Skip to main content

अम्बिका खण्ड · अध्याय 130

अन्धक-युद्धोपक्रम

अध्याय 129अध्याय-सूचीअध्याय 131

श्लोक 1 (skanda.8.130.1)

व्यास उवाच । अन्धकः स कथं दैत्यो हरेण विनिपातितः । यस्य त्रैलोक्यमखिलं भयात् सर्वं वशे स्थितम्

vyāsa uvāca | andhakaḥ sa kathaṁ daityo hareṇa vinipātitaḥ | yasya trailokyamakhilaṁ bhayāt sarvaṁ vaśe sthitam

व्यास बोले - वह दैत्य अन्धक हर द्वारा कैसे मारा गया, जिसके भय से समस्त त्रैलोक्य सर्वथा वश में था?

श्लोक 2 (skanda.8.130.2)

सनत्कुमार उवाच । अन्धको नाम दैत्येन्द्र आदौ त्रैलोक्यकण्टकः । ब्रह्मणस्तु वरान् प्राप्य सोवध्यो देवमानुषैः

sanatkumāra uvāca | andhako nāma daityendra ādau trailokyakaṇṭakaḥ | brahmaṇastu varān prāpya sovadhyo devamānuṣaiḥ

सनत्कुमार बोले - अन्धक नामक दैत्येन्द्र आरम्भ से ही त्रैलोक्य का कंटक था; ब्रह्मा से वर पाकर वह देव-मनुष्यों द्वारा अवध्य हो गया।

श्लोक 3 (skanda.8.130.3)

न तस्य युद्धे क्रुद्धस्य विष्णुः शक्रो यमोथवा । शक्तो ह्यभिमुखे स्थातुं किमुतान्ये दिवौकसः

na tasya yuddhe kruddhasya viṣṇuḥ śakro yamothavā | śakto hyabhimukhe sthātuṁ kimutānye divaukasaḥ

जब वह क्रुद्ध होता, तब युद्ध में विष्णु, शक्र या यम भी उसके सामने खड़े होने में समर्थ नहीं थे, अन्य देवताओं की तो बात ही क्या।

श्लोक 4 (skanda.8.130.4)

स कदाचिद् बलोद्वृत्तः पर्यटन् पृथिवीमिमाम् । अपश्यन्मन्दरप्रस्थे देवीं हिमवतः सुताम्

sa kadācid balodvṛttaḥ paryaṭan pṛthivīmimām | apaśyanmandaraprasthe devīṁ himavataḥ sutām

किसी समय अपने बल से उन्मत्त होकर इस पृथ्वी पर घूमते हुए उसने मन्दराचल की तलहटी में हिमवत्पुत्री देवी को देखा।

श्लोक 5 (skanda.8.130.5)

स तामालोक्य दैत्येन्द्रः कामोपहतचेतनः । अहमेव प्रभुरिति देव्यां दौष्ट्यमचिन्तयत

sa tāmālokya daityendraḥ kāmopahatacetanaḥ | ahameva prabhuriti devyāṁ dauṣṭyamacintayata

उसे देखकर काम से आविष्टचित्त वह दैत्येन्द्र 'मैं ही स्वामी हूँ' - ऐसा सोचकर देवी के प्रति दुष्ट भाव लाया।

श्लोक 6 (skanda.8.130.6)

चिन्तयित्वा तु तां प्राह दानवाननुयायिनः । आनयध्वमिमां शीघ्रं मत्समीपं नगात्मजाम्

cintayitvā tu tāṁ prāha dānavānanuyāyinaḥ | ānayadhvamimāṁ śīghraṁ matsamīpaṁ nagātmajām

उसका विचार करके उसने अपने अनुगामी दानवों से कहा - इस पर्वतकन्या को शीघ्र मेरे समीप ले आओ।

श्लोक 7 (skanda.8.130.7)

सनत्कुमार उवाच । तच्छ्रुत्वा तस्य वचनं मन्मथाविष्टचेतसः । प्रह्लादो वदतां श्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत्

sanatkumāra uvāca | tacchrutvā tasya vacanaṁ manmathāviṣṭacetasaḥ | prahlādo vadatāṁ śreṣṭha idaṁ vacanamabravīt

सनत्कुमार बोले - कामाविष्टचित्त उसकी वह बात सुनकर वक्ताओं में श्रेष्ठ प्रह्लाद ने यह वचन कहा।

श्लोक 8 (skanda.8.130.8)

दानवेन्द्र हितं वाक्यं यदायत्यां विशुध्यते । अवश्यं तन्मया वाच्यं बन्धुस्नेहाद्विशेषतः

dānavendra hitaṁ vākyaṁ yadāyatyāṁ viśudhyate | avaśyaṁ tanmayā vācyaṁ bandhusnehādviśeṣataḥ

'हे दानवेन्द्र! जो वचन दूरगामी परिणाम में हितकर सिद्ध हो, वह मुझे अवश्य कहना चाहिये, विशेषतः बन्धु-स्नेह के कारण।'

श्लोक 9 (skanda.8.130.9)

एषा हिमवतः पुत्री पत्नी शर्वस्य धीमतः । नास्यां दौष्ट्य त्वया चिन्त्यं मा नो धक्ष्यति तेजसा

eṣā himavataḥ putrī patnī śarvasya dhīmataḥ | nāsyāṁ dauṣṭya tvayā cintyaṁ mā no dhakṣyati tejasā

'यह हिमवान् की पुत्री, बुद्धिमान् शर्व की पत्नी है; इसके प्रति आपको दुष्ट भाव नहीं लाना चाहिये, कहीं यह अपने तेज से हमें भस्म न कर दे।'

श्लोक 10 (skanda.8.130.10)

जगतो मातरं देवीं पूज्या दुष्प्रेक्ष्यतेजसम् । उमां दानवशार्दूल नाधिक्षेप्तुमिहार्हसि

jagato mātaraṁ devīṁ pūjyā duṣprekṣyatejasam | umāṁ dānavaśārdūla nādhikṣeptumihārhasi

'हे दानवशार्दूल! जगत् की माता, पूज्य, दुर्दर्शनीय तेजवाली उन उमा देवी का यहाँ अपमान करना आपको उचित नहीं है।'

श्लोक 11 (skanda.8.130.11)

किं कण्ठे महतीं बद्ध्वा शिलां मूढेन चेतसा । गम्भीरावर्तिनीं भीमां नदीं त्वं तर्तुमिच्छसि

kiṁ kaṇṭhe mahatīṁ baddhvā śilāṁ mūḍhena cetasā | gambhīrāvartinīṁ bhīmāṁ nadīṁ tvaṁ tartumicchasi

'क्या मूढ़ चित्त से गले में बड़ी शिला बाँधकर तुम गहरे भँवरोंवाली भयंकर नदी को पार करना चाहते हो?'

