द्विजो! मुशली इनका सुसज्जित स्वामी है। ये नैऋत्य दिशा की रक्षा करते हैं। अब आगे पश्चिम दिशा के देवताओं को सुनिए।
श्लोक 25 (skanda.7.464.25)
स्वस्तिकः शंखमूर्द्धा च नीलवासाः शुभाननः। पाशहस्तः शूलहस्त एकपादैकलोचनः
svastikaḥ śaṅkhamūrddhā ca nīlavāsāḥ śubhānanaḥ| pāśahastaḥ śūlahasta ekapādaikalocanaḥ
स्वस्तिक, शंखमूर्धा, नीलवासा, शुभानन, पाशहस्त, शूलहस्त तथा एकपाद-एकलोचन —
श्लोक 26 (skanda.7.464.26)
पश्चिमायां दिशि तथा पुष्पदन्तो विनायकः। उद्धवार्कश्च वै सूर्यः शिवः सत्राजितेश्वरः
paścimāyāṁ diśi tathā puṣpadanto vināyakaḥ| uddhavārkaśca vai sūryaḥ śivaḥ satrājiteśvaraḥ
पश्चिम दिशा में पुष्पदन्त विनायक हैं; उद्धवार्क नामक सूर्य तथा सत्राजितेश्वर नामक शिव हैं।
श्लोक 27 (skanda.7.464.27)
तुंबरुर्नामगन्धर्वो घृताची च वराप्सराः। महोदरश्च नागेन्द्रो राक्षसश्च घटोत्कचः
tuṁbarurnāmagandharvo ghṛtācī ca varāpsarāḥ| mahodaraśca nāgendro rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ
गन्धर्व तुम्बुरु, श्रेष्ठ अप्सरा घृताची, नागराज महोदर तथा राक्षस घटोत्कच —
श्लोक 28 (skanda.7.464.28)
दैत्यः पञ्चजनोनाम ऋषिः कश्यप एव च। देवी कपालिनीनाम अश्वत्थस्तु महाद्रुमः
daityaḥ pañcajanonāma ṛṣiḥ kaśyapa eva ca| devī kapālinīnāma aśvatthastu mahādrumaḥ
दैत्य पंचजन, ऋषि कश्यप, देवी कपालिनी तथा महावृक्ष अश्वत्थ (पीपल) —
श्लोक 29 (skanda.7.464.29)
कपिलः क्षेत्रपालश्च प्रतीचीं पान्ति वै दिशम्। नमस्कार्यास्तथा पूज्या वायव्यो शृणुतापरान्
kapilaḥ kṣetrapālaśca pratīcīṁ pānti vai diśam| namaskāryāstathā pūjyā vāyavyo śṛṇutāparān
क्षेत्रपाल कपिल भी हैं — ये सब पश्चिम दिशा की रक्षा करते हैं तथा नमस्कार और पूजा के योग्य हैं। अब आगे वायव्य कोण के देवताओं को सुनिए।
श्लोक 30 (skanda.7.464.30)
भंजनो भैरवश्चैव कालिकोऽथ घटोदरः। झंझकामर्दनः पिंगो रुरुः सर्वभुजोव्रणी
bhaṁjano bhairavaścaiva kāliko'tha ghaṭodaraḥ| jhaṁjhakāmardanaḥ piṁgo ruruḥ sarvabhujovraṇī
भंजन, भैरव, कालिक, घटोदर, झंझकामर्दन, पिंग, रुरु तथा सर्वभुज-व्रणी —
श्लोक 31 (skanda.7.464.31)
सुपार्श्वः प्रभुरेतेषां संनद्धः पालयन्दिशम्। उदीच्यां दिशि विप्रेन्द्राः श्यामलश्च गणाधिपः
supārśvaḥ prabhureteṣāṁ saṁnaddhaḥ pālayaṁdiśam| udīcyāṁ diśi viprendrāḥ śyāmalaśca gaṇādhipaḥ
सुपार्श्व इनका सुसज्जित स्वामी है, जो उस दिशा की रक्षा करता है। हे विप्रेन्द्रो! उत्तर दिशा में श्यामल नामक गणाधिप हैं।
श्लोक 32 (skanda.7.464.32)
मन्वन्तको विरूपाक्षो गोलकः श्वेत संप्लुतः। उन्मत्तः प्रभुरेतेषामुदीच्यां पालयन्दिशम्
