Skip to main content

अम्बिका खण्ड · अध्याय 127

गंगावतार

अध्याय 126अध्याय-सूचीअध्याय 128

श्लोक 1 (skanda.8.127.1)

सनत्कुमार उवाच । स गत्वा तं तदोद्देशं महागजनिषेवितम् । अपश्यद् भस्मभूतांस्तान्मुनिञ्च ज्वलनप्रभम्

sanatkumāra uvāca | sa gatvā taṁ tadoddeśaṁ mahāgajaniṣevitam | apaśyad bhasmabhūtāṁstānmuniñca jvalanaprabham

सनत्कुमार बोले - महागजों से सेवित उस स्थान पर जाकर उसने उन भस्मीभूत पितरों को और अग्निसमान तेजस्वी मुनि को देखा।

श्लोक 2 (skanda.8.127.2)

ततस्तं स तदा वाग्भिः स्तवयुक्ताभिरन्तिके । प्रणम्याक्षामयत् सर्वं पूर्वैर्यद् दुष्कृतं कृतम्

tatastaṁ sa tadā vāgbhiḥ stavayuktābhirantike | praṇamyākṣāmayat sarvaṁ pūrvairyad duṣkṛtaṁ kṛtam

तब उसने निकट जाकर स्तुतिपूर्ण वाणी से प्रणाम करके, पूर्वजों द्वारा किये गये सम्पूर्ण दुष्कृत्य के लिये क्षमा माँगी।

श्लोक 3 (skanda.8.127.3)

कपिल उवाच । राजन्निहाहमेकान्ते युक्तस्तिष्ठामि विज्वरः । तैरर्दितोस्मि सहसा वायुं वक्त्रादवासृजम्

kapila uvāca | rājannihāhamekānte yuktastiṣṭhāmi vijvaraḥ | tairarditosmi sahasā vāyuṁ vaktrādavāsṛjam

कपिल बोले - हे राजन्! मैं यहाँ एकान्त में संतापरहित होकर स्थित हूँ। उनके द्वारा पीड़ित होकर मैंने सहसा मुख से श्वास छोड़ी।

श्लोक 4 (skanda.8.127.4)

दशवर्षशतानि स्म संरुद्धः सोनिलो मया । विमुक्तः सहसा सर्वाँस्तान् ददाह पितॄँस्तव

daśavarṣaśatāni sma saṁruddhaḥ sonilo mayā | vimuktaḥ sahasā sarvā~stān dadāha pitṝ~stava

'वह वायु मेरे द्वारा एक हजार वर्षों तक रोकी गयी थी; सहसा छूटकर उसने तुम्हारे उन सब पितरों को भस्म कर दिया।'

श्लोक 5 (skanda.8.127.5)

न बुद्धिपूर्वं ते दग्धा मया राजन् रुषापि वा । हतास्ते कालपक्वेन फलेनैव यथा खगाः

na buddhipūrvaṁ te dagdhā mayā rājan ruṣāpi vā | hatāste kālapakvena phalenaiva yathā khagāḥ

'हे राजन्! न तो जान-बूझकर और न क्रोध से मैंने उन्हें भस्म किया - वे काल में पके फल की भाँति ही मारे गये, जैसे पक्षी [वृक्ष से गिरकर मरते हैं]।'

श्लोक 6 (skanda.8.127.6)

अश्वोयं मम पार्श्वस्थः केनापि विदितात्मना । हृतस्तेषां विनाशाय मा क्रुधो नीयतां हयः

aśvoyaṁ mama pārśvasthaḥ kenāpi viditātmanā | hṛtasteṣāṁ vināśāya mā krudho nīyatāṁ hayaḥ

'यह घोड़ा जो मेरे पास खड़ा है, इसे किसी जानकार ने ही उनके विनाश के लिये यहाँ ला रखा था; क्रोध मत करो, घोड़ा ले जाओ।'

श्लोक 7 (skanda.8.127.7)

सनत्कुमार उवाच । तस्य त्वनुमते व्यास अंशुमान् स नराधिपः । पानीयमुपचक्राम तेषां दातुं महामनाः

sanatkumāra uvāca | tasya tvanumate vyāsa aṁśumān sa narādhipaḥ | pānīyamupacakrāma teṣāṁ dātuṁ mahāmanāḥ

सनत्कुमार बोले - हे व्यास! उनकी अनुमति से वह महामनस्वी राजा अंशुमान् उन्हें जल देने के लिये उद्यत हुआ।

श्लोक 8 (skanda.8.127.8)

वैनतेय उवाच । वैनतेयस्तमाहेदं स्वस्रीयाणां ममोदकम् । न दातव्यं महाबाहो नैतत्तेषां गमिष्यति

vainateya uvāca | vainateyastamāhedaṁ svasrīyāṇāṁ mamodakam | na dātavyaṁ mahābāho naitatteṣāṁ gamiṣyati

वैनतेय बोले - वैनतेय (गरुड़) ने उससे कहा - हे महाबाहो! मेरी बहन के इन पुत्रों के लिये जल मुझसे नहीं दिया जा सकता; यह उन तक नहीं पहुँचेगा।

श्लोक 9 (skanda.8.127.9)

अंशुमानुवाच । कथं मे पितरस्ते वै लोकान् दिव्यानवाप्नुयुः । एतदिच्छामि कथितं त्वया कश्यपन्दन

aṁśumānuvāca | kathaṁ me pitaraste vai lokān divyānavāpnuyuḥ | etadicchāmi kathitaṁ tvayā kaśyapandana

अंशुमान् बोले - हे काश्यपनन्दन! तब मेरे वे पितर दिव्य लोकों को कैसे प्राप्त करें? यह आप मुझे बताइये, यही मैं जानना चाहता हूँ।

श्लोक 10 (skanda.8.127.10)

वैनतेय उवाच । देवलोके सरित् पुण्या गङ्गानामाशुभापहा । तदम्भोमिस्तवास्थीनि बन्धूनामिह सर्वशः

vainateya uvāca | devaloke sarit puṇyā gaṅgānāmāśubhāpahā | tadambhomistavāsthīni bandhūnāmiha sarvaśaḥ

वैनतेय बोले - देवलोक में गंगा नामक एक पवित्र, पापनाशिनी नदी है; उसके जल से तुम्हारे बन्धुओं की अस्थियाँ यहाँ सर्वथा -

श्लोक 11 (skanda.8.127.11)

संस्पृष्टानि यदा राजन् तदैते मोक्षमाप्नुयुः । अशुभाद्राजशार्दूल अन्यथा किं जलेन ते

saṁspṛṣṭāni yadā rājan tadaite mokṣamāpnuyuḥ | aśubhādrājaśārdūla anyathā kiṁ jalena te

- जब स्पर्श की जायेंगी, हे राजन्, तभी वे पाप से मुक्ति प्राप्त करेंगे; हे राजशार्दूल! अन्यथा उन्हें साधारण जल से क्या लाभ?

