अम्बिका खण्ड · अध्याय 113
अमृताहरण
श्लोक 1 (skanda.8.113.1)
व्यास उवाच । यत्तेषां कथितं तेन कृतान्तेन महात्मना । ऋषीणां मन्दरे पूर्वं तत्सर्वं कथयस्व मे
vyāsa uvāca | yatteṣāṁ kathitaṁ tena kṛtāntena mahātmanā | ṛṣīṇāṁ mandare pūrvaṁ tatsarvaṁ kathayasva me
व्यास ने कहा - उस महात्मा कृतान्त (यम) ने मन्दराचल पर उन ऋषियों को पूर्व में जो कुछ बताया था, वह सब मुझे बताइए।
श्लोक 2 (skanda.8.113.2)
सनत्कुमार उवाच । भविष्यत्यसुराणां तु हिरण्यकशिपोः सुतः । इन्द्रो महाबलो विद्वान् प्रह्लादोसुरपुङ्गवः
sanatkumāra uvāca | bhaviṣyatyasurāṇāṁ tu hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ | indro mahābalo vidvān prahlādosurapuṅgavaḥ
सनत्कुमार ने कहा - असुरों में हिरण्यकशिपु का पुत्र, महाबली विद्वान् प्रह्लाद, असुरश्रेष्ठ इन्द्र होगा।
श्लोक 3 (skanda.8.113.3)
सोमृतं सह देवैस्तु कृत्वा सुरगणाधिपः । जित्वा युद्धेमृतं देवान्नीतवान्दैत्यपुङ्गवः । विष्णुना निर्जितो युद्धे पुत्रं राज्येभिषेक्ष्यति
somṛtaṁ saha devaistu kṛtvā suragaṇādhipaḥ | jitvā yuddhemṛtaṁ devānnītavāndaityapuṅgavaḥ | viṣṇunā nirjito yuddhe putraṁ rājyebhiṣekṣyati
वह देवताओं के साथ मिलकर अमृत उत्पन्न कराकर, युद्ध में देवताओं को जीतकर उस दैत्यश्रेष्ठ ने अमृत ले लिया होगा। किन्तु फिर विष्णु द्वारा युद्ध में पराजित होकर वह अपने पुत्र का राज्याभिषेक करेगा।
श्लोक 4 (skanda.8.113.4)
व्यास उवाच । कथं तदमृतं देवैरसुरैश्च महाबलैः । मथितं ब्रह्मणः पुत्र एतदिच्छामि वेदितुम्
vyāsa uvāca | kathaṁ tadamṛtaṁ devairasuraiśca mahābalaiḥ | mathitaṁ brahmaṇaḥ putra etadicchāmi veditum
व्यास ने कहा - हे ब्रह्मपुत्र! वह अमृत देवताओं तथा महाबली असुरों ने किस प्रकार मथा, यह मैं जानना चाहता हूँ।
श्लोक 5 (skanda.8.113.5)
सनत्कुमार उवाच । ब्रह्मणाभ्येत्य शक्रत्वे प्रह्लादोसुरपुङ्गवः । अभिषिक्तस्तदा व्यास असुरान् प्रजुगोपह
sanatkumāra uvāca | brahmaṇābhyetya śakratve prahlādosurapuṅgavaḥ | abhiṣiktastadā vyāsa asurān prajugopaha
सनत्कुमार ने कहा - ब्रह्मा के पास जाकर प्रह्लाद, असुरश्रेष्ठ, इन्द्र-पद पर अभिषिक्त हुआ, और हे व्यास! तब उसने असुरों की रक्षा की।
श्लोक 6 (skanda.8.113.6)
अथ देवैस्तदा संख्यमसुराणां बभूव ह । अमन्त्रयन्त देवाश्च भगवन्तं पितामहम्
atha devaistadā saṅkhyamasurāṇāṁ babhūva ha | amantrayanta devāśca bhagavantaṁ pitāmaham
तब देवताओं और असुरों के बीच युद्ध हुआ, और देवताओं ने भगवान् पितामह से परामर्श किया।
श्लोक 7 (skanda.8.113.7)
देवा ऊचुः । भगवन्नसुरैर्देवा हन्यन्ते युधि मर्त्यवत् । न म्रियन्ते यथा देवास्तथाज्ञापय सुव्रत
devā ūcuḥ | bhagavannasurairdevā hanyante yudhi martyavat | na mriyante yathā devāstathājñāpaya suvrata
देवताओं ने कहा - हे भगवन्! युद्ध में असुरों द्वारा देवता मनुष्यों की भाँति मारे जा रहे हैं। हे सुव्रत! ऐसी आज्ञा दें कि देवता मृत्यु को प्राप्त न हों।
