Skip to main content

अम्बिका खण्ड · अध्याय 173

द्विजमाहात्म्यवर्णन

अध्याय 172अध्याय-सूचीअध्याय 174

श्लोक 1 (skanda.8.173.1)

व्यास उवाच । नगेन्द्रो जीविते क्रौञ्चे तोषिते च सुरैर्गुहे । यातो हिमवतः शृङ्गं पार्वत्या सहितो हरः

vyāsa uvāca | nagendro jīvite krauñce toṣite ca surairguhe | yāto himavataḥ śṛṅgaṁ pārvatyā sahito haraḥ

व्यास ने कहा - क्रौंच के जीवित होने पर और देवताओं द्वारा गुह के सन्तुष्ट होने पर, हर पार्वती सहित हिमालय के शिखर पर गये।

श्लोक 2 (skanda.8.173.2)

किमन्यदकरोद्देवः किं चैनं प्राह पार्वती । एतत् कथय विप्रेन्द्र न तृप्तिः शृण्वतो हि मे

kimanyadakaroddevaḥ kiṁ cainaṁ prāha pārvatī | etat kathaya viprendra na tṛptiḥ śṛṇvato hi me

देव ने और क्या किया, और पार्वती ने उनसे क्या कहा? यह मुझे बताइये, हे विप्रेन्द्र! सुनते हुए मुझे तृप्ति नहीं होती।

श्लोक 3 (skanda.8.173.3)

सूत उवाच एवमुक्तो मुनीन्द्रेण ब्रह्मणस्तनयोव्ययः । ऋषिः परमयोगीशः कथयामास तत्त्वतः

sūta uvāca evamukto munīndreṇa brahmaṇastanayovyayaḥ | ṛṣiḥ paramayogīśaḥ kathayāmāsa tattvataḥ

सूत ने कहा - मुनीन्द्र द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर, ब्रह्मा के अव्यय पुत्र, परम योगीश्वर ऋषि ने यथार्थ रूप से कहा।

श्लोक 4 (skanda.8.173.4)

प्रयाते हिमवच्छृङ्गं देवदेवे सहोमया । बभाषे गिरिजा देवं प्रणम्य परमेश्वरम्

prayāte himavacchṛṅgaṁ devadeve sahomayā | babhāṣe girijā devaṁ praṇamya parameśvaram

उमा सहित देवदेव के हिमालय के शिखर पर जाने पर, गिरिजा ने परमेश्वर को प्रणाम करके देव से कहा -

श्लोक 5 (skanda.8.173.5)

उञ्छवृत्तेर्हिरण्यस्य नैमिशारण्यवासिनः । शौचेन तपसा भक्त्या युक्तस्य च शमेन हि

uñchavṛtterhiraṇyasya naimiśāraṇyavāsinaḥ | śaucena tapasā bhaktyā yuktasya ca śamena hi

'नैमिषारण्य में निवास करनेवाले, उञ्छवृत्ति (बीनकर जीवन-निर्वाह करनेवाले) हिरण्य नामक, शौच-तप-भक्ति-शम से युक्त उस द्विज की,

श्लोक 6 (skanda.8.173.6)

स्वयमेव प्रयाताहं द्विजं पूजां प्रतीच्छितुम् । माहात्म्यं तस्य तद् दृष्ट्वा ब्राह्मणस्य तपस्विनः

svayameva prayātāhaṁ dvijaṁ pūjāṁ pratīcchitum | māhātmyaṁ tasya tad dṛṣṭvā brāhmaṇasya tapasvinaḥ

मैं स्वयं पूजा ग्रहण करने गयी। उस तपस्वी ब्राह्मण का माहात्म्य देखकर,

श्लोक 7 (skanda.8.173.7)

गताहं विस्मयं देव द्विजाः श्रेष्ठतमा इति । देवेभ्योपि गरीयांसो ब्रह्मणा इति मे मतिः । त्वत्तोथ श्रोतुमिच्छामि द्विजमाहात्म्यमुत्तमम्

gatāhaṁ vismayaṁ deva dvijāḥ śreṣṭhatamā iti | devebhyopi garīyāṁso brahmaṇā iti me matiḥ | tvattotha śrotumicchāmi dvijamāhātmyamuttamam

