प्रभास खण्ड · अध्याय 480
द्वारका में समस्त तीर्थ-क्षेत्रों के निवास का वर्णन
श्लोक 1 (skanda.7.480.1)
श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा ब्रह्मेशानौ यदुक्तं विष्णुपार्षदैः । द्वारकायास्तु माहात्म्यं तद्वर्णयितुमूचतुः ॥ १ ॥
śrīprahlāda uvāca | śrutvā brahmeśānau yaduktaṁ viṣṇupārṣadaiḥ | dvārakāyāstu māhātmyaṁ tadvarṇayitumūcatuḥ || 1 ||
श्रीप्रह्लाद ने कहा - विष्णु के पार्षदों द्वारा जो कहा गया था, उसे सुनकर ब्रह्मा और ईशान द्वारका के माहात्म्य का वर्णन करने के लिए बोले।
श्लोक 2 (skanda.7.480.2)
श्रीब्रह्मेशानावूचतुः । भोभोः क्षेत्राणि तीर्थानि सरांसि सागरादयः । प्रयागादीनि तीर्थानि काश्याद्या मुक्तिदायकाः ॥ २ ॥
śrībrahmeśānāvūcatuḥ | bhobhoḥ kṣetrāṇi tīrthāni sarāṁsi sāgarādayaḥ | prayāgādīni tīrthāni kāśyādyā muktidāyakāḥ || 2 ||
श्रीब्रह्मा और ईशान ने कहा - हे क्षेत्रो! हे तीर्थो! हे सरोवरो! हे समुद्रादिको! हे प्रयाग आदि तीर्थो! हे काशी आदि मुक्तिदायक स्थानो!
श्लोक 3 (skanda.7.480.3)
भवतां तीर्थराजानां महाराजस्त्वियं शुभा । द्वारका सेवनीया वै स्थीयतां स्वेच्छया बहिः ॥ ३ ॥
bhavatāṁ tīrtharājānāṁ mahārājastviyaṁ śubhā | dvārakā sevanīyā vai sthīyatāṁ svecchayā bahiḥ || 3 ||
तुम सब तीर्थराजों की यह शुभा द्वारका महाराज्ञी है, इसकी सेवा करनी चाहिए, अथवा अपनी इच्छा से बाहर रह सकते हो।
श्लोक 4 (skanda.7.480.4)
श्रीप्रह्लाद उवाच । महेशवचनं श्रुत्वा सर्वेषामुत्सवोऽभवत् । प्रदक्षिणां ततः कृत्वा द्वारकां प्रणिपत्य च । आवासं चक्रिरे तत्र क्षेत्रतीर्थानि हर्षतः ॥ ४ ॥
śrīprahlāda uvāca | maheśavacanaṁ śrutvā sarveṣāmutsavo'bhavat | pradakṣiṇāṁ tataḥ kṛtvā dvārakāṁ praṇipatya ca | āvāsaṁ cakrire tatra kṣetratīrthāni harṣataḥ || 4 ||
श्रीप्रह्लाद ने कहा - महेश के इस वचन को सुनकर सबको उत्सव हुआ। तब प्रदक्षिणा करके और द्वारका को प्रणाम करके, क्षेत्रों और तीर्थों ने हर्षपूर्वक वहीं निवास बनाया।
श्लोक 5 (skanda.7.480.5)
भागीरथी प्रयागं च यमुना च सरस्वती । सरयूगंडकी पुण्या गोमती पूर्ववाहिनी ॥ ५ ॥
bhāgīrathī prayāgaṁ ca yamunā ca sarasvatī | sarayūgaṁḍakī puṇyā gomatī pūrvavāhinī || 5 ||
भागीरथी, प्रयाग, यमुना, सरस्वती, सरयू, गंडकी तथा पुण्यमयी पूर्ववाहिनी गोमती,
श्लोक 6 (skanda.7.480.6)
अन्याश्च सरितः सर्वाः सिन्धुशोणौ नदौ तथा । पंचाशत्कोटिभिस्तीर्थैर्दिग्भागे ह्युत्तरे स्थिताः । लंपटाः कृष्णसेवायां पश्यतो द्वारकां मुहुः ॥ ६ ॥
anyāśca saritaḥ sarvāḥ sindhuśoṇau nadau tathā | paṁcāśatkoṭibhistīrthairdigbhāge hyuttare sthitāḥ | laṁpatāḥ kṛṣṇasevāyāṁ paśyato dvārakāṁ muhuḥ || 6 ||
और अन्य सभी नदियाँ, सिंधु और शोण नामक दोनों नदियाँ - ये पचास करोड़ तीर्थों सहित उत्तर दिशा में स्थित होकर, कृष्ण की सेवा में लीन होकर बार-बार द्वारका को देखती हैं।