श्लोक 8 (skanda.8.113.8)
स एवमुक्तस्तानाह ब्रह्मा देवान्सवासवान् । क्षीरोदादमृतं शीघ्रमुत्पादयत गच्छत
sa evamuktastānāha brahmā devānsavāsavān | kṣīrodādamṛtaṁ śīghramutpādayata gacchata
इस प्रकार कहे जाने पर ब्रह्मा ने इन्द्र सहित देवताओं से कहा - जाओ, क्षीरसागर से शीघ्र अमृत उत्पन्न करो।
श्लोक 9 (skanda.8.113.9)
मन्वन्तरेषु सर्वेषु ये ये देवा भवन्ति ते । क्षीरोदादमृतं सर्वं जनयन्ति सुरैस्सह
manvantareṣu sarveṣu ye ye devā bhavanti te | kṣīrodādamṛtaṁ sarvaṁ janayanti suraissaha
सभी मन्वन्तरों में जो-जो देवता होते हैं, वे सब मिलकर क्षीरसागर से सम्पूर्ण अमृत उत्पन्न करते हैं।
श्लोक 10 (skanda.8.113.10)
तदश्नन्ति च देवेशास्तेन तृप्तिश्च जायते । उत्तिष्ठन्ति मृताश्चैव पीत्वा च न म्रियन्ति ते
tadaśnanti ca deveśāstena tṛptiśca jāyate | uttiṣṭhanti mṛtāścaiva pītvā ca na mriyanti te
उसे देवगण खाते हैं, जिससे तृप्ति होती है; मृत देवता भी उठ खड़े होते हैं, और पीने पर वे फिर मृत्यु को प्राप्त नहीं होते।
श्लोक 11 (skanda.8.113.11)
देवा ऊचुः । कथं तदमृतं देवा भुवि मन्वन्तरेश्वराः । उत्पादयन्ति तत्सर्वमुपायं कथयस्व नः
devā ūcuḥ | kathaṁ tadamṛtaṁ devā bhuvi manvantareśvarāḥ | utpādayanti tatsarvamupāyaṁ kathayasva naḥ
देवताओं ने कहा - हे देव! पृथ्वी पर मन्वन्तरेश्वर देवता उस अमृत को किस प्रकार उत्पन्न करते हैं? हमें उसका सम्पूर्ण उपाय बताइए।
श्लोक 12 (skanda.8.113.12)
ब्रह्मोवाच । वारुण्यां सोमपुर्यां तु क्षीरोदं तत्सरः शुभम् । समुद्रा यत्र ते सप्त सदा सन्निहिताः शुभाः
brahmovāca | vāruṇyāṁ somapuryāṁ tu kṣīrodaṁ tatsaraḥ śubham | samudrā yatra te sapta sadā sannihitāḥ śubhāḥ
ब्रह्मा ने कहा - वरुण की दिशा में, सोमपुरी में, वह शुभ क्षीरसागर है, जहाँ वे सातों शुभ समुद्र सदा एकत्र रहते हैं।
श्लोक 13 (skanda.8.113.13)
इरा माला सिनीवाली कुहू राका इरावती । सावित्री चैव गायत्री सुरभी कद्रुरेव च
irā mālā sinīvālī kuhū rākā irāvatī | sāvitrī caiva gāyatrī surabhī kadrureva ca
वहाँ इरा, माला, सिनीवाली, कुहू, राका, इरावती, सावित्री, गायत्री, सुरभि और कद्रू -
श्लोक 14 (skanda.8.113.14)
अदितिश्च दितिश्चैव देविका विश्वसंभवा । गावः सर्वसहा यत्र सर्वकामदुघाः शुभाः
aditiśca ditiścaiva devikā viśvasaṁbhavā | gāvaḥ sarvasahā yatra sarvakāmadughāḥ śubhāḥ
तथा अदिति, दिति, विश्व को उत्पन्न करने वाली देविका - और वहाँ वे सर्वसहा, सब कामनाओं को पूर्ण करने वाली शुभ गौएँ रहती हैं,
श्लोक 15 (skanda.8.113.15)
क्षरन्ति वत्सलाः क्षीरं षड्रसं ह्यमृतोपमम् । ऋषयः फेनपा यत्र तपोदमशमात्मकाः
kṣaranti vatsalāḥ kṣīraṁ ṣaḍrasaṁ hyamṛtopamam | ṛṣayaḥ phenapā yatra tapodamaśamātmakāḥ
जो स्नेहवश छह रसों से युक्त, अमृत के समान दूध बहाती हैं; और जहाँ तप, दम और शम से युक्त फेनपायी ऋषिगण रहते हैं।
श्लोक 16 (skanda.8.113.16)