manvaṁtako virūpākṣo golakaḥ śveta saṁplutaḥ| unmattaḥ prabhureteṣāmudīcyāṁ pālayaṁdiśam
मन्वन्तक, विरूपाक्ष, गोलक, श्वेतसम्प्लुत — इनका स्वामी उन्मत्त उत्तर दिशा की रक्षा करता है।
श्लोक 33 (skanda.7.464.33)
मूलस्थानश्च वै सूर्य्य इन्द्रेशश्च महेश्वरः। देवी कण्ठेश्वरीनाम क्षेत्रपालश्च खञ्जनः
mūlasthānaśca vai sūryya iṁdreśaśca maheśvaraḥ| devī kaṇṭheśvarīnāma kṣetrapālaśca khañjanaḥ
मूलस्थान नामक सूर्य, इन्द्रेश नामक महेश्वर, कण्ठेश्वरी नामक देवी तथा क्षेत्रपाल खञ्जन —
श्लोक 34 (skanda.7.464.34)
वासुकिर्नागराजश्च कूर्मपृष्ठश्च दानवः। सनकश्च ऋषिश्रेष्ठो गोलको राक्षसस्तथा
vāsukirnāgarājaśca kūrmapṛṣṭhaśca dānavaḥ| sanakaśca ṛṣiśreṣṭho golako rākṣasastathā
नागराज वासुकि, दानव कूर्मपृष्ठ, ऋषिश्रेष्ठ सनक तथा राक्षस गोलक —
श्लोक 35 (skanda.7.464.35)
नारदोनाम गन्धर्वो रंभा चैव वराप्सराः। एते पूज्याः प्रयत्नेन प्लक्षोनाम महाद्रुमः
nāradonāma gandharvo raṁbhā caiva varāpsarāḥ| ete pūjyāḥ prayatnena plakṣonāma mahādrumaḥ
गन्धर्व नारद, श्रेष्ठ अप्सरा रम्भा — ये सब प्रयत्नपूर्वक पूजनीय हैं, तथा प्लक्ष नामक महावृक्ष भी।
श्लोक 36 (skanda.7.464.36)
यक्षेशः सवितानाम श्यामः पूज्यः प्रयत्नतः। ऐशान्यां दिशि विप्रेन्द्राः स्थिता ये तान्वदाम्यहम्
yakṣeśaḥ savitānāma śyāmaḥ pūjyaḥ prayatnataḥ| aiśānyāṁ diśi viprendrāḥ sthitā ye tānvadāmyaham
यक्षेश सविता नामक श्यामल प्रयत्नपूर्वक पूज्य हैं। हे विप्रेन्द्रो! अब मैं आपको ऐशान्य दिशा में स्थित देवताओं को बताता हूँ।
श्लोक 37 (skanda.7.464.37)
दुर्धरो भैरवारावः किंकिणीको महाबलः। करालो विकटो मूलो बलिभुक्तो बलिप्रियः
durdharo bhairavārāvaḥ kiṁkiṇīko mahābalaḥ| karālo vikaṭo mūlo balibhukto balipriyaḥ
दुर्धर, भैरवाराव, किंकिणीक, महाबल, कराल, विकट, मूल, बलिभुक् तथा बलिप्रिय —
श्लोक 38 (skanda.7.464.38)
एतेषां क्षेत्रपालानां सस्त्रीणां च द्विजोत्तमाः। नेता प्रभुश्च स्वामी च जयन्तः पालकस्तथा
eteṣāṁ kṣetrapālānāṁ sastrīṇāṁ ca dvijottamāḥ| netā prabhuśca svāmī ca jayaṁtaḥ pālakastathā
हे द्विजोत्तमो! इन स्त्री-सहित क्षेत्रपालों के नेता, प्रभु, स्वामी तथा रक्षक जयन्त ही हैं।
श्लोक 39 (skanda.7.464.39)
निगृह्णात्यनुगृह्णाति रक्षिता पुरवासिनाम्। जयन्तादेशमादाय ते दुष्टान्घातयन्ति च
nigṛhṇātyanugṛhṇāti rakṣitā puravāsinām| jayaṁtādeśamādāya te duṣṭānghātayanti ca
वह नगरवासियों का रक्षक होकर दण्ड और अनुग्रह दोनों करता है। जयन्त की आज्ञा लेकर वे दुष्टों का वध करते हैं।
श्लोक 40 (skanda.7.464.40)
नागस्थलस्थितः स्वामी जयन्तः पालकः सदा। नागराजैः परिवृतः पूजनीयः प्रयत्नतः