श्लोक 12 (skanda.8.127.12)

सनत्कुमार उवाच । ततः सोश्वं समादाय निवृत्तो व्यास भूपतिः । पितामहाय प्रददौ तमश्वं सुकृतात्मवान्

sanatkumāra uvāca | tataḥ sośvaṁ samādāya nivṛtto vyāsa bhūpatiḥ | pitāmahāya pradadau tamaśvaṁ sukṛtātmavān

सनत्कुमार बोले - हे व्यास! तब वह घोड़े को लेकर लौटा हुआ पुण्यात्मा राजकुमार उस घोड़े को अपने पितामह को दे आया।

श्लोक 13 (skanda.8.127.13)

सोपि राजा तदा प्राप्य हयमेधं महामनाः । समुद्रनाशने बुद्धिं चक्रे सुतवधार्दितः

sopi rājā tadā prāpya hayamedhaṁ mahāmanāḥ | samudranāśane buddhiṁ cakre sutavadhārditaḥ

वह महामनस्वी राजा भी तब अश्वमेध पूर्ण करके, पुत्रों की मृत्यु से पीड़ित होकर, समुद्र के नाश का विचार करने लगा।

श्लोक 14 (skanda.8.127.14)

अथ तं सरितां भर्त्ता प्रणम्याभिप्रसाद्य च । जगाम पुत्रतां तस्य इदं चोवाच तं तदा

atha taṁ saritāṁ bharttā praṇamyābhiprasādya ca | jagāma putratāṁ tasya idaṁ covāca taṁ tadā

तब नदियों के स्वामी समुद्र ने उसे प्रणाम करके, उसे प्रसन्न करके, उसकी पुत्रता स्वीकार कर ली और तब उससे यह कहा।

श्लोक 15 (skanda.8.127.15)

राजंस्त्वद्वंशजेनाहं कर्तव्यः किल सुप्रभः । यथापूरं महाबाहो पूर्णो गङ्गाम्भसा नृप

rājaṁstvadvaṁśajenāhaṁ kartavyaḥ kila suprabhaḥ | yathāpūraṁ mahābāho pūrṇo gaṅgāmbhasā nṛpa

'हे राजन्! तुम्हारे वंशज द्वारा मुझे भलीभाँति समृद्ध बनाया जाना है - हे महाबाहो, हे नृप! गंगाजल से मुझे भर दिया जाना है।'

श्लोक 16 (skanda.8.127.16)

मा क्रुधस्तव पुत्रोहं यशस्कृदमितप्रभ । रत्नानि च प्रदास्यामि शममेहि मम प्रभो

mā krudhastava putrohaṁ yaśaskṛdamitaprabha | ratnāni ca pradāsyāmi śamamehi mama prabho

'क्रोध मत करो, मैं तुम्हारा पुत्र हूँ, हे अपरिमित तेजस्वी, यशकर्ता! और मैं तुम्हें रत्न भी दूँगा; हे प्रभो, मुझसे शान्त हो जाओ।'

श्लोक 17 (skanda.8.127.17)

सनत्कुमार उवाच । शान्तः क्रोधस्ततस्तस्य समुद्रं प्रति भूपतेः । विष्णुश्चास्मै तदा तुष्टः प्रददावीप्सितान् वरान्

sanatkumāra uvāca | śāntaḥ krodhastatastasya samudraṁ prati bhūpateḥ | viṣṇuścāsmai tadā tuṣṭaḥ pradadāvīpsitān varān

सनत्कुमार बोले - तब उस राजा का समुद्र के प्रति क्रोध शान्त हो गया; और विष्णु भी उससे प्रसन्न होकर उसे अभीष्ट वर देने लगे।

श्लोक 18 (skanda.8.127.18)

हयमेधशतं साग्रं स्वर्गे वासं तथाक्षयम् । वंशस्य चाक्षयं नित्यं यशश्चाग्र्यं तथाक्षयम्

hayamedhaśataṁ sāgraṁ svarge vāsaṁ tathākṣayam | vaṁśasya cākṣayaṁ nityaṁ yaśaścāgryaṁ tathākṣayam

सौ से अधिक अश्वमेध यज्ञों का फल, स्वर्ग में अक्षय निवास, वंश की नित्य अक्षय निरन्तरता, तथा अक्षय सर्वोपरि यश।

श्लोक 19 (skanda.8.127.19)

वयस्यत्वं तथा चैव परां धर्मे च संस्थितिम् । एतान्वरान् स लब्ध्वा तु भुक्त्वा राज्यमकण्टकम्

vayasyatvaṁ tathā caiva parāṁ dharme ca saṁsthitim | etānvarān sa labdhvā tu bhuktvā rājyamakaṇṭakam

साथ ही मैत्री, और धर्म में परम स्थिरता। ये वर पाकर, कंटकरहित राज्य का उपभोग करके,

श्लोक 20 (skanda.8.127.20)

सनत्कुमार उवाच । जगाम वनमेवाथ तपस्तप्त्वा ततो दिवम् । ततोंशुमान् बभौ राजा धार्मिकः सत्यसंगरः

sanatkumāra uvāca | jagāma vanamevātha tapastaptvā tato divam | tatoṁśumān babhau rājā dhārmikaḥ satyasaṁgaraḥ

सनत्कुमार बोले - वह वन को गया, फिर तपस्या करके स्वर्ग को गया। तत्पश्चात् धार्मिक और सत्यप्रतिज्ञ राजा अंशुमान् शोभित हुआ।

श्लोक 21 (skanda.8.127.21)

पुत्रं राज्येभिषिच्यैव गङ्गावतरणाशया । तपस्तप्त्वा दिवं यातो महाबलपराक्रमः

putraṁ rājyebhiṣicyaiva gaṅgāvataraṇāśayā | tapastaptvā divaṁ yāto mahābalaparākramaḥ

अपने पुत्र को राज्याभिषेक करके, गंगावतरण की आशा से तपस्या करके, वह महाबली पराक्रमी राजा स्वर्ग गया।

श्लोक 22 (skanda.8.127.22)

ततो दिलीपः पुत्रोस्य महात्मा देवराडिव । कृत्वा राज्यं ययौ व्यास वनमेव महाबलः

tato dilīpaḥ putrosya mahātmā devarāḍiva | kṛtvā rājyaṁ yayau vyāsa vanameva mahābalaḥ

हे व्यास! फिर उसका महात्मा पुत्र दिलीप, देवराज के समान, राज्य करके वह महाबली भी वन को गया।

श्लोक 23 (skanda.8.127.23)

तत्र गङ्गार्थमुद्युक्तस्तपस्तप्त्वा दिवं गतः । अनवाप्यैव तं काममस्य पुत्रोभवत् पुनः

tatra gaṅgārthamudyuktastapastaptvā divaṁ gataḥ | anavāpyaiva taṁ kāmamasya putrobhavat punaḥ

वहाँ गंगा के लिये प्रयत्नशील होकर तप करके वह स्वर्ग को गया, किन्तु उस कामना को पाये बिना ही; फिर उसका पुत्र हुआ।

श्लोक 24 (skanda.8.127.24)

राजा भगीरथो नाम जम्बूद्वीपपतिः शुभः । धार्मिकः सत्यवाक् शूरो धर्मो विग्रहवानिव

rājā bhagīratho nāma jambūdvīpapatiḥ śubhaḥ | dhārmikaḥ satyavāk śūro dharmo vigrahavāniva

भगीरथ नामक राजा, जम्बूद्वीप का शुभ स्वामी, धार्मिक, सत्यवादी, शूर, मानो साक्षात् धर्म का शरीरधारी रूप।

श्लोक 25 (skanda.8.127.25)

तस्य जन्मप्रभृत्येव हृदये मुनिसत्तम । स्थितं गङ्गावतरणं कथं कुर्यामिति प्रभो

tasya janmaprabhṛtyeva hṛdaye munisattama | sthitaṁ gaṅgāvataraṇaṁ kathaṁ kuryāmiti prabho

हे मुनिश्रेष्ठ! उसके जन्म से ही यह उसके हृदय में स्थिर रहा - हे प्रभो, मैं गंगावतरण कैसे करूँ?