ओषध्यस्तत्र याः काश्चिल्लोकेस्मिन्देवसत्तमाः । ग्राम्यारण्याश्च दिव्याश्च मानुषाश्च सहस्रशः
oṣadhyastatra yāḥ kāścillokesmindevasattamāḥ | grāmyāraṇyāśca divyāśca mānuṣāśca sahasraśaḥ
हे देवश्रेष्ठो! इस लोक में जो भी औषधियाँ हैं - ग्राम्य, वन्य, दिव्य तथा मानव-सम्बन्धी - वे सब हजारों की संख्या में वहाँ रहती हैं।
श्लोक 17 (skanda.8.113.17)
वृक्षान्वल्लीर्वीरुधश्च गुल्मानन्यांश्च तादृशान् । प्रक्षिप्य भेषजञ्चैव सोमं राजानमेव च
vṛkṣānvallīrvīrudhaśca gulmānanyāṁśca tādṛśān | prakṣipya bheṣajañcaiva somaṁ rājānameva ca
वृक्षों, बेलों, लताओं और अन्य वैसे ही झाड़ों को, तथा औषधि और राजा सोम को भी उस सागर में डालकर -
श्लोक 18 (skanda.8.113.18)
श्रियं लक्ष्मीं तथा ख्यातिं यशस्तुष्टिं तथैव च । कीर्त्तिं श्रद्धां धारणां च ऊहापोहे तथैव च
śriyaṁ lakṣmīṁ tathā khyātiṁ yaśastuṣṭiṁ tathaiva ca | kīrttiṁ śraddhāṁ dhāraṇāṁ ca ūhāpohe tathaiva ca
तथा श्री, लक्ष्मी, ख्याति, यश, तुष्टि, कीर्ति, श्रद्धा, धारणा और ऊह-अपोह (तर्क-वितर्क) को भी उसमें डालकर -
श्लोक 19 (skanda.8.113.19)
बलं धर्ममथोर्ज्जश्च तृप्तिं देवीं सरस्वतीम् । तीर्थानि चैव सर्वाणि दानानि विविधानि च
balaṁ dharmamathorjjaśca tṛptiṁ devīṁ sarasvatīm | tīrthāni caiva sarvāṇi dānāni vividhāni ca
बल, धर्म, ऊर्जा, तृप्ति, देवी सरस्वती, सभी तीर्थों तथा नाना प्रकार के दानों को भी उसमें डालकर -
श्लोक 20 (skanda.8.113.20)
वृषं रथं ध्वजं चैव गजमश्वं तथैव च । अष्टौ च मंगलान्यत्र तथा छन्दांसि चाक्षिपन्
vṛṣaṁ rathaṁ dhvajaṁ caiva gajamaśvaṁ tathaiva ca | aṣṭau ca maṅgalānyatra tathā chandāṁsi cākṣipan
बैल, रथ, ध्वज, हाथी और घोड़े को, तथा आठों मंगल-चिह्नों और वेद-छन्दों को भी वहाँ डाल दिया।
श्लोक 21 (skanda.8.113.21)
वेदान् विद्याश्च याः काश्चिद्याश्चैता लोकमातरः । मन्त्रान्यज्ञान् सुवर्णं च मन्त्रोपकरणानि च
vedān vidyāśca yāḥ kāścidyāścaitā lokamātaraḥ | mantrānyajñān suvarṇaṁ ca mantropakaraṇāni ca
वेदों को, जो भी विद्याएँ थीं, इन लोकमाताओं को, मन्त्रों, यज्ञों, सुवर्ण तथा मन्त्रों के साधनों को भी वहाँ डाल दिया।
श्लोक 22 (skanda.8.113.22)
यत्किञ्चिच्छोभनं चैव तृप्तिमद्रसवच्च ह । प्रक्षिप्य तत्र तत्सर्वं ततो मन्थानमावहन्
yatkiñcicchobhanaṁ caiva tṛptimadrasavacca ha | prakṣipya tatra tatsarvaṁ tato manthānamāvahan
और जो कुछ भी सुन्दर तथा तृप्तिदायक रसमय था, वह सब उसमें डालकर, फिर उन्होंने मथानी लाई।
श्लोक 23 (skanda.8.113.23)
मन्दरं पर्वतश्रेष्ठमकूपारञ्च कच्छपम् । तस्य पृष्ठे च मन्थानं मन्दरं पर्वतेश्वरम्
mandaraṁ parvataśreṣṭhamakūpārañca kacchapam | tasya pṛṣṭhe ca manthānaṁ mandaraṁ parvateśvaram
पर्वतश्रेष्ठ मन्दराचल को और अकूपार नामक कच्छप को लाया गया, और उस कच्छप की पीठ पर उस पर्वतराज मन्दर को मथानी के रूप में स्थापित किया गया।
श्लोक 24 (skanda.8.113.24)