श्लोक 12 (skanda.8.130.12)

भूत्वा पतङ्गः किं मोहाच्छिखां दीप्तां विभावसोः । दानवानामधिपते नाशाय स्प्रष्टुमिच्छसि

bhūtvā pataṅgaḥ kiṁ mohācchikhāṁ dīptāṁ vibhāvasoḥ | dānavānāmadhipate nāśāya spraṣṭumicchasi

'हे दानवाधिपते! पतंगा बनकर मोहवश क्या तुम अग्नि की प्रज्वलित शिखा को अपने नाश के लिये स्पर्श करना चाहते हो?'

श्लोक 13 (skanda.8.130.13)

मा विनाशं नयेः सर्वान् समूलान्दानवेश्वर । निवर्त्यतां मनो देव्या नैतद्युक्त विपश्चिताम्

mā vināśaṁ nayeḥ sarvān samūlāndānaveśvara | nivartyatāṁ mano devyā naitadyukta vipaścitām

'हे दानवेश्वर! सबको समूल विनाश की ओर मत ले जाओ; देवी से मन हटाओ, यह विद्वानों के योग्य नहीं है।'

श्लोक 14 (skanda.8.130.14)

त्वं विपश्चित् कुलीनश्च कुलीनानां च गोत्रजः । यज्वा च धर्मनित्यश्च नैतद्युक्त तव प्रभो

tvaṁ vipaścit kulīnaśca kulīnānāṁ ca gotrajaḥ | yajvā ca dharmanityaśca naitadyukta tava prabho

'हे प्रभो! तुम विद्वान्, कुलीन, कुलीनों के वंशज, यज्ञकर्ता और सदा धर्मनिष्ठ हो; यह तुम्हारे योग्य नहीं है।'

श्लोक 15 (skanda.8.130.15)

तव सन्ति स्त्रियो बह्व्यः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः । प्रकृत्यैव सुरूपाङ्ग्यो देव्याश्चेतो निवर्त्यताम्

tava santi striyo bahvyaḥ sarvāśca sthirayauvanāḥ | prakṛtyaiva surūpāṅgyo devyāśceto nivartyatām

'तुम्हारी अनेक पत्नियाँ हैं, वे सब स्थिर यौवनवाली और स्वभाव से ही सुन्दर अंगोंवाली हैं; देवी से मन हटाओ।'

श्लोक 16 (skanda.8.130.16)

योस्माकं तपसा तुष्टो यच्छते कांक्षितान् वरान् । तस्य त्वं देवदेवस्य देव्याः पापं चिकीर्षसि

yosmākaṁ tapasā tuṣṭo yacchate kāṁkṣitān varān | tasya tvaṁ devadevasya devyāḥ pāpaṁ cikīrṣasi

'जो हमारे तप से प्रसन्न होकर अभीष्ट वर देते हैं, उन देवदेव की देवी के प्रति तुम पाप करना चाहते हो।'

श्लोक 17 (skanda.8.130.17)

येन दक्षः क्रतुः कालः कामश्च गमितः क्षयम् । तस्य त्वं देवदेवस्य देहार्धं हर्तुमिच्छसि

yena dakṣaḥ kratuḥ kālaḥ kāmaśca gamitaḥ kṣayam | tasya tvaṁ devadevasya dehārdhaṁ hartumicchasi

'जिन्होंने दक्ष, यज्ञ, काल और काम को नष्ट कर दिया, उन्हीं देवदेव के शरीर के आधे भाग (देवी) को तुम हरना चाहते हो।'

श्लोक 18 (skanda.8.130.18)

लिङ्गेषु योर्च्यते देवः सुरासुरमहोरगैः । तस्य देवी जगद्धात्रीं कथं त्वमवमन्यसे

liṅgeṣu yorcyate devaḥ surāsuramahoragaiḥ | tasya devī jagaddhātrīṁ kathaṁ tvamavamanyase

'जो देव लिंगों में देवों, असुरों और महानागों द्वारा पूजित होते हैं, उनकी जगद्धात्री देवी का तुम अपमान कैसे कर रहे हो?'

श्लोक 19 (skanda.8.130.19)

स चैको नाभिमन्तव्य स्त्वया देवः पिनाकधृक् । इच्छन् कुर्याद्धि रूपाणां सहस्राणि शतानि च

sa caiko nābhimantavya stvayā devaḥ pinākadhṛk | icchan kuryāddhi rūpāṇāṁ sahasrāṇi śatāni ca

'उस पिनाकधारी देव को तुम अकेला मत समझो; इच्छा करने पर वे सैकड़ों-हजारों रूप धारण कर सकते हैं।'

श्लोक 20 (skanda.8.130.20)

प्रमथानां सहस्राणि योगिनां भीमकर्मणाम् । तस्याग्रतो व्रजन्त्येते यथैव तव दानवाः

pramathānāṁ sahasrāṇi yogināṁ bhīmakarmaṇām | tasyāgrato vrajantyete yathaiva tava dānavāḥ

'भयंकर कर्मोंवाले हजारों योगी प्रमथ उनके आगे-आगे चलते हैं, वैसे ही जैसे तुम्हारे आगे तुम्हारे दानव चलते हैं।'

श्लोक 21 (skanda.8.130.21)