श्लोक 26 (skanda.8.127.26)

अथ कालेन महता कृत्वा सर्वक्रियां नृपः । तपस्तताप सुमहद्येनातुष्यज्जगत्प्रभुः

atha kālena mahatā kṛtvā sarvakriyāṁ nṛpaḥ | tapastatāpa sumahadyenātuṣyajjagatprabhuḥ

फिर बहुत समय बाद, राजा ने अपने सब कर्तव्य पूर्ण करके ऐसा महान् तप किया, जिससे जगत्-प्रभु प्रसन्न हो गये।

श्लोक 27 (skanda.8.127.27)

ब्रह्मा स्वयमथाभ्येत्य तमुवाच यतव्रतम् । ब्रूहि किन्ते प्रयच्छानि वरान् वृणु नरधिप

brahmā svayamathābhyetya tamuvāca yatavratam | brūhi kinte prayacchāni varān vṛṇu naradhipa

ब्रह्मा स्वयं आकर उस व्रतधारी से बोले - कहो, मैं तुम्हें क्या दूँ, हे नराधिप, वर माँगो।

श्लोक 28 (skanda.8.127.28)

सनत्कुमार उवाच । ततस्स राजा तं दृष्ट्वा प्रणम्य हृषिताननः । उवाच धर्मस्याक्षय्यं स्वर्गे वासं तथाक्षयम्

sanatkumāra uvāca | tatassa rājā taṁ dṛṣṭvā praṇamya hṛṣitānanaḥ | uvāca dharmasyākṣayyaṁ svarge vāsaṁ tathākṣayam

सनत्कुमार बोले - तब वह राजा उन्हें देखकर, प्रणाम करके, प्रसन्नमुख होकर बोला - धर्म की अक्षयता, तथा स्वर्ग में अक्षय निवास,

श्लोक 29 (skanda.8.127.29)

वंशस्य चाक्षयं सम्यक् पुत्राणां च शतं वरम् । शूराणां धार्मिकाणाञ्च समरेष्वनिवर्तिताम्

vaṁśasya cākṣayaṁ samyak putrāṇāṁ ca śataṁ varam | śūrāṇāṁ dhārmikāṇāñca samareṣvanivartitām

'वंश की सम्यक् अक्षयता, सौ श्रेष्ठ शूर और धार्मिक पुत्र, जो युद्धों में कभी पीठ न दिखायें,'

श्लोक 30 (skanda.8.127.30)

जयञ्च युद्धे सततं लोके कीर्त्तिं तथाक्षयाम् । गङ्गायास्सरितश्चापि अवतारमनुत्तमम्

jayañca yuddhe satataṁ loke kīrttiṁ tathākṣayām | gaṅgāyāssaritaścāpi avatāramanuttamam

'युद्ध में निरन्तर विजय, संसार में अक्षय कीर्ति, और गंगा नदी का सर्वोत्तम अवतरण,'

श्लोक 31 (skanda.8.127.31)

भागीरथीति च यथा लोके ख्याततमा भवेत् । एतदिच्छामि देवेश यदि त्वं मन्यसे विभो

bhāgīrathīti ca yathā loke khyātatamā bhavet | etadicchāmi deveśa yadi tvaṁ manyase vibho

'और वह लोक में भागीरथी नाम से अत्यन्त विख्यात हो - यही मैं चाहता हूँ, हे देवेश, यदि आप उचित समझें, हे विभो।'

श्लोक 32 (skanda.8.127.32)

सनत्कुमार उवाच । एवमुक्तस्य भगवान् सर्वमेतदशेषतः । प्रादात्तस्मै स्वयं स्रष्टा इदं चोवाच तं नृपम्

sanatkumāra uvāca | evamuktasya bhagavān sarvametadaśeṣataḥ | prādāttasmai svayaṁ sraṣṭā idaṁ covāca taṁ nṛpam

सनत्कुमार बोले - इस प्रकार कहनेवाले उसे भगवान् स्रष्टा ने स्वयं यह सब पूर्णतः प्रदान किया, और उस राजा से यह कहा।

श्लोक 33 (skanda.8.127.33)

गङ्गा त्वं राजशार्दूल स्वर्गान्नेष्यसि भूतलम् । तां पतन्तीं दिवः कश्चिच्छक्तो धारयितुं नहि । ऋते लोकगुरोर्देवात् त्र्यम्बकाच्छूलपाणिनः

gaṅgā tvaṁ rājaśārdūla svargānneṣyasi bhūtalam | tāṁ patantīṁ divaḥ kaścicchakto dhārayituṁ nahi | ṛte lokagurordevāt tryambakācchūlapāṇinaḥ

'हे राजशार्दूल! तुम गंगा को स्वर्ग से पृथ्वी पर लाओगे। किन्तु आकाश से गिरती हुई उसे धारण करने में कोई समर्थ नहीं है, सिवा लोकगुरु त्रिशूलधारी त्र्यम्बक देव के।'

श्लोक 34 (skanda.8.127.34)

तस्मात्त्वं देवदेवेशमाराधय यतव्रतः । स धारयिष्यते व्यक्तं वरदानेन ते विभुः

tasmāttvaṁ devadeveśamārādhaya yatavrataḥ | sa dhārayiṣyate vyaktaṁ varadānena te vibhuḥ

'अतः संयमित व्रत होकर देवदेवेश की आराधना करो; वे मुनि तुम्हारे वरदान के रूप में स्पष्ट रूप से उसे धारण करेंगे।'

श्लोक 35 (skanda.8.127.35)

सनत्कुमार उवाच । एवमुक्तस्तु राजेन्द्रो वायुभक्षोनिमेषणः । निरूच्छवासोभवत् तत्र हिमवच्छिखरे शुभे

sanatkumāra uvāca | evamuktastu rājendro vāyubhakṣonimeṣaṇaḥ | nirūcchavāsobhavat tatra himavacchikhare śubhe

सनत्कुमार बोले - इस प्रकार कहे जाने पर वह राजेन्द्र वायुभक्षी, अनिमेष होकर, हिमालय के शुभ शिखर पर श्वासरहित हो गया।

श्लोक 36 (skanda.8.127.36)