श्लोक 7 (skanda.7.480.7)
मन्दाकिनी तथा पुण्या नदी भागीरथी च या । महानदी नर्मदा च शिप्रा प्राची सरस्वती ॥ ७ ॥
maṁdākinī tathā puṇyā nadī bhāgīrathī ca yā | mahānadī narmadā ca śiprā prācī sarasvatī || 7 ||
तथा पुण्यमयी मंदाकिनी नदी, भागीरथी, महानदी, नर्मदा, शिप्रा और प्राची सरस्वती,
श्लोक 8 (skanda.7.480.8)
चक्षुर्भद्रा तथा सीता नद्योऽन्याः पापनाशिनी । वर्तंते पूर्वदिग्भागे तीर्थैश्च षष्टिकोटिभिः ॥ ८ ॥
cakṣurbhadrā tathā sītā nadyo'nyāḥ pāpanāśinī | vartaṁte pūrvadigbhāge tīrthaiśca ṣaṣṭikoṭibhiḥ || 8 ||
चक्षु, भद्रा, सीता तथा अन्य पाप-नाशिनी नदियाँ, साठ करोड़ तीर्थों सहित पूर्व दिशा में स्थित हैं।
श्लोक 9 (skanda.7.480.9)
पयोष्णी तपती पुण्या विदर्भा च पयस्विनी । गोदावरी महापुण्या भीमा कृष्णानदी तथा ॥ ९ ॥
payoṣṇī tapatī puṇyā vidarbhā ca payasvinī | godāvarī mahāpuṇyā bhīmā kṛṣṇānadī tathā || 9 ||
पयोष्णी, तपती, पुण्यमयी विदर्भा, पयस्विनी, महापुण्यमयी गोदावरी, भीमा तथा कृष्णा नदी,
श्लोक 10 (skanda.7.480.10)
कावेरीप्रमुखाः पुण्या अन्यैश्चैवाघनाशिनीः । स्वतीर्थसहिता भक्त्या नवनवतिकोटिभिः ॥ १० ॥
kāverīpramukhāḥ puṇyā anyaiścaivāghanāśinīḥ | svatīrthasahitā bhaktyā navanavatikoṭibhiḥ || 10 ||
कावेरी आदि पुण्यमयी तथा अन्य पापनाशिनी नदियाँ, अपने-अपने तीर्थों सहित निन्यानबे करोड़ की संख्या में भक्तिपूर्वक,
श्लोक 11 (skanda.7.480.11)
स्थिता दक्षिणदिग्भागे द्वारकासेवनोत्सुकाः । क्रीडंति गोमतीनीरे तीरे च कृष्णसन्निधौ ॥ ११ ॥
sthitā dakṣiṇadigbhāge dvārakāsevanotsukāḥ | krīḍaṁti gomatīnīre tīre ca kṛṣṇasannidhau || 11 ||
दक्षिण दिशा में स्थित होकर, द्वारका की सेवा के लिए उत्सुक होकर, गोमती के जल में और कृष्ण की समीपता में तट पर क्रीड़ा करती हैं।
श्लोक 12 (skanda.7.480.12)
सप्तद्वीपेषु याः संति तथाऽन्या वै सरिद्वराः । सागराश्च तथा सप्त पश्चिमायां दिशि स्थिताः ॥ १२ ॥
saptadvīpeṣu yāḥ saṁti tathā'nyā vai saridvarāḥ | sāgarāśca tathā sapta paścimāyāṁ diśi sthitāḥ || 12 ||
सातों द्वीपों में जो अन्य श्रेष्ठ नदियाँ हैं, तथा सातों समुद्र भी पश्चिम दिशा में स्थित हैं।
श्लोक 13 (skanda.7.480.13)
क्रीडंति चक्रतीर्थे वै तीर्थैश्च शतकोटिभिः । पश्यंति च मुहुः कृष्णं पश्चिमाभिमुखं सदा ॥ १३ ॥
krīḍaṁti cakratīrthe vai tīrthaiśca śatakoṭibhiḥ | paśyaṁti ca muhuḥ kṛṣṇaṁ paścimābhimukhaṁ sadā || 13 ||
वे सौ करोड़ तीर्थों सहित चक्रतीर्थ में क्रीड़ा करती हैं, और सदा पश्चिमाभिमुख कृष्ण को बार-बार देखती हैं।
श्लोक 14 (skanda.7.480.14)
विदिशासु च सर्वासु तीर्थसंख्या न विद्यते । पुष्करादीनि तीर्थानि विशाला विरजा गया ॥ १४ ॥