यो हरेद् भास्कराद्दीप्तिं चन्द्रात्कान्तिं क्षितेः क्षमाम् । वासुकेर्यो हरेद् दंष्ट्रां स हरेत्तस्य पार्वतीम्

yo hared bhāskarāddīptiṁ candrātkāntiṁ kṣiteḥ kṣamām | vāsukeryo hared daṁṣṭrāṁ sa harettasya pārvatīm

'जो सूर्य से तेज, चन्द्रमा से कान्ति, पृथ्वी से सहनशीलता, और वासुकि से दाँत हर सके, वही उनकी पार्वती को हर सकता है।'

श्लोक 22 (skanda.8.130.22)

तस्योत्तमाङ्गं सकलं शतधा शकलीभवेत् । यः शर्वभार्यां तामार्यामवमन्येत बालिशः

tasyottamāṅgaṁ sakalaṁ śatadhā śakalībhavet | yaḥ śarvabhāryāṁ tāmāryāmavamanyeta bāliśaḥ

'जो मूर्ख शर्व की उस आर्या पत्नी का अपमान करेगा, उसका सम्पूर्ण मस्तक सौ टुकड़ों में विभक्त हो जायेगा।'

श्लोक 23 (skanda.8.130.23)

पितामहेन यच्चोक्तस्तदा त्वं पद्मयोनिना । वरदानावसाने तु वचस्तत् स्मर्तुमर्हसि

pitāmahena yaccoktastadā tvaṁ padmayoninā | varadānāvasāne tu vacastat smartumarhasi

'पितामह कमलयोनि ब्रह्मा ने वरदान की समाप्ति पर तुमसे जो कहा था, वह वचन तुम्हें स्मरण करना चाहिये।'

श्लोक 24 (skanda.8.130.24)

यैषा श्रीस्ते दितिसुत मया दत्ता सुदुर्लभा । दुर्नयेन तवैवेयं यास्यत्यन्यत्र दानव

yaiṣā śrīste ditisuta mayā dattā sudurlabhā | durnayena tavaiveyaṁ yāsyatyanyatra dānava

'हे दितिपुत्र, हे दानव! यह दुर्लभ श्री जो मैंने तुम्हें दी है, तुम्हारे ही कुनीति से यह अन्यत्र चली जायेगी।'

श्लोक 25 (skanda.8.130.25)

कटुकान्यपि पथ्यानि बन्धूनां वचनानि ये । न शृण्वन्त्यनयोपेतास्ते यान्ति निधनं नराः

kaṭukānyapi pathyāni bandhūnāṁ vacanāni ye | na śṛṇvantyanayopetāste yānti nidhanaṁ narāḥ

'जो कुनीतिग्रस्त मनुष्य कटु होते हुए भी हितकर बन्धुओं के वचन नहीं सुनते, वे विनाश को प्राप्त होते हैं।'

श्लोक 26 (skanda.8.130.26)

समेष्याम वयं देवं प्रियार्थे तव शङ्करम् । समेत्यानुसमेष्यामः सर्वे वैवस्वतक्षये

sameṣyāma vayaṁ devaṁ priyārthe tava śaṅkaram | sametyānusameṣyāmaḥ sarve vaivasvatakṣaye

'तुम्हारे हित के लिये हम देव शंकर से मिलेंगे; और यदि तुम न मानो, तो मिलकर हम सब यमलोक में ही जा मिलेंगे।'

श्लोक 27 (skanda.8.130.27)

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तः स तदा तेन बन्धुना शोभनं वचः । नैतदेवमिति प्राह प्रहसन् कालचोदितः

sanatkumāra uvāca | ityuktaḥ sa tadā tena bandhunā śobhanaṁ vacaḥ | naitadevamiti prāha prahasan kālacoditaḥ

सनत्कुमार बोले - उस बन्धु द्वारा इस प्रकार सुन्दर वचन कहे जाने पर काल से प्रेरित होकर उसने हँसते हुए कहा - ऐसा नहीं है।

श्लोक 28 (skanda.8.130.28)

तस्मिन्नपरिहार्ये तु कार्याकार्ये प्रिये मम । यदि युद्धे क्षयो मे स्यात् क्षयोपि विजयो मम

tasminnaparihārye tu kāryākārye priye mama | yadi yuddhe kṣayo me syāt kṣayopi vijayo mama

'मुझे प्रिय, अनिवार्य इस कार्य-अकार्य में यदि युद्ध में मेरा नाश भी हो जाये, तो वह नाश भी मेरी विजय ही है।'

श्लोक 29 (skanda.8.130.29)

मनसैव हि भूतानां विदधानः शुभाशुभम् । तथा वाप्यन्यथा वापि काल एव करिष्यति

manasaiva hi bhūtānāṁ vidadhānaḥ śubhāśubham | tathā vāpyanyathā vāpi kāla eva kariṣyati

'क्योंकि काल ही मन मात्र से प्राणियों का शुभ और अशुभ विधान करता है; वैसा हो या अन्यथा, काल ही सब करेगा।'

श्लोक 30 (skanda.8.130.30)

सनत्कुमार उवाच । प्रत्याख्याय ततो रागात् प्रह्लादं दानवेश्वरः । देवीं स्प्रष्टुं दधे चेतः पतङ्गोग्निशिखामिव

sanatkumāra uvāca | pratyākhyāya tato rāgāt prahlādaṁ dānaveśvaraḥ | devīṁ spraṣṭuṁ dadhe cetaḥ pataṅgogniśikhāmiva

सनत्कुमार बोले - इस प्रकार राग से प्रह्लाद को अस्वीकार करके दानवेश्वर ने, पतंगे के अग्निशिखा की भाँति, देवी को स्पर्श करने में मन लगाया।

श्लोक 31 (skanda.8.130.31)

अथ बुद्ध्वा भगवती दुष्टभावं दुरात्मनः । गणानाज्ञापयामास युद्धाय सुमहाबलान्

atha buddhvā bhagavatī duṣṭabhāvaṁ durātmanaḥ | gaṇānājñāpayāmāsa yuddhāya sumahābalān