तस्य वर्षसहस्रेण तत्परस्य तदाशिषः । तुतोष भगवान्देवः कपर्दी नीललोहितः

tasya varṣasahasreṇa tatparasya tadāśiṣaḥ | tutoṣa bhagavāndevaḥ kapardī nīlalohitaḥ

उस पर एकाग्र और उस वर की कामना करते हुए उसके एक हजार वर्ष पश्चात्, नीललोहित भगवान् कपर्दी देव प्रसन्न हो गये।

श्लोक 37 (skanda.8.127.37)

वरदोस्मीति चाप्युक्त्वा इत्युवाच पुनः प्रभुः । दिव्यं चक्षुः प्रयच्छामि पश्य मां राजसत्तम

varadosmīti cāpyuktvā ityuvāca punaḥ prabhuḥ | divyaṁ cakṣuḥ prayacchāmi paśya māṁ rājasattama

'मैं वरदाता हूँ' यह कहकर प्रभु ने पुनः कहा - मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि देता हूँ; हे राजश्रेष्ठ! मुझे देखो।

श्लोक 38 (skanda.8.127.38)

स तं दृष्ट्वा महेष्वासं त्रिदृष्टिं देवमीश्वरम् । उवाच सरितं देव धारयस्व वरं वृणे

sa taṁ dṛṣṭvā maheṣvāsaṁ tridṛṣṭiṁ devamīśvaram | uvāca saritaṁ deva dhārayasva varaṁ vṛṇe

उस महाधनुर्धर, त्रिनेत्र देव ईश्वर को देखकर उसने कहा - हे देव! नदी को धारण करो, यही वर मैं माँगता हूँ।

श्लोक 39 (skanda.8.127.39)

गङ्गां त्रिपथगां दिव्यां यदि मे तुष्यसेव्यय । मम कामो महादेव मृतान् पूर्वपितामहान्

gaṅgāṁ tripathagāṁ divyāṁ yadi me tuṣyasevyaya | mama kāmo mahādeva mṛtān pūrvapitāmahān

'हे अविनाशी! यदि आप मुझसे प्रसन्न हैं, तो त्रिपथगामिनी दिव्य गंगा को धारण कीजिये। हे महादेव! मेरी कामना है कि मृत पूर्वपितामहों को -'

श्लोक 40 (skanda.8.127.40)

स्वर्गं नयेयं निरयात्तारयित्वाथ तान् शुभान् । तेषामर्थे महादेव प्रयासोयं मया कृतः । प्रसादात्तव ते स्वर्गं गच्छेयुर्गङ्गयाप्लुताः

svargaṁ nayeyaṁ nirayāttārayitvātha tān śubhān | teṣāmarthe mahādeva prayāsoyaṁ mayā kṛtaḥ | prasādāttava te svargaṁ gaccheyurgaṅgayāplutāḥ

- 'नरक से उद्धार करके उन शुभात्मा पितरों को स्वर्ग ले जाऊँ। हे महादेव! उनके लिये ही मैंने यह प्रयास किया है; आपकी कृपा से वे गंगा में स्नात होकर स्वर्ग जायें।'

श्लोक 41 (skanda.8.127.41)

सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवान् गोवृषध्वजः । उवाच राजशार्दूलं सुतुष्टेनान्तनात्मना

sanatkumāra uvāca | tasya tadvacanaṁ śrutvā bhagavān govṛṣadhvajaḥ | uvāca rājaśārdūlaṁ sutuṣṭenāntanātmanā

सनत्कुमार बोले - उसका वह वचन सुनकर बैलध्वज भगवान् ने अत्यन्त प्रसन्नचित्त होकर उस राजश्रेष्ठ से कहा।

श्लोक 42 (skanda.8.127.42)

देवदेव उवाच । भगीरथ तथा तत्ते भविष्यति न संशयः । मत्प्रसादाच्च गङ्गा ते दुहिता सा भविष्यति

devadeva uvāca | bhagīratha tathā tatte bhaviṣyati na saṁśayaḥ | matprasādācca gaṅgā te duhitā sā bhaviṣyati

देवदेव बोले - हे भगीरथ! निःसंदेह ऐसा ही होगा; और मेरी कृपा से वह गंगा तुम्हारी पुत्री बनेगी।

श्लोक 43 (skanda.8.127.43)

धारयिष्ये त्वदर्थे च तां पतन्तीं त्रिविष्टपात् । विस्मापनाय लोकानां हितार्थञ्च नृपोत्तम

dhārayiṣye tvadarthe ca tāṁ patantīṁ triviṣṭapāt | vismāpanāya lokānāṁ hitārthañca nṛpottama

'तुम्हारे लिये ही मैं स्वर्ग से गिरती हुई उसे धारण करूँगा, हे नृपोत्तम, लोकों को विस्मित करने के लिये और उनके हित के लिये।'

श्लोक 44 (skanda.8.127.44)

सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गङ्गा सा सरितां वरा । उवाच को धारयिता मम वेगं सुरोत्तमः

sanatkumāra uvāca | tasya tadvacanaṁ śrutvā gaṅgā sā saritāṁ varā | uvāca ko dhārayitā mama vegaṁ surottamaḥ

सनत्कुमार बोले - उनका वह वचन सुनकर वह नदियों में श्रेष्ठ गंगा बोली - कौन देवश्रेष्ठ मेरे वेग को धारण करेगा?

श्लोक 45 (skanda.8.127.45)

अहं तं सहसैवाद्य गृहीत्वाशु सुदुःसहा । गमिष्यामि न सन्देह पातालं सुदुरासदम्

ahaṁ taṁ sahasaivādya gṛhītvāśu suduḥsahā | gamiṣyāmi na sandeha pātālaṁ sudurāsadam

'दुःसह मैं आज ही उसे सहसा पकड़कर शीघ्र, निःसंदेह, अत्यन्त दुर्गम पाताल तक ले जाऊँगी।'

श्लोक 46 (skanda.8.127.46)

स्वयंभूर्यद्यसौ ब्रह्मा शक्रो वापि सुरेश्वरः । विष्णुर्वाप्यदितेः पुत्रो नयाम्येव न संशयः

svayaṁbhūryadyasau brahmā śakro vāpi sureśvaraḥ | viṣṇurvāpyaditeḥ putro nayāmyeva na saṁśayaḥ

'चाहे वह स्वयंभू ब्रह्मा हो, या देवेश्वर शक्र, या अदिति-पुत्र विष्णु ही क्यों न हो, मैं उसे निःसंदेह ले जाऊँगी।'

श्लोक 47 (skanda.8.127.47)

अद्य पश्यन्तु मे लोका महद्वेगं दुरासदम् । पतन्त्या भुवि दुर्धर्षमेवं सा सरिदब्रवीत्

adya paśyantu me lokā mahadvegaṁ durāsadam | patantyā bhuvi durdharṣamevaṁ sā saridabravīt

'आज पृथ्वी पर गिरती हुई मेरा महान्, दुर्धर्ष, दुरासद वेग लोक देख लें' - इस प्रकार वह नदी बोली।

श्लोक 48 (skanda.8.127.48)