कृत्वा विष्णुगृहीतं ते वासुकिं प्रग्रहं तथा । यतो मुखं ततो दैत्या यतः पुच्छं ततः सुराः
kṛtvā viṣṇugṛhītaṁ te vāsukiṁ pragrahaṁ tathā | yato mukhaṁ tato daityā yataḥ pucchaṁ tataḥ surāḥ
विष्णु द्वारा धारण किए गए वासुकि नाग को रस्सी बनाकर, जिस ओर उसका मुख था उस ओर दैत्य खड़े हुए, और जिस ओर पूँछ थी उस ओर देवता खड़े हुए।
श्लोक 25 (skanda.8.113.25)
कर्षन्तस्तं तु मन्थानं मथ्नन्ति बहुलास्समाः । ततो वर्षसहस्रेण तस्मादुत्थास्यते हयः
karṣantastaṁ tu manthānaṁ mathnanti bahulāssamāḥ | tato varṣasahasreṇa tasmādutthāsyate hayaḥ
वे उस मथानी को खींचते हुए बहुत वर्षों तक मथते रहेंगे। तब सहस्र वर्षों के पश्चात् उस सागर से एक अश्व प्रकट होगा।
श्लोक 26 (skanda.8.113.26)
गावश्चैव सहाभागा गजो मत्तश्च वै शुभः । वृषभो भीमनादश्च कन्याः कीचकवेणवः
gāvaścaiva sahābhāgā gajo mattaśca vai śubhaḥ | vṛṣabho bhīmanādaśca kanyāḥ kīcakaveṇavaḥ
साथ ही उत्तम भाग वाली गौएँ, मस्त शुभ हाथी, भयंकर गर्जना करने वाला वृषभ, तथा बाँस की भाँति सुन्दर कन्याएँ प्रकट होंगी,
श्लोक 27 (skanda.8.113.27)
अष्टमङ्गलकञ्चैव भिषग् धन्वन्तरिस्तथा । श्रीर्लक्ष्मीरेवमाद्याश्च वारुणी च मदोत्कटा
aṣṭamaṅgalakañcaiva bhiṣag dhanvantaristathā | śrīrlakṣmīrevamādyāśca vāruṇī ca madotkaṭā
अष्टमंगल के चिह्न, वैद्य धन्वन्तरि, श्री-लक्ष्मी आदि, तथा मद से भरपूर वारुणी (सुरा) भी प्रकट होंगी।
श्लोक 28 (skanda.8.113.28)
ओषध्यश्च तथा दिव्या ग्राम्यारण्याः समानुषाः । वृक्षादयश्च ते सर्वे ततः सोमश्च पार्थिवः
oṣadhyaśca tathā divyā grāmyāraṇyāḥ samānuṣāḥ | vṛkṣādayaśca te sarve tataḥ somaśca pārthivaḥ
तथा दिव्य, ग्राम्य, वन्य और मानव-सम्बन्धी सभी औषधियाँ और वृक्ष आदि भी उसी से प्रकट होंगे, और तत्पश्चात् पार्थिव सोम (चन्द्रमा) भी प्रकट होगा।
श्लोक 29 (skanda.8.113.29)
अमृतं तत् समाहृत्य विषं तच्च दुरासदम् । यज्ञादीँश्चैव तत् सर्वान् यत्किञ्चित्तत्र संभृतम्
amṛtaṁ tat samāhṛtya viṣaṁ tacca durāsadam | yajñādīm̐ścaiva tat sarvān yatkiñcittatra saṁbhṛtam
वही अमृत, तथा वह दुर्धर्ष विष, यज्ञ आदि सब कुछ जो भी उसमें संचित था, वह सब बाहर आएगा।
श्लोक 30 (skanda.8.113.30)
एवं मन्वन्तरेष्वत्र देवैः सासुरमानुषैः । मथ्यते त्वमृतं देवास्तच्च संजायते तथा
evaṁ manvantareṣvatra devaiḥ sāsuramānuṣaiḥ | mathyate tvamṛtaṁ devāstacca saṁjāyate tathā
इस प्रकार, हे देवो! प्रत्येक मन्वन्तर में देवताओं द्वारा असुरों और मनुष्यों सहित अमृत मथा जाता है, और वह इसी प्रकार उत्पन्न होता है।
श्लोक 31 (skanda.8.113.31)
तस्माद्यूयमितो गत्वा दानवैस्सह देवताः । मन्थध्वममृतं क्षिप्रं ततः प्राप्स्यथ तद्धितम्
tasmādyūyamito gatvā dānavaissaha devatāḥ | manthadhvamamṛtaṁ kṣipraṁ tataḥ prāpsyatha taddhitam
अतः, हे देवो! तुम यहाँ से जाकर दानवों के साथ मिलकर शीघ्र अमृत का मन्थन करो; उससे तुम्हें हितकर फल प्राप्त होगा।
श्लोक 32 (skanda.8.113.32)