तब भगवती ने उस दुरात्मा के दुष्ट भाव को जानकर अपने अत्यन्त बलशाली गणों को युद्ध के लिये आज्ञा दी।

श्लोक 32 (skanda.8.130.32)

अथ ते ज्ञापिता देव्या विविधायुधपाणयः । दानवाभिमुखीभूताः सोमनन्दिपुरस्सराः

atha te jñāpitā devyā vividhāyudhapāṇayaḥ | dānavābhimukhībhūtāḥ somanandipurassarāḥ

देवी से आज्ञा पाकर वे विविध शस्त्रधारी गण, सोम और नन्दी को आगे करके दानवों के सम्मुख हो गये।

श्लोक 33 (skanda.8.130.33)

ते कृत्वा सुमहद्युद्धं दानवानुचरैः सह । विक्षिप्ता दानवेन्द्रेण वायुना जलदा इव

te kṛtvā sumahadyuddhaṁ dānavānucaraiḥ saha | vikṣiptā dānavendreṇa vāyunā jaladā iva

दानव के अनुचरों के साथ महान् युद्ध करके भी वे दानवेन्द्र द्वारा उसी प्रकार बिखेर दिये गये जैसे वायु से मेघ बिखर जाते हैं।

श्लोक 34 (skanda.8.130.34)

एतस्मिन्नन्तरे देवी दृष्ट्वोदीर्ण्णं तमन्धकम् । स्वयमेवाभिदुद्राव गृहीत्वा सशरं धनुः

etasminnantare devī dṛṣṭvodīrṇṇaṁ tamandhakam | svayamevābhidudrāva gṛhītvā saśaraṁ dhanuḥ

इसी बीच उस उद्धत अन्धक को देखकर देवी स्वयं ही धनुष-बाण लेकर उसकी ओर दौड़ पड़ीं।

श्लोक 35 (skanda.8.130.35)

अन्धकं पचविंशत्या सा जघान स्तनान्तरे । शराणां निशिताग्राणां स मुमोह पपात च

andhakaṁ pacaviṁśatyā sā jaghāna stanāntare | śarāṇāṁ niśitāgrāṇāṁ sa mumoha papāta ca

उन्होंने पच्चीस तीक्ष्ण बाणों से अन्धक को छाती के बीच में मारा; वह मूर्च्छित होकर गिर पड़ा।

श्लोक 36 (skanda.8.130.36)

स मुहूर्त्तात्तदा संज्ञां लब्ध्वा मानाच्च दानवः । उत्तस्थौ वेगवाञ्छीघ्रमुग्रोद्यतशरासनः

sa muhūrttāttadā saṁjñāṁ labdhvā mānācca dānavaḥ | uttasthau vegavāñchīghramugrodyataśarāsanaḥ

वह दानव क्षणभर बाद होश में आकर, अभिमानवश वेगपूर्वक शीघ्र उठ खड़ा हुआ, अपना उग्र धनुष उठाये हुए।

श्लोक 37 (skanda.8.130.37)

ततः स उत्थाय पुनर्देवीं प्रति महासुरः । मुमोच शरवर्षाणि वर्षाणीव बलाहकः

tataḥ sa utthāya punardevīṁ prati mahāsuraḥ | mumoca śaravarṣāṇi varṣāṇīva balāhakaḥ

फिर उठकर वह महासुर पुनः देवी की ओर मेघ की भाँति बाणों की वर्षा करने लगा।

श्लोक 38 (skanda.8.130.38)

ततस्त्रिशूलमुद्यम्य देवीं दीप्ताग्नितेजसम् । अन्धकं हन्तुमारब्धां शनैर्देवो न्यषेधयत्

tatastriśūlamudyamya devīṁ dīptāgnitejasam | andhakaṁ hantumārabdhāṁ śanairdevo nyaṣedhayat

तब प्रज्वलित अग्नि के तेजवाली देवी को, जो त्रिशूल उठाकर अन्धक को मारने ही वाली थीं, देव ने धीरे से रोक दिया।

श्लोक 39 (skanda.8.130.39)

दानवेन्द्रो ममैवायं शास्यो मा त्वं श्रमं कृथाः । अहमेवास्य शूलेन भेत्स्यामि हृदयं रणे

dānavendro mamaivāyaṁ śāsyo mā tvaṁ śramaṁ kṛthāḥ | ahamevāsya śūlena bhetsyāmi hṛdayaṁ raṇe

'यह दानवेन्द्र मेरे ही द्वारा दंडनीय है, तुम कष्ट मत उठाओ; मैं ही युद्ध में त्रिशूल से इसका हृदय भेदूँगा।'

श्लोक 40 (skanda.8.130.40)

सनत्कुमार उवाच । एवमुक्ता तु सा देवी देवदेवेन पार्वती । विरराम ततो युद्धाददृश्या संबभूव च

sanatkumāra uvāca | evamuktā tu sā devī devadevena pārvatī | virarāma tato yuddhādadṛśyā saṁbabhūva ca

सनत्कुमार बोले - देवदेव द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर वह पार्वती देवी युद्ध से विरत हो गयीं और अदृश्य हो गयीं।

श्लोक 41 (skanda.8.130.41)

ततो देवः स्वयं प्राह नन्दिनं गणनायकम् । युध्यध्वं दानवैस्सार्धं गणानाहूय सर्वशः

tato devaḥ svayaṁ prāha nandinaṁ gaṇanāyakam | yudhyadhvaṁ dānavaissārdhaṁ gaṇānāhūya sarvaśaḥ

तब देव ने स्वयं गणनायक नन्दी से कहा - सब गणों को बुलाकर दानवों के साथ युद्ध करो।

श्लोक 42 (skanda.8.130.42)

सनत्कुमार उवाच । आहूय नन्दी तान्सर्वान् गणाञ्छर्वाज्ञया तदा । उवाच भूयो देवेशं शृणु येभ्यागता गणाः

sanatkumāra uvāca | āhūya nandī tānsarvān gaṇāñcharvājñayā tadā | uvāca bhūyo deveśaṁ śṛṇu yebhyāgatā gaṇāḥ