सनत्कुमार उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सावलेपं च शंकरः । चकार निग्रहीतुं तां संकल्पं सरितां वराम्

sanatkumāra uvāca | tasyāstadvacanaṁ śrutvā sāvalepaṁ ca śaṁkaraḥ | cakāra nigrahītuṁ tāṁ saṁkalpaṁ saritāṁ varām

सनत्कुमार बोले - उसके उस अहंकारपूर्ण वचन को सुनकर शंकर ने उस श्रेष्ठ नदी को दबाने का संकल्प किया।

श्लोक 49 (skanda.8.127.49)

तस्य संकल्पमात्रेण देवान् वै ज्वर आविशत् । मम्लुर्माल्यानि सर्वेषामुत्पाताश्चैव जज्ञिरे

tasya saṁkalpamātreṇa devān vai jvara āviśat | mamlurmālyāni sarveṣāmutpātāścaiva jajñire

उनके मात्र संकल्प से ही देवताओं में ज्वर व्याप्त हो गया, सबकी मालाएँ मुरझा गयीं, और अपशकुन उत्पन्न हो गये।

श्लोक 50 (skanda.8.127.50)

विपर्ययोभूल्लोकानां विमानानि च पेतिरे । असुराश्च बलोन्मत्ता दृश्यन्तेतिमहाबलाः । आह्वयन्तो दितेः पुत्रान् ज्वलनादित्यवर्चसः

viparyayobhūllokānāṁ vimānāni ca petire | asurāśca balonmattā dṛśyantetimahābalāḥ | āhvayanto diteḥ putrān jvalanādityavarcasaḥ

लोकों में विपर्यय हो गया, विमान गिरने लगे; और बलोन्मत्त, अत्यन्त महाबली असुर, प्रज्वलित सूर्य के समान तेजस्वी, दिति के पुत्रों को बुलाते हुए दिखाई देने लगे।

श्लोक 51 (skanda.8.127.51)

सनत्कुमार उवाच । वैकृतं तदथालक्ष्य देवा ऊचुः शतक्रतुम् । विपर्ययोयं नाकस्माच्छीघ्रं विज्ञायतां प्रभो

sanatkumāra uvāca | vaikṛtaṁ tadathālakṣya devā ūcuḥ śatakratum | viparyayoyaṁ nākasmācchīghraṁ vijñāyatāṁ prabho

सनत्कुमार बोले - उस विकार को देखकर देवताओं ने शतक्रतु से कहा - यह विपर्यय बिना कारण के नहीं है; हे प्रभो! शीघ्र इसकी जाँच की जाय।

श्लोक 52 (skanda.8.127.52)

समोहश्चाभवत्तस्य देवस्य ऋषिभिः सह । तस्मिन् काले समागम्य ब्रह्मा तानवबोधयत्

samohaścābhavattasya devasya ṛṣibhiḥ saha | tasmin kāle samāgamya brahmā tānavabodhayat

उस देव (इन्द्र) को भी ऋषियों सहित मोह हो गया; उसी समय आकर ब्रह्मा ने उन्हें समझाया।

श्लोक 53 (skanda.8.127.53)

ब्रह्मोवाच । मा विषण्णावतिष्ठध्वं यूयं सर्वे दिवौकसः । यद् ब्रबीमि निबोधध्वं कालो मा वोऽतिगादयम्

brahmovāca | mā viṣaṇṇāvatiṣṭhadhvaṁ yūyaṁ sarve divaukasaḥ | yad brabīmi nibodhadhvaṁ kālo mā vo'tigādayam

ब्रह्मा बोले - हे समस्त देवगण! विषाद में मत रहो; मैं जो कहता हूँ उसे समझो, यह क्षण तुमसे न बीत जाये।

श्लोक 54 (skanda.8.127.54)

एष देवो महेष्वासः कपर्दी मेघवाहनः । गङ्गां नाशयितुं बुद्धिमकरोद्भीमविक्रमः

eṣa devo maheṣvāsaḥ kapardī meghavāhanaḥ | gaṅgāṁ nāśayituṁ buddhimakarodbhīmavikramaḥ

'इस महाधनुर्धर, मेघवाहन देव कपर्दी ने, भयंकर पराक्रमी होकर, गंगा को नाश करने का विचार किया है।'

श्लोक 55 (skanda.8.127.55)

तेनैवं मनसा देवाश्चिन्तिते लोकनाशने । विपर्ययो यथा न स्यात् तथा कुरुत मा चिरम्

tenaivaṁ manasā devāścintite lokanāśane | viparyayo yathā na syāt tathā kuruta mā ciram

'चूँकि उन्होंने मन में लोक-विनाश का यह विचार किया है, इसलिये ऐसा करो, बिना विलम्ब किये, कि यह विपर्यय समाप्त हो जाये।'

श्लोक 56 (skanda.8.127.56)

मया सह इतो गत्वा ऋषिभिः सह संगताः । आपद्भावेन देवेशं शरणं यात शङ्करम्

mayā saha ito gatvā ṛṣibhiḥ saha saṁgatāḥ | āpadbhāvena deveśaṁ śaraṇaṁ yāta śaṅkaram

'मेरे साथ यहाँ से जाकर, ऋषियों सहित मिलकर, इस विपत्ति में देवेश शंकर की शरण जाओ।'

श्लोक 57 (skanda.8.127.57)

सनत्कुमार उवाच । ते सहैव तदा देवा ब्रह्मणा पद्मयोनिना । जग्मुर्हिमवतः कूटं सर्वरत्नविभूषितम्

sanatkumāra uvāca | te sahaiva tadā devā brahmaṇā padmayoninā | jagmurhimavataḥ kūṭaṁ sarvaratnavibhūṣitam

सनत्कुमार बोले - तब वे देवता कमलयोनि ब्रह्मा के साथ ही हिमालय के सर्वरत्न-विभूषित शिखर को गये।

श्लोक 58 (skanda.8.127.58)

नाम्ना हिरण्मयं नाम यत्र हैरण्वती नदी । अपश्यन्त च तं देवास्तपोभक्त्या सुरेश्वरम्

nāmnā hiraṇmayaṁ nāma yatra hairaṇvatī nadī | apaśyanta ca taṁ devāstapobhaktyā sureśvaram

जिसका नाम हिरण्मय था, जहाँ हैरण्वती नदी बहती है; वहाँ देवताओं ने तप और भक्ति में लीन उस देवेश्वर को देखा।

श्लोक 59 (skanda.8.127.59)

ते तं क्रुद्धमिवालक्ष्य युगान्तानलसप्रभम् । दुर्निरीक्ष्यं तदा व्यास देवीं शरणमागताः

te taṁ kruddhamivālakṣya yugāntānalasaprabham | durnirīkṣyaṁ tadā vyāsa devīṁ śaraṇamāgatāḥ

हे व्यास! उन्हें मानो क्रुद्ध, युगान्त-अग्नि के समान तेजस्वी और दुर्दर्शनीय देखकर वे तब देवी की शरण में गये।

श्लोक 60 (skanda.8.127.60)

देवा ऊचुः । सदेवतानां लोकानां जनन्यसि विभावरि । अतोसि भस्त्रा रुद्राणि यच्छ नोभयदं पदम्

devā ūcuḥ | sadevatānāṁ lokānāṁ jananyasi vibhāvari | atosi bhastrā rudrāṇi yaccha nobhayadaṁ padam