सनत्कुमार उवाच । त एवमुक्ता देवेशा ब्रह्मणा लोककर्तृणा । इमं लोकमुपावृत्य तथाकुर्वन्त सर्वशः
sanatkumāra uvāca | ta evamuktā deveśā brahmaṇā lokakartṛṇā | imaṁ lokamupāvṛtya tathākurvanta sarvaśaḥ
सनत्कुमार ने कहा - लोक के रचयिता ब्रह्मा द्वारा इस प्रकार आज्ञप्त होकर वे देवेश्वर इस लोक में लौटकर सब वैसा ही करने लगे।
श्लोक 33 (skanda.8.113.33)
तस्मिंस्तु मथ्यमाने वै विषमग्रे समुत्थितम् । देवासुरत्रासकरं तत्पपौ शङ्करस्तदा
tasmiṁstu mathyamāne vai viṣamagre samutthitam | devāsuratrāsakaraṁ tatpapau śaṅkarastadā
उस सागर के मथे जाने पर सबसे पहले देव-असुरों को त्रास देने वाला विष प्रकट हुआ, जिसे शंकर ने पी लिया।
श्लोक 34 (skanda.8.113.34)
ततस्तस्मात् पुनरपि ह्युदतिष्ठन् पयोनिधेः । रत्नानि बहुचित्राणि तान्यगृह्णन्त देवताः
tatastasmāt punarapi hyudatiṣṭhan payonidheḥ | ratnāni bahucitrāṇi tānyagṛhṇanta devatāḥ
फिर उस क्षीरसागर से अनेक विचित्र रत्न पुनः उत्पन्न हुए, जिन्हें देवताओं ने ग्रहण कर लिया।
श्लोक 35 (skanda.8.113.35)
असुरा जगृहुर्नैनान्यशपँस्ताँस्ततोसुरान् । मङ्गलान्यवमन्यन्त तेन ते निधनं गताः
asurā jagṛhurnaināṇyaśapam̐stām̐statosurān | maṅgalānyavamanyanta tena te nidhanaṁ gatāḥ
असुरों ने इन रत्नों को नहीं लिया; उन रत्नों ने असुरों को शाप दे दिया। उन्होंने मंगल वस्तुओं का अपमान किया, इसी कारण वे विनाश को प्राप्त हुए।
श्लोक 36 (skanda.8.113.36)
रत्नान्यूचुः । यस्माद्यूयं दुरात्मानो नास्मान्नन्दथ दारुणाः । तस्मात् समीहितं यद्वस्तत्तथा न भविष्यति
ratnānyūcuḥ | yasmādyūyaṁ durātmāno nāsmānnandatha dāruṇāḥ | tasmāt samīhitaṁ yadvastattathā na bhaviṣyati
रत्नों ने कहा - चूँकि तुम दुरात्मा, क्रूर होकर हमें ग्रहण करके प्रसन्न नहीं हुए, इसलिए तुम्हारा जो भी अभीष्ट है, वह उस प्रकार नहीं होगा।
श्लोक 37 (skanda.8.113.37)
वारुणीं नाप्यगृह्णन्तासुरा मदबलावहाम् । यस्मात्ततोसुरास्ते वै दुरात्मानश्च सर्वशः
vāruṇīṁ nāpyagṛhṇantāsurā madabalāvahām | yasmāttatosurāste vai durātmānaśca sarvaśaḥ
असुरों ने मद-शक्ति से युक्त वारुणी (सुरा) को भी नहीं ग्रहण किया - इसीलिए वे सब सदा के लिए असुर और दुरात्मा ही रहे।
श्लोक 38 (skanda.8.113.38)
तत उच्चैःश्रवा नाम वाजी परमशोभनः । हस्ती चैव चतुर्दन्तो भिषक् च सुमहायशाः
tata uccaiḥśravā nāma vājī paramaśobhanaḥ | hastī caiva caturdanto bhiṣak ca sumahāyaśāḥ
फिर उच्चैःश्रवा नामक परम सुन्दर घोड़ा, चार दाँतों वाला हाथी, तथा अत्यन्त यशस्वी वैद्य (धन्वन्तरि) प्रकट हुए,
श्लोक 39 (skanda.8.113.39)
घृताची पूर्वचित्तिश्च देवी रम्भा मनोरमा । अमृतं च ततः सोमो गृहीत्वोत्थितवान् सुराः
ghṛtācī pūrvacittiśca devī rambhā manoramā | amṛtaṁ ca tataḥ somo gṛhītvotthitavān surāḥ
तथा घृताची, पूर्वचित्ति, और मनोहर देवी रम्भा प्रकट हुईं। तत्पश्चात् सोम (चन्द्रमा) अमृत को लेकर उठ खड़े हुए, हे देवो!