सनत्कुमार बोले - शर्व की आज्ञा से नन्दी ने उन सब गणों को बुलाकर तब देवेश से पुनः कहा - सुनिये, कौन-कौन गण यहाँ आये हैं।

श्लोक 43 (skanda.8.130.43)

विशिष्टेष्टास्त्वया सृष्टाः स्वयं सृष्टौ सनातनाः । प्रजाभावेन नानात्वं येषां तत्वं सुदुर्वचम्

viśiṣṭeṣṭāstvayā sṛṣṭāḥ svayaṁ sṛṣṭau sanātanāḥ | prajābhāvena nānātvaṁ yeṣāṁ tatvaṁ sudurvacam

'आपके द्वारा विशेष रूप से रचे गये, स्वयं सृष्टि में सनातन, जो प्रजा-रूप में अनेकता को प्राप्त हैं, जिनका तत्त्व वर्णन करना अत्यन्त कठिन है।'

श्लोक 44 (skanda.8.130.44)

वृषध्वजा वृषरथाश्चन्द्रावयवभूषणाः । त इमे समनुप्राप्ता रुद्रा रुद्र तव प्रियाः

vṛṣadhvajā vṛṣarathāścandrāvayavabhūṣaṇāḥ | ta ime samanuprāptā rudrā rudra tava priyāḥ

'हे रुद्र! वृषभध्वजवाले, वृषभरथवाले, चन्द्रकला से विभूषित, आपके प्रिय ये रुद्रगण यहाँ आ पहुँचे हैं।'

श्लोक 45 (skanda.8.130.45)

कोटीशतसहस्राणां शतमेषां महात्मनाम् । तावन्ति च सहस्राणि शतानि च तथा विभो

koṭīśatasahasrāṇāṁ śatameṣāṁ mahātmanām | tāvanti ca sahasrāṇi śatāni ca tathā vibho

'हे विभो! इन महात्माओं के सौ खरब, तथा उतने ही हजार और सैकड़े भी हैं।'

श्लोक 46 (skanda.8.130.46)

षष्टिश्चैव सहस्राणि येषां तुल्यो न विद्यते । देवानां नीलकण्ठानां नीलकण्ठमहात्मनाम्

ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi yeṣāṁ tulyo na vidyate | devānāṁ nīlakaṇṭhānāṁ nīlakaṇṭhamahātmanām

'साठ हजार नीलकण्ठ महात्मा देवता भी हैं, जिनके समान कोई नहीं है, आपके ही समान नीलकण्ठ।'

श्लोक 47 (skanda.8.130.47)

एते शूरा बलेषूग्रा उग्रोदग्रपराक्रमाः । युध्यमानाः करिष्यन्ति तव प्रमुदितं मनः

ete śūrā baleṣūgrā ugrodagraparākramāḥ | yudhyamānāḥ kariṣyanti tava pramuditaṁ manaḥ

'ये शूर, बल में उग्र, उग्र और महान् पराक्रमवाले, युद्ध करते हुए आपके मन को हर्षित करेंगे।'

श्लोक 48 (skanda.8.130.48)

एतेषामेव रुद्राणामनुरूपाः प्रभावतः । तन्मात्रा द्वारपाला वै विक्रान्ताः क्रान्तमन्यवः

eteṣāmeva rudrāṇāmanurūpāḥ prabhāvataḥ | tanmātrā dvārapālā vai vikrāntāḥ krāntamanyavaḥ

'इन्हीं रुद्रों के प्रभाव में अनुरूप, इनकी लघु प्रतिकृतियाँ, संयत क्रोधवाले, पराक्रमी द्वारपाल भी हैं।'

श्लोक 49 (skanda.8.130.49)

इतीमे कपिसिंहास्याः कपिसिंहबला रणे । दानवैस्सह योत्स्यन्ति वारणा इव वारणैः

itīme kapisiṁhāsyāḥ kapisiṁhabalā raṇe | dānavaissaha yotsyanti vāraṇā iva vāraṇaiḥ

'इस प्रकार वानर-सिंह मुखवाले, वानर-सिंह के बल के ये लोग, हाथियों के हाथियों से युद्ध के समान दानवों से युद्ध करेंगे।'

श्लोक 50 (skanda.8.130.50)

रुद्राश्च रुद्रपुत्राश्च रुद्राणां ये च पार्षदाः । रुद्राधिप न किञ्चिद्धि येषां साध्यं न विद्यते

rudrāśca rudraputrāśca rudrāṇāṁ ye ca pārṣadāḥ | rudrādhipa na kiñciddhi yeṣāṁ sādhyaṁ na vidyate

'रुद्र, रुद्रपुत्र, और रुद्रों के पार्षद - हे रुद्राधिप! इनके लिये कुछ भी असाध्य नहीं है।'

श्लोक 51 (skanda.8.130.51)

एकैकस्यास्य रुद्रस्य पुत्राः पुत्रवतां वर । पञ्च पञ्च महावीर्याः काकपक्षधराश्च ते

ekaikasyāsya rudrasya putrāḥ putravatāṁ vara | pañca pañca mahāvīryāḥ kākapakṣadharāśca te

'हे पुत्रवानों में श्रेष्ठ! इनमें प्रत्येक रुद्र के पाँच-पाँच महावीर्यवान् पुत्र हैं, जो काकपक्ष धारण करते हैं।'

श्लोक 52 (skanda.8.130.52)

भुजतः सहसोत्पन्नास्तव ये क्रोध सम्भवाः । वीरभद्रं पुरस्कृत्य त इमे समुपस्थिताः

bhujataḥ sahasotpannāstava ye krodha sambhavāḥ | vīrabhadraṁ puraskṛtya ta ime samupasthitāḥ

'आपकी भुजा से अकस्मात् उत्पन्न, आपके क्रोध से जन्मे वे भी, वीरभद्र को आगे कर, यहाँ उपस्थित हैं।'