vidiśāsu ca sarvāsu tīrthasaṁkhyā na vidyate | puṣkarādīni tīrthāni viśālā virajā gayā || 14 ||
समस्त उप-दिशाओं में तीर्थों की संख्या नहीं है (अगणित हैं) - पुष्कर आदि तीर्थ, विशाला, विरजा तथा गया,
श्लोक 15 (skanda.7.480.15)
शतैककोटिभिस्तीर्थैर्गोमत्युदधिसंगमे । वर्त्तंते कृष्णसेवायां सोत्सवानि द्विजोत्तमाः ॥ १५ ॥
śataikakoṭibhistīrthairgomatyudadhisaṁgame | varttaṁte kṛṣṇasevāyāṁ sotsavāni dvijottamāḥ || 15 ||
हे द्विजोत्तमो! एक सौ एक करोड़ तीर्थों सहित, गोमती और समुद्र के संगम पर, उत्सवपूर्वक कृष्ण की सेवा में स्थित रहती हैं।
श्लोक 16 (skanda.7.480.16)
वाराणसी पूरैशान्यामवन्ती पूर्वदिक्स्थिता । आग्नेय्यां दिशि कांती च दक्षिणे मथुरा स्थिता ॥ १६ ॥
vārāṇasī pūraiśānyāmavantī pūrvadiksthitā | āgneyyāṁ diśi kāntī ca dakṣiṇe mathurā sthitā || 16 ||
वाराणसी पूर्ण रूप से ईशान दिशा में है, अवंती पूर्व दिशा में स्थित है, आग्नेय दिशा में कांती (कांची) है, तथा दक्षिण में मथुरा स्थित है।
श्लोक 17 (skanda.7.480.17)
नैर्ऋत्यां च तथा माया अयोध्या पश्चिमे स्थिताः । वायव्यां तु कुरुक्षेत्रं हरिक्षेत्रं तथोत्तरे ॥ १७ ॥
nairṛtyāṁ ca tathā māyā ayodhyā paścime sthitāḥ | vāyavyāṁ tu kurukṣetraṁ harikṣetraṁ tathottare || 17 ||
नैर्ऋत्य दिशा में माया (हरिद्वार) तथा पश्चिम में अयोध्या स्थित हैं। वायव्य दिशा में कुरुक्षेत्र तथा उत्तर में हरिक्षेत्र है।
श्लोक 18 (skanda.7.480.18)
शिवक्षेत्रं च ऐशान्यामैंद्र्यां च पुरुषोत्तमः । आग्नेय्यां च भृगुक्षेत्रं प्रभासं दक्षिणाश्रितम् ॥ १८ ॥
śivakṣetraṁ ca aiśānyāmaiṁdryāṁ ca puruṣottamaḥ | āgneyyāṁ ca bhṛgukṣetraṁ prabhāsaṁ dakṣiṇāśritam || 18 ||
शिवक्षेत्र ईशान दिशा में है, इंद्र-दिशा (पूर्व) में पुरुषोत्तम क्षेत्र है, आग्नेय दिशा में भृगुक्षेत्र है, तथा दक्षिण में प्रभासक्षेत्र स्थित है।
श्लोक 19 (skanda.7.480.19)
श्रीरंगं नैर्ऋते भागे लोहदंडं तु पश्चिमे । नारसिंहानि वायव्ये कोकामुख्यं तथोत्तरे ॥ १९ ॥
śrīraṁgaṁ nairṛte bhāge lohadaṁḍaṁ tu paścime | nārasiṁhāni vāyavye kokāmukhyaṁ tathottare || 19 ||
श्रीरंग नैर्ऋत्य भाग में, लोहदंड पश्चिम में, नारसिंह क्षेत्र वायव्य में, तथा कोकामुख्य उत्तर में है।
श्लोक 20 (skanda.7.480.20)
कामाख्या रेणुकादीनि शाक्तेयानि च सर्वशः । क्षेत्रराजानि सर्वाणि यथास्थाने वसंति हि ॥ २० ॥
kāmākhyā reṇukādīni śākteyāni ca sarvaśaḥ | kṣetrarājāni sarvāṇi yathāsthāne vasaṁti hi || 20 ||
कामाख्या, रेणुका आदि समस्त शाक्त क्षेत्र - इस प्रकार सभी क्षेत्रराज अपने-अपने स्थान पर निवास करते हैं।
श्लोक 21 (skanda.7.480.21)
उत्तरे चैव सौराणि गाणपत्यानि कृत्स्नशः । क्षेत्राण्युत्तरतः संति रुक्मिण्याः सन्निधौ द्विजाः ॥ २१ ॥