श्लोक 40 (skanda.8.113.40)
सनत्कुमार उवाच । तत उत्सृज्य ते रत्नान्यसुरा दर्पिता भृशम् । सोमहस्ताद् बलेनैव अमृतं जगृहुस्तदा
sanatkumāra uvāca | tata utsṛjya te ratnānyasurā darpitā bhṛśam | somahastād balenaiva amṛtaṁ jagṛhustadā
सनत्कुमार ने कहा - तब उन रत्नों को छोड़कर अत्यन्त उन्मत्त हुए असुरों ने सोम के हाथ से बलपूर्वक अमृत छीन लिया।
श्लोक 41 (skanda.8.113.41)
तान्देवाः सहिताभ्येत्य ऊचुः सान्त्वेन मोहितान् । न युक्तं कर्तुमेवं वः सहिता उपयुञ्ज्महे
tāndevāḥ sahitābhyetya ūcuḥ sāntvena mohitān | na yuktaṁ kartumevaṁ vaḥ sahitā upayuñjmahe
देवगण एकत्र होकर उन मोहित असुरों के पास गए और सान्त्वना भरे शब्दों में बोले - यह करना तुम्हें उचित नहीं; हम सब मिलकर इसका उपभोग करें।
श्लोक 42 (skanda.8.113.42)
सख्यं हि नोस्तु सुदृढं मा नो बलमदान्विताः । क्लेशमेनं वृथा येह कुरुध्वं दानवेश्वराः
sakhyaṁ hi nostu sudṛḍhaṁ mā no balamadānvitāḥ | kleśamenaṁ vṛthā yeha kurudhvaṁ dānaveśvarāḥ
हमारे बीच दृढ़ मित्रता हो; हे दानवेश्वरो! अपने बल के मद से युक्त होकर हमारे लिए व्यर्थ इस क्लेश को मत उत्पन्न करो।
श्लोक 43 (skanda.8.113.43)
तांस्तथावादिनः सर्वान् प्रह्लादो दानवेश्वरः । इदमाह महामायो धर्मं कृत्वा तु पृष्ठतः
tāṁstathāvādinaḥ sarvān prahlādo dānaveśvaraḥ | idamāha mahāmāyo dharmaṁ kṛtvā tu pṛṣṭhataḥ
उन सबके ऐसा कहने पर, दानवेश्वर प्रह्लाद, महामायावी होकर, धर्म को पीछे रखकर, यह बोला -
श्लोक 44 (skanda.8.113.44)
प्रह्लाद उवाच । यदा रत्नान्यगृहणीध्वं सागरादुत्थितानि वै । तदा न यूयमस्माभिः किञ्चिदुक्ताः सुरेश्वराः
prahlāda uvāca | yadā ratnānyagṛhaṇīdhvaṁ sāgarādutthitāni vai | tadā na yūyamasmābhiḥ kiñciduktāḥ sureśvarāḥ
प्रह्लाद ने कहा - हे सुरेश्वरो! जब तुमने सागर से उत्पन्न रत्नों को ले लिया था, तब तो हमने तुमसे कुछ भी नहीं कहा था।
श्लोक 45 (skanda.8.113.45)
इदमेवं वयं सर्वे रत्नं गृह्णीम देवताः । नैतद् विना हि युद्धेन दास्यामो वयमद्य वै
idamevaṁ vayaṁ sarve ratnaṁ gṛhṇīma devatāḥ | naitad vinā hi yuddhena dāsyāmo vayamadya vai
हे देवो! उसी प्रकार अब हम सब इस रत्न (अमृत) को ग्रहण करते हैं। बिना युद्ध किए हम आज इसे नहीं देंगे।
श्लोक 46 (skanda.8.113.46)
इदमस्मद्गतं देवा अमृतं सर्वमङ्गलम् । युद्धेन यदि वः कार्यं गृह्णीध्वं यदि शक्यते
idamasmadgataṁ devā amṛtaṁ sarvamaṅgalam | yuddhena yadi vaḥ kāryaṁ gṛhṇīdhvaṁ yadi śakyate
हे देवो! यह सर्वमंगलकारी अमृत अब हमारे अधिकार में आ चुका है। यदि तुम्हें युद्ध से प्रयोजन है, तो यदि शक्य हो तो इसे ले लो।
श्लोक 47 (skanda.8.113.47)
सनत्कुमार उवाच । त एवमुक्तास्तैः क्रूरैर्देवा भीता इवाभवन् । विवर्णवदना दीना न किञ्चित्ताँस्तदोचिरे
sanatkumāra uvāca | ta evamuktāstaiḥ krūrairdevā bhītā ivābhavan | vivarṇavadanā dīnā na kiñcittām̐stadocire
सनत्कुमार ने कहा - उन क्रूर असुरों द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर देवगण भयभीत-से हो गए। उनके मुख विवर्ण हो गए, वे दीन होकर उनसे कुछ भी नहीं बोल पाए।
श्लोक 48 (skanda.8.113.48)
व्रीडितास्तेन महासत्वा विनिवृत्ताः सुरेश्वराः । निरुत्साहा बभूवुर्हि हता स्मेति च चिन्तयन्
vrīḍitāstena mahāsatvā vinivṛttāḥ sureśvarāḥ | nirutsāhā babhūvurhi hatā smeti ca cintayan
वे महाबली देवेश्वर इससे लज्जित होकर पीछे हट गए, वे उत्साहहीन हो गए, यह सोचते हुए कि हम पराजित हो गए हैं।
श्लोक 49 (skanda.8.113.49)
तांस्तथा चिन्तयानाँस्तु सहस्राक्षः पुरन्दरः । उवाच किं विषादेन युद्धेनैनान्निहन्महे
tāṁstathā cintayānām̐stu sahasrākṣaḥ purandaraḥ | uvāca kiṁ viṣādena yuddhenaināannihanmahe
उन्हें इस प्रकार चिन्तित देखकर सहस्राक्ष इन्द्र ने कहा - विषाद से क्या लाभ? हम युद्ध में इनका वध क्यों न कर दें?