श्लोक 53 (skanda.8.130.53)

एषां षष्टिः स्मृताः कोट्यः सहस्राणि च षोडश । गणपानां गणाध्यक्ष त्वत्प्रियाणामिहागताः

eṣāṁ ṣaṣṭiḥ smṛtāḥ koṭyaḥ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa | gaṇapānāṁ gaṇādhyakṣa tvatpriyāṇāmihāgatāḥ

'हे गणाध्यक्ष! इन गणपतियों की साठ करोड़ और सोलह हजार संख्या स्मरण की गयी है, जो आपके प्रिय होकर यहाँ आये हैं।'

श्लोक 54 (skanda.8.130.54)

एवं देव प्रियार्थं ते दक्षयज्ञः समृद्धिमान् । यैर्ध्वस्तः पुरहन् देव पश्य तान् पुनरागतान्

evaṁ deva priyārthaṁ te dakṣayajñaḥ samṛddhimān | yairdhvastaḥ purahan deva paśya tān punarāgatān

'हे देव, हे पुरहन्! इस प्रकार आपकी प्रसन्नता के लिये जिन्होंने दक्ष के समृद्ध यज्ञ को ध्वस्त किया था, उन्हें फिर से आया देखिये।'

श्लोक 55 (skanda.8.130.55)

आपद्भावप्रपन्नास्तु येन ध्यातास्त्वयानघ । कोटीशतसहस्राख्यास्तेप्यमी समुपस्थिताः

āpadbhāvaprapannāstu yena dhyātāstvayānagha | koṭīśatasahasrākhyāstepyamī samupasthitāḥ

'हे निष्पाप! विपत्ति में पड़कर आपने जिनका ध्यान किया था, वे सैकड़ों-हजारों करोड़ [गण] भी यहाँ उपस्थित हैं।'

श्लोक 56 (skanda.8.130.56)

महानला यथा वृक्षान् प्रदीप्तान् वायुना सह । एतेभिनिर्दहिष्यन्ति दानवाँस्त्वत्प्रिये रताः

mahānalā yathā vṛkṣān pradīptān vāyunā saha | etebhinirdahiṣyanti dānavā~stvatpriye ratāḥ

'जैसे प्रज्वलित बड़ी अग्नि वायु के साथ वृक्षों को जला देती है, वैसे ही आपके प्रिय में लीन ये [गण] दानवों को भस्म कर देंगे।'

श्लोक 57 (skanda.8.130.57)

गुहावास गुह्यस्यापि क्रीडमानस्य ये सुरैः । प्रियार्थं गणपा दत्ता नानामृगशताननाः

guhāvāsa guhyasyāpi krīḍamānasya ye suraiḥ | priyārthaṁ gaṇapā dattā nānāmṛgaśatānanāḥ

'गुफा में निवास करनेवाले, क्रीड़ा करते हुए गुह्य (स्कन्द) को भी, देवताओं द्वारा प्रसन्नता के लिये दिये गये, विविध पशुओं के सैकड़ों मुखोंवाले गणपति -'

श्लोक 58 (skanda.8.130.58)

ज्वलनाचलवत्तेषां त्रिंशत्कोट्यो महेश्वर । गणपानामनुप्राप्ताः प्रियं कर्तुं तवानघ

jvalanācalavatteṣāṁ triṁśatkoṭyo maheśvara | gaṇapānāmanuprāptāḥ priyaṁ kartuṁ tavānagha

'हे महेश्वर, हे निष्पाप! प्रज्वलित पर्वत के समान उन गणपतियों में से तीस करोड़ आपकी प्रसन्नता के लिये यहाँ आ पहुँचे हैं।'

श्लोक 59 (skanda.8.130.59)

इमे रक्तम्बरधरा रक्तस्रगनुलेपनाः । ओष्ठजाद्रुधिराज्जाता रक्ता नाम गणेश्वराः

ime raktambaradharā raktasraganulepanāḥ | oṣṭhajādrudhirājjātā raktā nāma gaṇeśvarāḥ

'लाल वस्त्र, लाल माला और लाल अनुलेपन धारण किये, आपके ओष्ठ के रक्त से उत्पन्न ये गणेश्वर रक्त नाम से जाने जाते हैं।'

श्लोक 60 (skanda.8.130.60)

अङ्गारकस्यानुचरा महाबलपराक्रमाः । षष्टिकोटिसहस्राणि इ इमे समुपस्थिताः

aṅgārakasyānucarā mahābalaparākramāḥ | ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi i ime samupasthitāḥ

'महाबली और पराक्रमी, अंगारक (मंगल) के अनुचर, साठ हजार करोड़ की संख्या में ये यहाँ उपस्थित हैं।'

श्लोक 61 (skanda.8.130.61)

मन्तव्यं न बलं चापि एतन्मात्रं त्वयानघ । एते ह्यष्टगुणैश्वर्यं तव देव प्रसादजम्

mantavyaṁ na balaṁ cāpi etanmātraṁ tvayānagha | ete hyaṣṭaguṇaiśvaryaṁ tava deva prasādajam

'हे निष्पाप! यह बल केवल इतना ही मत समझिये; हे देव! ये आपकी कृपा से उत्पन्न अष्टगुण ऐश्वर्य को धारण करते हैं।'

श्लोक 62 (skanda.8.130.62)

संविभ्राणा महेशान करिष्यन्ति बहूनपि । लोकानेते समुद्युक्तान् सदेवासुरमानुषान्

saṁvibhrāṇā maheśāna kariṣyanti bahūnapi | lokānete samudyuktān sadevāsuramānuṣān

'उसे धारण करते हुए, हे महेश! उद्यत होने पर ये देव, असुर और मनुष्यों सहित बहुत-से लोकों को भी वश में कर लेंगे।'

श्लोक 63 (skanda.8.130.63)

संयुगे युगमूलान्तं दहेयुः सुरदानवान् । य एते कुन्दसंकाशाः स्वर्णोत्पलविभूषिताः

saṁyuge yugamūlāntaṁ daheyuḥ suradānavān | ya ete kundasaṁkāśāḥ svarṇotpalavibhūṣitāḥ