nāgasthalasthitaḥ svāmī jayaṁtaḥ pālakaḥ sadā| nāgarājaiḥ parivṛtaḥ pūjanīyaḥ prayatnataḥ
नागस्थल में स्थित स्वामी जयन्त सदा रक्षक हैं; नागराजों से घिरे हुए वे प्रयत्नपूर्वक पूजनीय हैं।
श्लोक 41 (skanda.7.464.41)
मांसप्रियमुखाश्चैत ऐशानीं पांति वै दिशम्। सहस्रशीर्षको देवः शेषो नागस्थलस्थितः। अनन्तो वासुकिश्चैव तक्षकः पद्म एव च
māṁsapriyamukhāścaita aiśānīṁ pāṁti vai diśam| sahasraśīrṣako devaḥ śeṣo nāgasthalasthitaḥ| ananto vāsukiścaiva takṣakaḥ padma eva ca
मांसप्रिय मुख वाले ये सब ऐशान्य दिशा की रक्षा करते हैं। सहस्रशीर्षक देव शेष नागस्थल में स्थित हैं, तथा अनन्त, वासुकि, तक्षक और पद्म भी।
श्लोक 42 (skanda.7.464.42)
शंखः कंबलकश्चैव नागश्चाश्वतरस्तथा। मुक्तकः कालियश्चैव जनकोऽथापराजितः
śaṅkhaḥ kaṁbalakaścaiva nāgaścāśvatarastathā| muktakaḥ kāliyaścaiva janako'thāparājitaḥ
शंख, कम्बलक, नाग अश्वतर, मुक्तक, कालिय, जनक तथा अपराजित —
श्लोक 43 (skanda.7.464.43)
कर्कोटकमुखा नागास्ते च सन्ति सहस्रशः। ते पूज्या गंधपुष्पैश्च बलिभिर्धूपदीपकैः
karkoṭakamukhā nāgāste ca saṁti sahasraśaḥ| te pūjyā gaṁdhapuṣpaiśca balibhirdhūpadīpakaiḥ
कर्कोटक आदि नाग वहाँ सहस्रों की संख्या में हैं; वे गन्ध, पुष्प, बलि, धूप तथा दीप से पूज्य हैं।
श्लोक 44 (skanda.7.464.44)
पायसेन च मांसेन ह्यन्नाद्यैः सुरया तथा। ततः संपूज्य देवशं जयंतं रक्षिणां वरम्
pāyasena ca māṁsena hyannādyaiḥ surayā tathā| tataḥ saṁpūjya devaśaṁ jayaṁtaṁ rakṣiṇāṁ varam
खीर, मांस, अन्न आदि खाद्य पदार्थों तथा सुरा से भी। तत्पश्चात् रक्षकों में श्रेष्ठ देव जयन्त का सम्यक् पूजन कर,
श्लोक 45 (skanda.7.464.45)
गन्धपुष्पोपहारैश्च धूपवस्त्रादिभूषणैः। ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठाः कृष्णं देवकिनन्दनम्। संपूज्यः प्रथमं तत्र गणेशो रुक्मिसंज्ञकः
gandhapuṣpopahāraiśca dhūpavastrādibhūṣaṇaiḥ| tato gacchedvijaśreṣṭhāḥ kṛṣṇaṁ devakinandanam| saṁpūjyaḥ prathamaṁ tatra gaṇeśo rukmisaṁjñakaḥ
गन्ध, पुष्प, उपहार, धूप, वस्त्र आदि आभूषणों से पूजन कर। हे द्विजश्रेष्ठो! तत्पश्चात् देवकीनन्दन कृष्ण के पास जाना चाहिए, जहाँ सबसे पहले रुक्मि नामक गणेश की पूजा की जाती है।
श्लोक 46 (skanda.7.464.46)
ऋषय ऊचुः। कथं स रुक्मिदैत्येन्द्रो यो दुष्टो गणतां गतः। साक्षाद्भगवतो द्वारि प्रत्यहं पूज्यते नरः
ṛṣaya ūcuḥ| kathaṁ sa rukmidaityendro yo duṣṭo gaṇatāṁ gataḥ| sākṣādbhagavato dvāri pratyahaṁ pūjyate naraḥ
ऋषियों ने कहा — वह दुष्ट रुक्मि, जो दैत्यराज था और गणपद को प्राप्त हुआ, कैसे साक्षात् भगवान् के द्वार पर प्रतिदिन मनुष्यों द्वारा पूजा जाता है?