मुझे विस्मय हुआ, हे देव! यह सोचकर कि द्विज सर्वश्रेष्ठ हैं; ब्राह्मण देवताओं से भी बढ़कर हैं - यह मेरा मत है। अब मैं आपसे द्विजों के उत्तम माहात्म्य को सुनना चाहती हूँ।'

श्लोक 8 (skanda.8.173.8)

देवदेव उवाच । एवमेतज्जगद्धात्रि सुरासुरनमस्कृते । श्रेष्ठास्तपस्विनो विप्रा देवेभ्योपि गरीयसः

devadeva uvāca | evametajjagaddhātri surāsuranamaskṛte | śreṣṭhāstapasvino viprā devebhyopi garīyasaḥ

देवदेव ने कहा - यह ऐसा ही है, हे जगद्धात्रि! देव-असुरों से वन्दित, तपस्वी विप्र श्रेष्ठ हैं, देवताओं से भी बढ़कर।

श्लोक 9 (skanda.8.173.9)

मदीया याः प्रजाः सृष्टाः प्रथमाः प्रभवो ह्यहम् । रुद्रा द्विजातयः पूर्वं मया सृष्टा महौजसः

madīyā yāḥ prajāḥ sṛṣṭāḥ prathamāḥ prabhavo hyaham | rudrā dvijātayaḥ pūrvaṁ mayā sṛṣṭā mahaujasaḥ

मेरी जो प्रजाएँ प्रथम उत्पन्न हुईं, जिनका मैं प्रभव हूँ - रुद्र-द्विजाति, महौजस्वी, मेरे द्वारा पूर्व में उत्पन्न किये गये।

श्लोक 10 (skanda.8.173.10)

मदीयां मृष्टिमालोक्य ब्रह्मणापि सिसृक्षुणा । ब्राह्मणा मूर्धतः सृष्टाः पूर्वमेव महाप्रभाः

madīyāṁ mṛṣṭimālokya brahmaṇāpi sisṛkṣuṇā | brāhmaṇā mūrdhataḥ sṛṣṭāḥ pūrvameva mahāprabhāḥ

मेरी सृष्टि देखकर, सृजन की इच्छावाले ब्रह्मा ने भी अपने मस्तक से ब्राह्मणों को पहले ही सृजा, महाप्रभावाले।

श्लोक 11 (skanda.8.173.11)

अग्रभूतो ह्यहं तेषां द्विजश्रेष्ठस्तदाभवम् । ततस्ते मत्सखाः सर्वे बभूवुर्विप्रसत्तमाः

agrabhūto hyahaṁ teṣāṁ dvijaśreṣṭhastadābhavam | tataste matsakhāḥ sarve babhūvurviprasattamāḥ

उनमें मैं अग्रगण्य, द्विजश्रेष्ठ, तब बना; तत्पश्चात् वे सब मेरे सखा बने, वे विप्रश्रेष्ठ।

श्लोक 12 (skanda.8.173.12)

उत्तमैषापरा सृष्टिर्ब्राह्मणाः परमेष्ठिनः । धर्मादिकं चतुर्वर्णं सर्वं तेषु प्रतिष्ठितम्

uttamaiṣāparā sṛṣṭirbrāhmaṇāḥ parameṣṭhinaḥ | dharmādikaṁ caturvarṇaṁ sarvaṁ teṣu pratiṣṭhitam

यह उत्तम, अगली सृष्टि है - ब्राह्मण, परमेष्ठी; धर्मादि चारों वर्ण, सब उन्हीं में प्रतिष्ठित हैं।

श्लोक 13 (skanda.8.173.13)

यज्जुह्वति हविर्विप्रास्तेन तृप्यन्ति देवताः । जगत् प्रतिष्ठितं सर्वं ब्राह्मणानां हि तेजसा

yajjuhvati havirviprāstena tṛpyanti devatāḥ | jagat pratiṣṭhitaṁ sarvaṁ brāhmaṇānāṁ hi tejasā

जो हवि विप्रगण अर्पित करते हैं, उससे देवता तृप्त होते हैं; सम्पूर्ण जगत् ब्राह्मणों के ही तेज से प्रतिष्ठित है।

श्लोक 14 (skanda.8.173.14)

मृत्युजन्मापहं यत्तन्मम पाशुपतं व्रतन् । न वर्णाः साधयन्त्यन्ये मुक्त्वा ब्राह्मणसत्तमान्

mṛtyujanmāpahaṁ yattanmama pāśupataṁ vratan | na varṇāḥ sādhayantyanye muktvā brāhmaṇasattamān