'ये युद्ध में देवताओं और दानवों को युगमूल तक जला सकते हैं - ये जो कुन्दपुष्प के समान गौर, स्वर्णकमलों से विभूषित हैं।'

श्लोक 64 (skanda.8.130.64)

दंशिता गणेपेशान सर्वे युद्धकुतूहलाः । ब्रह्मण्यास्त इमे शूराश्चन्द्रावयवभूषणाः

daṁśitā gaṇepeśāna sarve yuddhakutūhalāḥ | brahmaṇyāsta ime śūrāścandrāvayavabhūṣaṇāḥ

'हे गणेश! कवचबद्ध, युद्ध के लिये उत्सुक, ब्राह्मणभक्त, चन्द्रकला से भूषित ये शूर -'

श्लोक 65 (skanda.8.130.65)

रुद्रा रुद्रपते प्राप्ताः पश्येमान् युद्धलालसान् । बालार्कसमवर्णाभाः सशस्त्राश्च चतुर्भुजाः

rudrā rudrapate prāptāḥ paśyemān yuddhalālasān | bālārkasamavarṇābhāḥ saśastrāśca caturbhujāḥ

'हे रुद्रपते! रुद्रगण यहाँ आ चुके हैं; इन्हें देखिये, युद्ध के लिये उत्सुक, बालसूर्य के समान वर्णवाले, सशस्त्र, चतुर्भुज।'

श्लोक 66 (skanda.8.130.66)

द्वारपाला ह्यमी देव कपीन्द्रसदृशाननाः । रक्ताम्बरा रक्तमाल्या रक्तचन्दनरूषिताः

dvārapālā hyamī deva kapīndrasadṛśānanāḥ | raktāmbarā raktamālyā raktacandanarūṣitāḥ

'हे देव! ये द्वारपाल वानरराज के समान मुखवाले, लाल वस्त्र, लाल माला और लाल चन्दन से लिप्त हैं।'

श्लोक 67 (skanda.8.130.67)

ब्रह्मण्या वरदाः शूराः कौमारब्रह्मचारिणः । मत्तबर्हिसमारूढाः सर्वे वै शक्तिपाणयः

brahmaṇyā varadāḥ śūrāḥ kaumārabrahmacāriṇaḥ | mattabarhisamārūḍhāḥ sarve vai śaktipāṇayaḥ

'ब्राह्मणभक्त, वरदाता, शूर, बाल्यकाल से ब्रह्मचारी, सब मत्त मयूरों पर सवार, हाथों में शक्ति लिये हुए -'

श्लोक 68 (skanda.8.130.68)

एते विक्रान्तविक्रान्ताः स्कन्दा नाम कुमारकाः । उच्चैःश्रवःप्रतिसमानश्वान् ये हेममालिनः

ete vikrāntavikrāntāḥ skandā nāma kumārakāḥ | uccaiḥśravaḥpratisamānaśvān ye hemamālinaḥ

'ये अत्यन्त पराक्रमी स्कन्द नामक कुमार हैं, जिनके घोड़े उच्चैःश्रवा के समान हैं, स्वर्णमाला धारण किये हुए।'

श्लोक 69 (skanda.8.130.69)

विरेजुरास्थिता देव पीतकौशेयवाससः । बालार्कसमवर्णाभा बालोत्पलदलेक्षणाः

virejurāsthitā deva pītakauśeyavāsasaḥ | bālārkasamavarṇābhā bālotpaladalekṣaṇāḥ

'हे देव! पीले रेशमी वस्त्र पहने, बालसूर्य के समान वर्णवाले, नवोदित कमलदल के समान नेत्रोंवाले वे सवार होकर शोभित हुए।'

श्लोक 70 (skanda.8.130.70)

विशाखा नाम ते पुत्रा रुद्राणां शक्तिपाणयः । यानेतानीक्षसे देव सितवस्त्रान् सिताननान्

viśākhā nāma te putrā rudrāṇāṁ śaktipāṇayaḥ | yānetānīkṣase deva sitavastrān sitānanān

'हे देव! रुद्रों के हाथ में शक्ति लिये विशाख नामक ये पुत्र हैं, जिन्हें आप श्वेत वस्त्र और श्वेत मुखवाले देख रहे हैं।'

श्लोक 71 (skanda.8.130.71)

विद्योतमानान् वपुषा बहूँश्चन्द्रानिवोदितान् । काकपक्षधरान्मुण्डाँस्ताम्रचूडेष्ववस्थितान्

vidyotamānān vapuṣā bahū~ścandrānivoditān | kākapakṣadharānmuṇḍā~stāmracūḍeṣvavasthitān

'शरीर से चमकते हुए, अनेक उदित चन्द्रमाओं के समान, काकपक्ष धारण किये, मुंडित, ताम्रचूड़ों पर स्थित।'

श्लोक 72 (skanda.8.130.72)

एते विख्यातवीर्यास्ते शाखा नाम कुमारकाः । य इमे छागमेषस्थाः किंशुकाशोकवर्चसः

ete vikhyātavīryāste śākhā nāma kumārakāḥ | ya ime chāgameṣasthāḥ kiṁśukāśokavarcasaḥ

'ये विख्यात पराक्रमवाले शाख नामक कुमार हैं, जो बकरे और मेढ़े पर सवार, किंशुक और अशोक-पुष्प के समान कान्तिवाले हैं।'

श्लोक 73 (skanda.8.130.73)

शूराश्चौदार्यवन्तश्च शिशुतामरसाननाः । नैगमेषस्य पुत्रस्य तव तुल्यपरिच्छदाः

śūrāścaudāryavantaśca śiśutāmarasānanāḥ | naigameṣasya putrasya tava tulyaparicchadāḥ

'शूर, उदार, नवोदित कमल के समान मुखवाले - ये आपके पुत्र नैगमेष के, आपके ही समान परिवारवाले हैं।'

श्लोक 74 (skanda.8.130.74)