श्लोक 47 (skanda.7.464.47)
श्रीप्रह्लाद उवाच। कृष्णाय रुक्मिणीं दातुं यदा भीष्मक उद्यतः। तद्द्वेषात्क्रोधसंयुक्तो रुक्मी चैद्यममन्यत
śrīprahlāda uvāca| kṛṣṇāya rukmiṇīṁ dātuṁ yadā bhīṣmaka udyataḥ| taddveṣātkrodhasaṁyukto rukmī caidyamamanyata
श्री प्रह्लाद जी ने कहा — जब भीष्मक अपनी पुत्री रुक्मिणी को कृष्ण को देने के लिए उद्यत हुए, तब उससे द्वेष रखकर क्रोध से भरे रुक्मि ने शिशुपाल को (वर के रूप में) चाहा।
श्लोक 48 (skanda.7.464.48)
यदा जहार भगवान्रुक्मिणीमंबिकालयात्। सर्वान्विद्राव्य वै भूपाञ्जरासन्धमुखान्रणे
yadā jahāra bhagavānrukmiṇīmaṁbikālayāt| sarvānvidrāvya vai bhūpāñjarāsandhamukhānraṇe
जब भगवान् ने अम्बिका के मन्दिर से रुक्मिणी का हरण किया, और युद्ध में जरासन्ध आदि समस्त राजाओं को तितर-बितर कर दिया,
श्लोक 49 (skanda.7.464.49)
तदा रुक्मी महाबाहुर्भीष्मकस्य सुतो बली। नाहत्वा विनिवर्तिष्ये तमहं यादवं रणे
tadā rukmī mahābāhurbhīṣmakasya suto balī| nāhatvā vinivartiṣye tamahaṁ yādavaṁ raṇe
तब भीष्मक का बलवान् पुत्र महाबाहु रुक्मि ने प्रतिज्ञा की — मैं उस यादव को युद्ध में मारे बिना नहीं लौटूँगा।
श्लोक 50 (skanda.7.464.50)
प्रतिज्ञां सर्वभूपानां शृण्वतां कृतवान्द्विजाः। एवमुक्त्वा स सन्नद्धो युद्धाय परिधावितः
pratijñāṁ sarvabhūpānāṁ śṛṇvatāṁ kṛtavāndvijāḥ| evamuktvā sa sannaddho yuddhāya paridhāvitaḥ
हे द्विजो! उसने यह प्रतिज्ञा सभी राजाओं के सुनते हुए की। ऐसा कहकर वह सुसज्जित होकर युद्ध के लिए दौड़ पड़ा।
श्लोक 51 (skanda.7.464.51)
अक्षौहिण्या दलेनैवायुद्ध्यत्कृष्णेन भो द्विजाः। स युध्यमानः कृष्णेन वध्यमानो हतौजसः
akṣauhiṇyā dalenaivāyuddhyatkṛṣṇena bho dvijāḥ| sa yudhyamānaḥ kṛṣṇena vadhyamāno hataujasaḥ
हे द्विजो! वह एक अक्षौहिणी सेना के साथ कृष्ण से युद्ध करने लगा। कृष्ण से युद्ध करते हुए वह मार खाकर तेजहीन हो गया।
श्लोक 52 (skanda.7.464.52)
बद्धो भगवता तत्र कृत्वा वैरूप्यमेव च। रामेण बंधनान्मुक्तो मरणाय मतिं दधौ
baddho bhagavatā tatra kṛtvā vairūpyameva ca| rāmeṇa baṁdhanānmukto maraṇāya matiṁ dadhau
वहाँ भगवान् ने उसे बांधकर उसका विरूपीकरण कर दिया। बलराम द्वारा बन्धन से मुक्त होकर उसने मरने का निश्चय किया।
श्लोक 53 (skanda.7.464.53)
रुक्मिणी भ्रातरं दृष्ट्वा मरणे कृतनिश्चयम्। उवाच कृष्णं वैदर्भी भ्रातरं ह्यानयस्व मे
rukmiṇī bhrātaraṁ dṛṣṭvā maraṇe kṛtaniścayam| uvāca kṛṣṇaṁ vaidarbhī bhrātaraṁ hyānayasva me
अपने भाई को मरने का दृढ़ निश्चय करते देखकर वैदर्भी रुक्मिणी ने कृष्ण से कहा — मेरे भाई को वापस ले आइए।
श्लोक 54 (skanda.7.464.54)
ततस्तत्प्रियकामार्थमनुमान्य जनार्द्दनः। चकार पार्षदां मध्ये प्रवरं विघ्ननाशनम्
tatastatpriyakāmārthamanumānya janārddanaḥ| cakāra pārṣadāṁ madhye pravaraṁ vighnanāśanam
तब उसकी प्रसन्नता के लिए सम्मान देकर जनार्दन ने उसे अपने पार्षदों में विघ्ननाशक श्रेष्ठ (गणेश) बना दिया।
श्लोक 55 (skanda.7.464.55)
एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रथमं पूज्यते सदा। गंधधूपाक्षतैर्वस्त्रैर्मोदकैस्तं प्रतर्पयेत्
etasmātkāraṇādviprāḥ prathamaṁ pūjyate sadā| gaṁdhadhūpākṣatairvastrairmodakaistaṁ pratarpayet
हे विप्रो! इसी कारण से वह सदा सर्वप्रथम पूजा जाता है; गन्ध, धूप, अक्षत, वस्त्र तथा मोदकों से उसे प्रसन्न करना चाहिए।
श्लोक 56 (skanda.7.464.56)
तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथस्तुष्टो भवति नान्यथा
tasmiṁstuṣṭe jagannāthastuṣṭo bhavati nānyathā
उसके प्रसन्न होने पर ही जगन्नाथ प्रसन्न होते हैं, अन्यथा नहीं।