देवता बोले - हे विभावरि! आप देवताओं सहित लोकों की जननी हैं, इसीलिये आप रुद्रों की भस्त्रा (उद्गमस्रोत) हैं; हमें अभयद स्थान दीजिये।

श्लोक 61 (skanda.8.127.61)

शरणागता वयं मातः पुत्रास्तव वयं शुभे । रक्ष नो देवदेवेशे एतदिच्छामहे वयम्

śaraṇāgatā vayaṁ mātaḥ putrāstava vayaṁ śubhe | rakṣa no devadeveśe etadicchāmahe vayam

'हे माता! हम शरणागत हैं, हम आपके पुत्र हैं, हे शुभे! हे देवदेवेशी! हमारी रक्षा कीजिये, यही हम चाहते हैं।'

श्लोक 62 (skanda.8.127.62)

सनत्कुमार उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भीतानां शरणैषिणाम् । देवानामभयं देवी ददौ वरमनुत्तमम्

sanatkumāra uvāca | teṣāṁ tadvacanaṁ śrutvā bhītānāṁ śaraṇaiṣiṇām | devānāmabhayaṁ devī dadau varamanuttamam

सनत्कुमार बोले - उन भयभीत शरणार्थी देवताओं का वह वचन सुनकर देवी ने उन्हें अभय का सर्वोत्तम वर दिया।

श्लोक 63 (skanda.8.127.63)

ततस्तं देवदेवेशं भगवन्तं पिनाकिनम् । प्रणम्य शिरसोवाच भीतवत्साचलात्मजा

tatastaṁ devadeveśaṁ bhagavantaṁ pinākinam | praṇamya śirasovāca bhītavatsācalātmajā

तब उस भगवान् पिनाकधारी देवदेवेश को सिर झुकाकर प्रणाम करके, मानो भयभीत होकर पर्वतकन्या ने कहा।

श्लोक 64 (skanda.8.127.64)

तां भीतां प्रणतां देवः पादयोर्गतमूर्धजाम् । उत्थापयामास तदा पाणिनाब्जदलत्विषा

tāṁ bhītāṁ praṇatāṁ devaḥ pādayorgatamūrdhajām | utthāpayāmāsa tadā pāṇinābjadalatviṣā

उस भयभीत, चरणों में सिर झुकाये हुए प्रणत देवी को उस देव ने अपने कमलदल-सदृश हाथ से उठाया।

श्लोक 65 (skanda.8.127.65)

उवाच च तदा साध्वीं भीतासि हिमवत्सुते । किमर्थं किञ्च ते सुभ्रु भयं ब्रूहि शुभानने

uvāca ca tadā sādhvīṁ bhītāsi himavatsute | kimarthaṁ kiñca te subhru bhayaṁ brūhi śubhānane

और उन्होंने उस साध्वी से कहा - हे हिमवत्पुत्री! तुम भयभीत हो; हे सुभ्रु! किसलिये और तुम्हें क्या भय है, बताओ, हे शुभानने!

श्लोक 66 (skanda.8.127.66)

सनत्कुमार उवाच । उवाच तं तदा व्यास भीतवत् हिमवत्सुता । दृढं भीतास्मि ते देव रूपं दृष्ट्वातिभास्वरम्

sanatkumāra uvāca | uvāca taṁ tadā vyāsa bhītavat himavatsutā | dṛḍhaṁ bhītāsmi te deva rūpaṁ dṛṣṭvātibhāsvaram

सनत्कुमार बोले - हे व्यास! तब हिमवत्पुत्री ने मानो भयभीत होकर उनसे कहा - हे देव! आपका अत्यन्त तेजस्वी रूप देखकर मैं अत्यन्त भयभीत हूँ।

श्लोक 67 (skanda.8.127.67)

संवर्त्तकानलप्रख्यं दुर्निरीक्ष्यं सुरैरपि । लोका विषण्णा देवेश देवाश्च ऋषिभिस्सह

saṁvarttakānalaprakhyaṁ durnirīkṣyaṁ surairapi | lokā viṣaṇṇā deveśa devāśca ṛṣibhissaha

'यह प्रलयाग्नि के समान, देवताओं द्वारा भी दुर्दर्शनीय है; हे देवेश! लोक विषण्ण हैं, और देवता भी ऋषियों सहित [विषण्ण हैं]।'

श्लोक 68 (skanda.8.127.68)

उपासते भीतभीताः सर्व एते सुरेश्वराः । भीताहं ते महादेव मत्तोधिकमिमे सुराः

upāsate bhītabhītāḥ sarva ete sureśvarāḥ | bhītāhaṁ te mahādeva mattodhikamime surāḥ

'ये सब देवेश्वर अत्यन्त भयभीत होकर बैठे हैं; हे महादेव! मैं भयभीत हूँ, किन्तु ये देवता मुझसे भी अधिक भयभीत हैं।'

श्लोक 69 (skanda.8.127.69)

मां चैव शरणं प्राप्तास्तेषां त्वमभयं दिश । त्वं कर्ता सर्वलोकानां देवानामृषिभिस्सह । मा विनाशय तान् कृत्वा याचे त्वां शिरसा नता

māṁ caiva śaraṇaṁ prāptāsteṣāṁ tvamabhayaṁ diśa | tvaṁ kartā sarvalokānāṁ devānāmṛṣibhissaha | mā vināśaya tān kṛtvā yāce tvāṁ śirasā natā

'और वे मेरी शरण में आये हैं; उन्हें अभय दीजिये। आप ऋषियों सहित सब लोकों और देवताओं के रचयिता हैं; उन्हें रचकर उनका नाश न कीजिये - मैं सिर झुकाकर आपसे यह याचना करती हूँ।'

श्लोक 70 (skanda.8.127.70)

सनत्कुमार उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवान्दृष्ट्वा च यज्ञहा । उवाच न भयं वोस्ति मत्तस्त्रिदशसत्तमाः

sanatkumāra uvāca | tasyāstadvacanaṁ śrutvā devāndṛṣṭvā ca yajñahā | uvāca na bhayaṁ vosti mattastridaśasattamāḥ

सनत्कुमार बोले - उसका वह वचन सुनकर और देवताओं को देखकर यज्ञहा ने कहा - हे त्रिदशसत्तमो! तुम्हें मुझसे कोई भय नहीं है।

श्लोक 71 (skanda.8.127.71)

इयन्तु स्त्रीस्वभावेन हिमवत्तनये सरित् । मयि दुष्टं मनः कृत्वा पतिष्यति ममोपरि

iyantu strīsvabhāvena himavattanaye sarit | mayi duṣṭaṁ manaḥ kṛtvā patiṣyati mamopari

'हे हिमवत्तनये! किन्तु यह नदी स्त्रीस्वभाव के कारण मेरे प्रति दुष्ट मन बनाकर मुझ पर गिरने वाली है।'

श्लोक 72 (skanda.8.127.72)