मृत्यु-जन्म को दूर करनेवाला जो मेरा पाशुपत व्रत है, उसे ब्राह्मणश्रेष्ठों को छोड़कर अन्य वर्ण सिद्ध नहीं कर सकते।

श्लोक 15 (skanda.8.173.15)

लक्षणं संप्रवक्ष्यामि द्विजातीनामिदं शृणु । शौचार्जवविधानं च प्रभावं कर्म चैव ह

lakṣaṇaṁ saṁpravakṣyāmi dvijātīnāmidaṁ śṛṇu | śaucārjavavidhānaṁ ca prabhāvaṁ karma caiva ha

द्विजातियों के लक्षण मैं तुम्हें बताऊँगा, यह सुनो - शौच-आर्जव की विधि, प्रभाव, और कर्म भी।

श्लोक 16 (skanda.8.173.16)

ब्राह्मणस्तु भवेज्जात्या संस्काराद् द्विज उच्यते । विद्यया विप्रतां याति ब्राह्मण्यं त्रिविधं स्मृतम्

brāhmaṇastu bhavejjātyā saṁskārād dvija ucyate | vidyayā vipratāṁ yāti brāhmaṇyaṁ trividhaṁ smṛtam

ब्राह्मण जन्म से होता है, संस्कार से द्विज कहलाता है; विद्या से विप्रत्व को प्राप्त होता है - ब्राह्मण्य तीन प्रकार का माना गया है।

श्लोक 17 (skanda.8.173.17)

यश्च जात्या भवेद् विप्रो यश्च स्याद् वेदपारगः । तयोस्त्राणे वधे चापि पुण्यपापे समे स्मृते

yaśca jātyā bhaved vipro yaśca syād vedapāragaḥ | tayostrāṇe vadhe cāpi puṇyapāpe same smṛte

जो जन्म से विप्र हो, और जो वेदपारंगत हो - इन दोनों की रक्षा और वध में पुण्य-पाप समान माने गये हैं।

श्लोक 18 (skanda.8.173.18)

जात्या च यो भवेद्विप्रः सर्वागमविशारदः । तपशौचसमायुक्तस्त्र्यवदातः स उच्यते

jātyā ca yo bhavedvipraḥ sarvāgamaviśāradaḥ | tapaśaucasamāyuktastryavadātaḥ sa ucyate

जो जन्म से विप्र हो और सर्वागमों में निपुण हो, तप-शौच से युक्त हो, वह 'त्र्यवदात' (त्रिशुद्ध) कहलाता है।

श्लोक 19 (skanda.8.173.19)

तादृशं भोजयेच्छ्राद्धे दैवे कर्मणि वापि यः । अक्षयं तद् भवेत् तस्य व्यवदातस्य तर्पणात्

tādṛśaṁ bhojayecchrāddhe daive karmaṇi vāpi yaḥ | akṣayaṁ tad bhavet tasya vyavadātasya tarpaṇāt

जो श्राद्ध में या दैव कर्म में ऐसे को भोजन कराता है, उसका वह अन्न, उस त्र्यवदात के तर्पण से, अक्षय हो जाता है।

श्लोक 20 (skanda.8.173.20)

वेदविद्यो भवेद्विप्रो नित्यं होमपरायणः । सोपि श्रेष्ठः स्मृतो देवि पूजितस्तारयेत् कुलम्

vedavidyo bhavedvipro nityaṁ homaparāyaṇaḥ | sopi śreṣṭhaḥ smṛto devi pūjitastārayet kulam

जो विप्र वेदविद्यावाला हो, नित्य होमपरायण हो, वह भी श्रेष्ठ माना गया है, हे देवि! पूजित होकर वह अपने कुल को तार देता है।

श्लोक 21 (skanda.8.173.21)

सर्वथा जातिमात्रेण योपि स्याद् ब्राह्मणः क्वचित् । सोपि लोकगुरुर्देवि पूजितः स्वर्गदो भवेत

sarvathā jātimātreṇa yopi syād brāhmaṇaḥ kvacit | sopi lokagururdevi pūjitaḥ svargado bhaveta