नैगमेषा इति ख्याता ह्येते देव कुमारकाः । य इमे कालमेघाभाः कालमेघनिभस्वनाः

naigameṣā iti khyātā hyete deva kumārakāḥ | ya ime kālameghābhāḥ kālameghanibhasvanāḥ

'हे देव! ये कुमार नैगमेष नाम से विख्यात हैं, जो प्रलयमेघ के समान वर्णवाले और प्रलयमेघ के समान गर्जनवाले हैं।'

श्लोक 75 (skanda.8.130.75)

केशजास्तव ते देव प्रमथाः समुपस्थिताः । इमे च रक्ता बहवो गणाः परबलार्दनाः

keśajāstava te deva pramathāḥ samupasthitāḥ | ime ca raktā bahavo gaṇāḥ parabalārdanāḥ

'हे देव! आपके केशों से उत्पन्न वे प्रमथगण भी यहाँ उपस्थित हैं; और शत्रुबल को कुचलनेवाले ये अनेक रक्तवर्ण गण भी।'

श्लोक 76 (skanda.8.130.76)

वरूथिनो वर्मिणश्च रथिनश्चित्रयोधिनः । नानाप्रहरणाः सर्वे सर्वे युद्धविशारदाः

varūthino varmiṇaśca rathinaścitrayodhinaḥ | nānāpraharaṇāḥ sarve sarve yuddhaviśāradāḥ

'सेनासमूहवाले, कवचधारी, रथी, विचित्र योद्धा, नाना अस्त्रधारी, सभी युद्ध में निपुण -'

श्लोक 77 (skanda.8.130.77)

कृतिनो युद्धशौण्डाश्च सर्व एव च दंशिताः । सितासितानां मेघानां गिरीणां च समत्विषः । सनक्रमीनमकरा ये समुद्रा इवोद्धताः

kṛtino yuddhaśauṇḍāśca sarva eva ca daṁśitāḥ | sitāsitānāṁ meghānāṁ girīṇāṁ ca samatviṣaḥ | sanakramīnamakarā ye samudrā ivoddhatāḥ

'निपुण, युद्धोन्मत्त, सभी कवचबद्ध, श्वेत-श्याम मेघों और पर्वतों के समान कान्तिवाले, मगर-मच्छ-मीनों से युक्त उद्वेलित समुद्र के समान।'

श्लोक 78 (skanda.8.130.78)

सिंहव्याघ्रवराहास्याः परिघाशनिपाणयः । तवैवानुग्रहादेते प्रमथास्त्वामुपस्थिताः

siṁhavyāghravarāhāsyāḥ parighāśanipāṇayaḥ | tavaivānugrahādete pramathāstvāmupasthitāḥ

'सिंह, व्याघ्र और वराह के मुखवाले, हाथों में परिघ और वज्र लिये, आपकी ही कृपा से ये प्रमथगण आपके पास उपस्थित हुए हैं।'

श्लोक 79 (skanda.8.130.79)

एते वै पार्षदाः शूराः स्कन्दस्य परमात्मनः । त्रिदशैः क्रीडनं दत्ताः सर्वशस्त्वामुपस्थिताः

ete vai pārṣadāḥ śūrāḥ skandasya paramātmanaḥ | tridaśaiḥ krīḍanaṁ dattāḥ sarvaśastvāmupasthitāḥ

'ये परमात्मा स्कन्द के शूर पार्षद हैं, जो देवताओं द्वारा क्रीड़ार्थ प्रदान किये गये थे; ये सर्वथा आपके पास उपस्थित हैं।'

श्लोक 80 (skanda.8.130.80)

दृप्तप्रमुदितं स्फीतं प्रमथानीकमीश्वर । दानवानीकभेदार्थे समर्थमिति मे मतिः

dṛptapramuditaṁ sphītaṁ pramathānīkamīśvara | dānavānīkabhedārthe samarthamiti me matiḥ

'हे ईश्वर! यह उद्धत, प्रसन्न, विशाल प्रमथ-सेना दानव-सेना को भेदने में समर्थ है - ऐसा मेरा मत है।'

श्लोक 81 (skanda.8.130.81)

प्रविहायान्यकार्याणि परमादरमास्थितम् । देवारीणामनर्थाय विध्वंसयदनन्तरम्

pravihāyānyakāryāṇi paramādaramāsthitam | devārīṇāmanarthāya vidhvaṁsayadanantaram

'अन्य सब कार्यों को छोड़कर, परम आदर से स्थित होकर, यह देवताओं के शत्रुओं के अनर्थ के लिये, बिना विलम्ब उन्हें ध्वस्त करेगा।'

श्लोक 82 (skanda.8.130.82)

करिगिरितरुतोरणप्रभास्तरुणदिवाकरतुल्यतेजसः । गणपतिपतयस्तव ह्यमी रिपुबलमीश्वर जेतुमुद्यताः

karigiritarutoraṇaprabhāstaruṇadivākaratulyatejasaḥ | gaṇapatipatayastava hyamī ripubalamīśvara jetumudyatāḥ

'हाथी, पर्वत, वृक्ष और तोरणों के समान कान्तिवाले, नवोदित सूर्य के समान तेजस्वी - हे ईश्वर! आपके ये गणपति-प्रधान शत्रुबल को जीतने के लिये उद्यत हैं।'

श्लोक 83 (skanda.8.130.83)

अचरचरपते ततोन्धकः प्रतिसमतां लभते रणे स्थितः । गणपतिशतयूथसंवृतो विसृज विभोवनतान् गणेश्वरान्

acaracarapate tatondhakaḥ pratisamatāṁ labhate raṇe sthitaḥ | gaṇapatiśatayūthasaṁvṛto visṛja vibhovanatān gaṇeśvarān

'हे चराचर के स्वामी! रणस्थल में खड़ा हुआ अन्धक अपने बराबरी का सामना पाये - हे विभो! सैकड़ों गणपति-समूहों से घिरे इन विनम्र गणेश्वरों को छोड़िये।'

अध्याय 129अध्याय-सूचीअध्याय 131