तामहं सन्निरोत्स्यामि पतन्तीं सरितं दिवः । यूयमप्यालयान् स्वान्स्वान् विश्रब्धा व्रजतानघाः

tāmahaṁ sannirotsyāmi patantīṁ saritaṁ divaḥ | yūyamapyālayān svānsvān viśrabdhā vrajatānaghāḥ

'स्वर्ग से गिरती हुई उस नदी को मैं रोक लूँगा; तुम भी हे निष्पापो! निश्चिन्त होकर अपने-अपने निवासस्थानों को जाओ।'

श्लोक 73 (skanda.8.127.73)

सनत्कुमार उवाच । ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा प्रणता विबुधोत्तमाः । ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा वाचा ते लज्जमानया

sanatkumāra uvāca | tataste tadvacaḥ śrutvā praṇatā vibudhottamāḥ | ūcuḥ prāñjalayo bhūtvā vācā te lajjamānayā

सनत्कुमार बोले - तब वह वचन सुनकर प्रणत होकर उन श्रेष्ठ देवताओं ने हाथ जोड़कर, संकोचयुक्त वाणी से कहा।

श्लोक 74 (skanda.8.127.74)

देवा ऊचुः । एषा लोकहितार्थाय त्वया सृष्टा सरिद्वरा । चपलाः सरितश्चैव स्त्रीस्वभावश्च तादृशः

devā ūcuḥ | eṣā lokahitārthāya tvayā sṛṣṭā saridvarā | capalāḥ saritaścaiva strīsvabhāvaśca tādṛśaḥ

देवता बोले - यह श्रेष्ठ नदी आपके द्वारा लोकहित के लिये ही रची गयी है; नदियाँ स्वभाव से चंचल होती हैं, और स्त्रियों का स्वभाव भी ऐसा ही होता है।

श्लोक 75 (skanda.8.127.75)

सैषा तेन स्वभावेन अस्माकं चाभिसंश्रयात् । गर्वं महान्तमास्थाय कत्थते ह्यकुतोभया

saiṣā tena svabhāvena asmākaṁ cābhisaṁśrayāt | garvaṁ mahāntamāsthāya katthate hyakutobhayā

'वह उसी स्वभाव से, और हमारे उसकी शरण लेने से भी, बड़े गर्व से युक्त होकर, निर्भय होकर डींग मार रही है।'

श्लोक 76 (skanda.8.127.76)

गर्वोयं च यतस्तस्या येन सा कत्थते नदी । तन्नः शृणुष्व देवेश मा क्रुधो भीमविक्रम

garvoyaṁ ca yatastasyā yena sā katthate nadī | tannaḥ śṛṇuṣva deveśa mā krudho bhīmavikrama

'और उसके इस गर्व का कारण, जिससे वह नदी डींग मारती है, वह हमसे सुनिये, हे देवेश! क्रोध मत कीजिये, हे भयंकर पराक्रमी!'

श्लोक 77 (skanda.8.127.77)

कार्यार्थं प्रार्थ्यमानो हि सर्वो भवति गर्वितः । लोके तनुरपि स्वामिन् किमुतेयं सरिद्वरा

kāryārthaṁ prārthyamāno hi sarvo bhavati garvitaḥ | loke tanurapi svāmin kimuteyaṁ saridvarā

'किसी कार्य के लिये याचना किया जानेवाला हर कोई गर्वित हो जाता है, चाहे लोक में शरीर से क्षीण ही क्यों न हो, हे स्वामिन्! फिर यह श्रेष्ठ नदी तो क्या ही न होगी।'

श्लोक 78 (skanda.8.127.78)

सैषा सरिन्महादेव धारणायेप्सिता त्वया । सर्वश्रेष्ठेन देवेन गर्विता कत्थते ततः

saiṣā sarinmahādeva dhāraṇāyepsitā tvayā | sarvaśreṣṭhena devena garvitā katthate tataḥ

'हे महादेव! सर्वश्रेष्ठ देव आपके द्वारा धारण किये जाने की अभिलाषी वह नदी इसीलिये गर्वित होकर डींग मार रही है।'

श्लोक 79 (skanda.8.127.79)

त्वया दैवतनाथेन धारितेयं सरिद्वरा । पुण्या भवित्री लोकेस्मिन् सर्वकिल्विषनाशनी

tvayā daivatanāthena dhāriteyaṁ saridvarā | puṇyā bhavitrī lokesmin sarvakilviṣanāśanī

'हे देवनाथ! आपके द्वारा धारण की गयी यह श्रेष्ठ नदी इस लोक में पवित्र और समस्त पापों की नाशिनी होगी।'

श्लोक 80 (skanda.8.127.80)

यः कश्चित् पातिनीमेनां सरितं देवताधिप । शक्तो धारयितुं देवो न तु श्रेयो भवेत्ततः

yaḥ kaścit pātinīmenāṁ saritaṁ devatādhipa | śakto dhārayituṁ devo na tu śreyo bhavettataḥ

'हे देवताधिप! इस गिरती हुई नदी को धारण करने में जो कोई अन्य देवता भी समर्थ हो, फिर भी उससे कल्याण नहीं होगा।'

श्लोक 81 (skanda.8.127.81)

तस्मात्त्वं याचितो देवै राज्ञा चानेन कालहन् । धारयस्व नदीमेनां शिवो भूत्वा सुरोत्तम

tasmāttvaṁ yācito devai rājñā cānena kālahan | dhārayasva nadīmenāṁ śivo bhūtvā surottama

'अतः हे कालहन्! देवताओं द्वारा और इस राजा द्वारा प्रार्थना किये गये आप, हे सुरोत्तम! शिव होकर इस नदी को धारण कीजिये।'

श्लोक 82 (skanda.8.127.82)

सनत्कुमार उवाच । एवं स भगवान् देवैस्तथ्यं बह्वविरोधि च । उक्तः सब्रह्मकैर्देवः सनारायणलोकपैः

sanatkumāra uvāca | evaṁ sa bhagavān devaistathyaṁ bahvavirodhi ca | uktaḥ sabrahmakairdevaḥ sanārāyaṇalokapaiḥ

सनत्कुमार बोले - इस प्रकार ब्रह्मा, नारायण और लोकपालों सहित देवताओं द्वारा, बहुत सत्य और अविरोधी वचन कहे जाने पर, वह भगवान् देव -

श्लोक 83 (skanda.8.127.83)

राज्ञो वरप्रदानं च तदवेक्ष्य पुनः पुनः । उवाच देवान्देवेश इदं गम्भीरशब्दवत्

rājño varapradānaṁ ca tadavekṣya punaḥ punaḥ | uvāca devāndeveśa idaṁ gambhīraśabdavat

- अपने द्वारा राजा को दिये गये वर पर बार-बार विचार करके, उन देवदेवेश ने देवताओं से यह गम्भीर वाणी में कहा।

श्लोक 84 (skanda.8.127.84)

एतं राजानमुद्दिश्य क्षुधापर्याकुलेन्द्रियम् । भवतां चैव मान्यानां वचनाद्देवसत्तमाः

etaṁ rājānamuddiśya kṣudhāparyākulendriyam | bhavatāṁ caiva mānyānāṁ vacanāddevasattamāḥ