श्लोक 50 (skanda.8.113.50)
विष्णुरुवाच । अबुद्धिरेषा शक्रस्य युद्धं प्रति सुरेश्वराः । नहि युद्धे सुराः शक्याः सर्वे हन्तुं महाबलाः
viṣṇuruvāca | abuddhireṣā śakrasya yuddhaṁ prati sureśvarāḥ | nahi yuddhe surāḥ śakyāḥ sarve hantuṁ mahābalāḥ
विष्णु ने कहा - हे सुरेश्वरो! युद्ध के विषय में शक्र की यह सोच अबुद्धिमत्तापूर्ण है, क्योंकि युद्ध में देवता उन सब महाबली असुरों को नष्ट नहीं कर सकते।
श्लोक 51 (skanda.8.113.51)
तस्मात्ते न पिबन्ति स्म यावदेवामृतं शुभम् । तावदेव हरिष्यामि मायामास्थाय तच्छलात्
tasmātte na pibanti sma yāvadevāmṛtaṁ śubham | tāvadeva hariṣyāmi māyāmāsthāya tacchalāt
अतः जब तक वे इस शुभ अमृत को पी नहीं लेते, तब तक ही मैं माया का आश्रय लेकर छल से इसे हर लूँगा।
श्लोक 52 (skanda.8.113.52)
सन्नह्यध्वं सुरास्सर्वे व्यूहं कृत्वावतिष्ठत । गृहीत्वा यावदमृतमिहायामि दिवौकसः
sannahyadhvaṁ surāssarve vyūhaṁ kṛtvāvatiṣṭhata | gṛhītvā yāvadamṛtamihāyāmi divaukasaḥ
हे देवो! तुम सब शस्त्र धारण कर व्यूह बनाकर स्थित रहो, जब तक कि मैं अमृत लेकर यहाँ वापस न आ जाऊँ।
श्लोक 53 (skanda.8.113.53)
सनत्कुमार उवाच । ततः सं मोहनीं मायामास्थाय विबुधेश्वरः । यज्ञश्रीरूपमास्थाय जगाम दितिजान्प्रति
sanatkumāra uvāca | tataḥ saṁmohanīṁ māyāmāsthāya vibudheśvaraḥ | yajñaśrīrūpamāsthāya jagāma ditijānprati
सनत्कुमार ने कहा - तब वह देवेश्वर मोहिनी माया का आश्रय लेकर, यज्ञश्री का रूप धारण कर दैत्यों के पास गया।
श्लोक 54 (skanda.8.113.54)
स गत्वासुरराजं तमिदमाह महाबलः । यज्ञश्रीरूपसंपन्नः पद्महस्तोमलेक्षणः
sa gatvāsurarājaṁ tamidamāha mahābalaḥ | yajñaśrīrūpasaṁpannaḥ padmahastomalekṣaṇaḥ
उस असुरराज के पास जाकर, यज्ञश्री के रूप में सम्पन्न, कमल-हाथ और कमल-नेत्रों वाले उस महाबली ने यह कहा -
श्लोक 55 (skanda.8.113.55)
विष्णुरुवाच । अबलान् दैवतान् ज्ञात्वा बलिनस्सुदुरासदान् । यज्ञश्रीरस्मि संप्राप्ता दानवान् बलदर्पितान्
viṣṇuruvāca | abalān daivatān jñātvā balinassudurāsadān | yajñaśrīrasmi saṁprāptā dānavān baladarpitān
विष्णु ने कहा - देवताओं को निर्बल जानकर मैं, यज्ञश्री, तुम्हारे पास आई हूँ - तुम बलशाली, बल के मद से उन्मत्त, दुर्धर्ष दानवों के पास।
श्लोक 56 (skanda.8.113.56)
प्रतिगृह्णन्तु मां सर्वे दानवाः सुरविद्विषः । गतास्ते निधनं देवा यूयं देवा न संशयः
pratigṛhṇantu māṁ sarve dānavāḥ suravidviṣaḥ | gatāste nidhanaṁ devā yūyaṁ devā na saṁśayaḥ
हे देव-द्वेषी दानवो! तुम सब मुझे स्वीकार करो; वे देवता विनाश को प्राप्त हो चुके हैं, अब तुम ही देवता हो, इसमें संदेह नहीं।
श्लोक 57 (skanda.8.113.57)
ततोसुरास्तदोत्थाय प्रह्लादश्चैव दानवः । प्रदक्षिणमुपावृत्य हस्तेस्य कलशं ददुः
tatosurāstadotthāya prahlādaścaiva dānavaḥ | pradakṣiṇamupāvṛtya hastesya kalaśaṁ daduḥ
तब वे असुर और दानव प्रह्लाद उठकर, उसकी प्रदक्षिणा करके, उसके हाथ में अमृत-कलश दे दिया।
श्लोक 58 (skanda.8.113.58)
स प्राह दानवान् देवः स्त्रीरूपाकृष्टमानसान् । नेदं मयि भवन्तोद्य क्षेप्तुमर्हन्ति सर्वशः