uttare caiva saurāṇi gāṇapatyāni kṛtsnaśaḥ | kṣetrāṇyuttarataḥ saṁti rukmiṇyāḥ sannidhau dvijāḥ || 21 ||
उत्तर दिशा में ही सौर (सूर्य) क्षेत्र तथा समस्त गाणपत्य क्षेत्र हैं। हे द्विजो! ये सब क्षेत्र उत्तर में रुक्मिणी के समीप हैं।
श्लोक 22 (skanda.7.480.22)
धेनुकं नैमिषारण्यं दंडकं सैंधवं तथा । दशारण्यमर्बुदं च नरनारायणाश्रमम् ॥ २२ ॥
dhenukaṁ naimiṣāraṇyaṁ daṁḍakaṁ saiṁdhavaṁ tathā | daśāraṇyamarbudaṁ ca naranārāyaṇāśramam || 22 ||
धेनुक, नैमिषारण्य, दंडक, सैंधव, दशारण्य, अर्बुद तथा नर-नारायण का आश्रम,
श्लोक 23 (skanda.7.480.23)
यथादिशं वसंति स्म द्वारकायाः समन्ततः । मेर्वाद्याः पर्वताः सौम्ये द्वारकासेवनोत्सुकाः ॥ २३ ॥
yathādiśaṁ vasaṁti sma dvārakāyāḥ samaṁtataḥ | mervādyāḥ parvatāḥ saumye dvārakāsevanotsukāḥ || 23 ||
ये सब अपनी-अपनी दिशा में द्वारका के चारों ओर निवास करते हैं। सौम्य (उत्तर) दिशा में मेरु आदि पर्वत द्वारका की सेवा के लिए उत्सुक हैं।
श्लोक 24 (skanda.7.480.24)
कैलासाद्याश्च ऐशान्यामैन्द्र्यां हिमवदादयः । श्रीशैलाद्याश्च आग्नेय्यां सिंहाद्र्याद्या यमे तथा ॥ २४ ॥
kailāsādyāśca aiśānyāmaindryāṁ himavadādayaḥ | śrīśailādyāśca āgneyyāṁ siṁhādryādyā yame tathā || 24 ||
कैलास आदि ईशान दिशा में, हिमालय आदि इंद्र-दिशा (पूर्व) में, श्रीशैल आदि आग्नेय दिशा में, तथा सिंहाद्रि आदि यम-दिशा (दक्षिण) में हैं।
श्लोक 25 (skanda.7.480.25)
नैर्ऋत्यां वाममार्गाद्या महेन्द्रऋषभादयः । अन्ये च पुण्यशैलाश्च सलोकालोक मानसाः । द्वारकां परितः संति पर्य्युपासंति प्रत्यहम् ॥ २५ ॥
nairṛtyāṁ vāmamārgādyā mahendraṛṣabhādayaḥ | anye ca puṇyaśailāśca salokālokamānasāḥ | dvārakāṁ paritaḥ saṁti paryupāsaṁti pratyaham || 25 ||
नैर्ऋत्य दिशा में वाममार्ग आदि, महेंद्र, ऋषभ आदि पर्वत, तथा लोकालोक और मानस पर्वत सहित अन्य पुण्यशैल - ये सब द्वारका के चारों ओर स्थित होकर प्रतिदिन उसकी उपासना करते हैं।
श्लोक 26 (skanda.7.480.26)
एवं ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सनकादयः । क्षेत्रतीर्थादिभिर्युक्ता अन्यैः पुण्यतमैस्तथा ॥ २६ ॥
evaṁ brahmādayo devā ṛṣayaḥ sanakādayaḥ | kṣetratīrthādibhiryuktā anyaiḥ puṇyatamaistathā || 26 ||
इस प्रकार ब्रह्मा आदि देवता, सनक आदि ऋषि, क्षेत्र-तीर्थ आदि तथा अन्य परम पुण्यशाली,
श्लोक 27 (skanda.7.480.27)
श्रद्धया परया भक्त्या कन्याराशिस्थिते गुरौ । आयांति द्वारकां द्रष्टुं ब्राह्म्याद्याश्च प्रहर्षिताः ॥ २७ ॥
śraddhayā parayā bhaktyā kanyārāśisthite gurau | āyāṁti dvārakāṁ draṣṭuṁ brāhmyādyāśca praharṣitāḥ || 27 ||
परम श्रद्धा और भक्ति से, जब बृहस्पति कन्या राशि में स्थित होते हैं, तब ब्राह्मी आदि देवियाँ भी हर्षित होकर द्वारका के दर्शन के लिए आती हैं।