'हे देवसत्तमो! इस राजा को लक्ष्य करके, जिसकी इन्द्रियाँ [वर की] भूख से व्याकुल हैं, और आदरणीय आप लोगों के वचन से,'

श्लोक 85 (skanda.8.127.85)

न नाशयिष्ये सरितमिदं तु शृणुतानघाः । यद् ब्रवीमि महासत्वा गर्वस्यास्य विनाशनम्

na nāśayiṣye saritamidaṁ tu śṛṇutānaghāḥ | yad bravīmi mahāsatvā garvasyāsya vināśanam

'मैं नदी का नाश नहीं करूँगा; किन्तु हे निष्पापो, हे महाबलो! सुनो जो मैं कहता हूँ - इसके गर्व का नाश।'

श्लोक 86 (skanda.8.127.86)

पर्वतेन्द्रोस्य गर्वस्य विघातो भविता महान् । अनु जह्नुश्च धर्मात्मा गर्वं नाशयिता पुनः

parvatendrosya garvasya vighāto bhavitā mahān | anu jahnuśca dharmātmā garvaṁ nāśayitā punaḥ

'पर्वतेन्द्र (हिमालय) से इसके गर्व का महान् आघात होगा, और धर्मात्मा जह्नु भी पुनः इसका गर्व नष्ट करेंगे।'

श्लोक 87 (skanda.8.127.87)

मच्छापोपहता चेयं दुराचारा महानदी । पतिं मानुषमासाद्य पुत्रान् सप्त निहंस्यति

macchāpopahatā ceyaṁ durācārā mahānadī | patiṁ mānuṣamāsādya putrān sapta nihaṁsyati

'और मेरे शाप से पीड़ित यह दुराचारिणी महानदी, मानव पति पाकर, सात पुत्रों को मार डालेगी।'

श्लोक 88 (skanda.8.127.88)

सनत्कुमार उवाच । एवमुक्त्वा ततः शर्वो देवान् दैवतसत्तमः । उवाच ब्रूत किं वोन्यद् ददान्यद्य यथेप्सितम्

sanatkumāra uvāca | evamuktvā tataḥ śarvo devān daivatasattamaḥ | uvāca brūta kiṁ vonyad dadānyadya yathepsitam

सनत्कुमार बोले - यह कहकर तब देवश्रेष्ठ शर्व ने देवताओं से कहा - कहो, आज मैं तुम्हें और क्या दूँ, जैसा तुम चाहो।

श्लोक 89 (skanda.8.127.89)

देवा ऊचुः । भगवन् स्थानमिच्छामो देवस्य सुमहर्द्धिमत् । समन्तपञ्चकं क्षेत्रं सदाविरहितं त्वया

devā ūcuḥ | bhagavan sthānamicchāmo devasya sumaharddhimat | samantapañcakaṁ kṣetraṁ sadāvirahitaṁ tvayā

देवता बोले - हे भगवन्! हम देव की अत्यन्त समृद्ध वह स्थली चाहते हैं - समन्तपंचक क्षेत्र, जो सदा आपसे अविरहित रहे।

श्लोक 90 (skanda.8.127.90)

भस्त्रेत्युक्ता यदस्माभिहिमवत्तनयाव्यया । पदं चाभयमिच्छन्ति तस्माद् भस्त्रापदं स्मृतम्

bhastretyuktā yadasmābhihimavattanayāvyayā | padaṁ cābhayamicchanti tasmād bhastrāpadaṁ smṛtam

चूँकि हमने अविनाशी हिमवत्तनया को भस्त्रा कहा और स्थान अभय चाहा, इसलिये यह भस्त्रापद के नाम से स्मरण किया जायेगा।

श्लोक 91 (skanda.8.127.91)

योत्रागच्छेन्नियमवानर्चयेद् वृषभध्वजम् । सोश्वमेधफलं प्राप्य रुद्रलोकमवाप्नुयात्

yotrāgacchenniyamavānarcayed vṛṣabhadhvajam | sośvamedhaphalaṁ prāpya rudralokamavāpnuyāt

'जो यहाँ आकर संयमपूर्वक वृषभध्वज का पूजन करे, वह अश्वमेध का फल पाकर रुद्रलोक को प्राप्त करता है।'

श्लोक 92 (skanda.8.127.92)

अहोरात्रोपवासेन चरुं यश्च निवेदयेत् । स नन्दीश्वरतुल्यस्ते भविता देवसत्तम

ahorātropavāsena caruṁ yaśca nivedayet | sa nandīśvaratulyaste bhavitā devasattama

'और एक दिन-रात उपवास करके जो चरु अर्पित करता है, हे देवसत्तम! वह नन्दीश्वर के तुल्य हो जाता है।'

श्लोक 93 (skanda.8.127.93)

प्राणान् यश्चात्र देवेश त्यजेत् सनियमो नरः । अथवानियमाद्देव यदृच्छामरणेन तु

prāṇān yaścātra deveśa tyajet saniyamo naraḥ | athavāniyamāddeva yadṛcchāmaraṇena tu

'हे देवेश! जो नियमपूर्वक यहाँ प्राण त्यागे, अथवा हे देव! बिना नियम के भी अकस्मात् मरणवश,'

श्लोक 94 (skanda.8.127.94)

सोपि भूत्वा गणैस्तुल्यः स्थास्यत्याभूत संप्लवम् । युक्तो दिव्येन वपुषा तवानुचरतां गतः

sopi bhūtvā gaṇaistulyaḥ sthāsyatyābhūta saṁplavam | yukto divyena vapuṣā tavānucaratāṁ gataḥ

'वह भी गणों के तुल्य होकर, दिव्य शरीर से युक्त होकर, आपके अनुचरत्व को प्राप्त होकर, प्रलय तक स्थित रहेगा।'

श्लोक 95 (skanda.8.127.95)

नमो भस्त्रेश्वरायेति यश्च कृत्वा सदा शुचिः । उत्तिष्ठेद्वा स्वपेद्वापि शक्रलोके स मोदते

namo bhastreśvarāyeti yaśca kṛtvā sadā śuciḥ | uttiṣṭhedvā svapedvāpi śakraloke sa modate

और भस्त्रेश्वर को नमस्कार कहकर जो सदा पवित्र होकर उठता या सोता है, वह इन्द्रलोक में आनन्दित होता है।

श्लोक 96 (skanda.8.127.96)

इदं महद् दिव्यमनन्तलाभं पठेत् सदा यो द्विजदेवसंसदि । महानुभावो गणपो महाजवो भवेत् स दिव्यस्तव देव संश्रयात्

idaṁ mahad divyamanantalābhaṁ paṭhet sadā yo dvijadevasaṁsadi | mahānubhāvo gaṇapo mahājavo bhavet sa divyastava deva saṁśrayāt

जो ब्राह्मणों और देवताओं की सभा में इस महान्, दिव्य, अनन्त-लाभकारी वृत्तान्त को सदा पढ़ता है, वह हे देव! आपके आश्रय से महानुभाव, गणपति, अत्यन्त वेगवान् और दिव्य हो जाता है।

अध्याय 126अध्याय-सूचीअध्याय 128