sa prāha dānavān devaḥ strīrūpākṛṣṭamānasān | nedaṁ mayi bhavantodya kṣeptumarhanti sarvaśaḥ
स्त्री-रूप से जिनका मन आकृष्ट हो गया था, उन दानवों से उस देव ने कहा - आप लोगों को अब मुझ पर इस विषय में कोई दोष नहीं देना चाहिए।
श्लोक 59 (skanda.8.113.59)
मायामास्थाय विबुधा माहार्षुस्ते कदाचन । ते हि सर्वे दुराचारा मायानिकृतिमाश्रिताः
māyāmāsthāya vibudhā māhārṣuste kadācana | te hi sarve durācārā māyānikṛtimāśritāḥ
देवताओं ने कभी माया का आश्रय लेकर तुमसे कुछ छीना नहीं है; परन्तु वे (देवगण) सब दुराचारी हैं, माया और छल का आश्रय लेने वाले हैं (ऐसा वह भ्रामक रूप से कह रहा है)।
श्लोक 60 (skanda.8.113.60)
प्रह्लाद उवाच । जाने मायाविदस्ते वै निकृत्या बलिनश्च ह । माययैव वयं तान्वै निहंस्यामः सुदंशितान्
prahlāda uvāca | jāne māyāvidaste vai nikṛtyā balinaśca ha | māyayaiva vayaṁ tānvai nihaṁsyāmaḥ sudaṁśitān
प्रह्लाद ने कहा - मैं जानता हूँ कि वे देवता माया के ज्ञाता, छल में कुशल और बलवान् हैं; परन्तु हम भी माया से ही सुसज्जित उन्हें नष्ट कर देंगे।
श्लोक 61 (skanda.8.113.61)
निकृत्या निकृतिज्ञास्तु हन्तव्या दुष्टचेतसः । मायाविदश्च मायाभिरिति धर्मः प्रभाषितम्
nikṛtyā nikṛtijñāstu hantavyā duṣṭacetasaḥ | māyāvidaśca māyābhiriti dharmaḥ prabhāṣitam
जो छल के ज्ञाता और दुष्ट-हृदय हैं, उन्हें छल से ही मारना चाहिए, और मायावियों को माया से ही; ऐसा धर्म कहा गया है।
श्लोक 62 (skanda.8.113.62)
त्वन्तु नो गतिरद्येह तथा चैव परायणम् । त्वया दत्तमिदं सर्वे उपयक्ष्याम शोभने
tvantu no gatiradyeha tathā caiva parāyaṇam | tvayā dattamidaṁ sarve upayakṣyāma śobhane
हे शोभने! आज तुम्हीं हमारी गति हो और तुम्हीं हमारा परम आश्रय हो; तुम्हारे द्वारा दिया गया यह सब हम स्वीकार करेंगे।
श्लोक 63 (skanda.8.113.63)
त्वञ्चेन्न यच्छसेस्माकं तद्धि ते परमं हितम् । वयं च त्वां तथा सर्वे नावमंस्यामहे सदा
tvañcenna yacchasesmākaṁ taddhi te paramaṁ hitam | vayaṁ ca tvāṁ tathā sarve nāvamaṁsyāmahe sadā
यदि तुम हमें यह न भी दो, तो भी यही तुम्हारे लिए परम हितकर है; और हम सब भी तुम्हारा कभी अनादर नहीं करेंगे।
श्लोक 64 (skanda.8.113.64)
ततः स तं तदा धीमान् प्रहस्य शुभदर्शनः । उवाच यत् त्वया गीतं सत्यं तच्च करोमि ते
tataḥ sa taṁ tadā dhīmān prahasya śubhadarśanaḥ | uvāca yat tvayā gītaṁ satyaṁ tacca karomi te
तब उस बुद्धिमान्, सुन्दर रूप वाले (विष्णु) ने मुस्कुराते हुए उससे कहा - जो कुछ तुमने कहा, वह सत्य है; मैं तुम्हारे लिए वैसा ही करूँगी।
श्लोक 65 (skanda.8.113.65)
सनत्कुमार उवाच । ततो निरीक्षतां तेषां विष्णुः कृत्वा स्वकं वपुः । प्रगृह्यामृतमुत्पत्य देवेभ्यः प्रददौ विभुः
sanatkumāra uvāca | tato nirīkṣatāṁ teṣāṁ viṣṇuḥ kṛtvā svakaṁ vapuḥ | pragṛhyāmṛtamutpatya devebhyaḥ pradadau vibhuḥ
सनत्कुमार ने कहा - तत्पश्चात् उन सबके देखते-देखते ही विष्णु ने अपना वास्तविक रूप धारण किया, और अमृत को लेकर उड़ते हुए, प्रभु ने वह देवताओं को दे दिया।