सर्वथा जन्ममात्र से भी जो कहीं ब्राह्मण हो, वह भी, हे देवि! लोकगुरु है, पूजित होकर स्वर्गदाता होता है।

श्लोक 22 (skanda.8.173.22)

अग्निहोत्रं तपो यज्ञः शौचमार्जवमेव च । सत्यं वेदप्रसङ्गश्च द्विजकर्म परं स्मृतम्

agnihotraṁ tapo yajñaḥ śaucamārjavameva ca | satyaṁ vedaprasaṅgaśca dvijakarma paraṁ smṛtam

अग्निहोत्र, तप, यज्ञ, शौच, आर्जव ही, सत्य और वेदप्रसंग - यह द्विजकर्म परम माना गया है।

श्लोक 23 (skanda.8.173.23)

नानृतं ब्राह्मणो ब्रूते न हन्ति प्राणिनं द्विजः । न सेवां कुरुते विप्रो न द्विजः पापकृद्भवेत्

nānṛtaṁ brāhmaṇo brūte na hanti prāṇinaṁ dvijaḥ | na sevāṁ kurute vipro na dvijaḥ pāpakṛdbhavet

ब्राह्मण असत्य नहीं बोलता, द्विज किसी प्राणी को नहीं मारता; विप्र सेवा नहीं करता, द्विज पापकर्मी नहीं बनता।

श्लोक 24 (skanda.8.173.24)

ब्राह्मणश्च तपस्वी च न जन्म पुनराप्नुते । विद्वद्ब्राह्मणतां लब्ध्वा किन्न लब्धं हि देहिना

brāhmaṇaśca tapasvī ca na janma punarāpnute | vidvadbrāhmaṇatāṁ labdhvā kinna labdhaṁ hi dehinā

ब्राह्मण तथा तपस्वी पुनः जन्म नहीं पाता; विद्वान् ब्राह्मणत्व पाकर देहधारी को क्या नहीं प्राप्त हुआ?

श्लोक 25 (skanda.8.173.25)

मूर्त्तयो याः स्मृता ह्यष्टावर्कसोमादयो मम । सर्वास्ता निवसन्ति स्म ब्राह्मणे तपसैधिते

mūrttayo yāḥ smṛtā hyaṣṭāvarkasomādayo mama | sarvāstā nivasanti sma brāhmaṇe tapasaidhite

मेरी जो आठ मूर्तियाँ मानी गयी हैं, सूर्य-सोम आदि - वे सब तपस्या से समृद्ध ब्राह्मण में निवास करती हैं।

श्लोक 26 (skanda.8.173.26)

द्विजतेजो ह्यवष्टभ्य अमृतं गाव एव च । प्रभवन्ति सदा देवि विप्राः श्रेष्ठतमास्ततः

dvijatejo hyavaṣṭabhya amṛtaṁ gāva eva ca | prabhavanti sadā devi viprāḥ śreṣṭhatamāstataḥ

द्विजतेज का, तथा अमृत और गौओं का भी आश्रय लेकर, विप्रगण सदा प्रभावशाली होते हैं, हे देवि! और इसीलिये सर्वश्रेष्ठ हैं।

श्लोक 27 (skanda.8.173.27)

नासाध्यं विद्यते तेषां द्विजानां परमौजसाम् । रुषितास्ते प्रसन्ना वा प्रयच्छन्ति शुभाशुभम्

nāsādhyaṁ vidyate teṣāṁ dvijānāṁ paramaujasām | ruṣitāste prasannā vā prayacchanti śubhāśubham

उन परम तेजस्वी द्विजों के लिये कुछ भी असाध्य नहीं है; रुष्ट या प्रसन्न होकर वे शुभ या अशुभ प्रदान करते हैं।

श्लोक 28 (skanda.8.173.28)

द्विजास्तपस्विनो ये तु वेदविद्याविशारदाः । मुक्तिदास्तु भवेयुस्ते देवानामपि देवताः

dvijāstapasvino ye tu vedavidyāviśāradāḥ | muktidāstu bhaveyuste devānāmapi devatāḥ

जो द्विज तपस्वी हैं, वेदविद्या में निपुण हैं, वे मुक्तिदाता होते हैं, देवताओं के भी देवता।

श्लोक 29 (skanda.8.173.29)

अहं पितामहश्चैव तेषां योनिद्वयं स्मृतम् । मत्तः पूर्वं प्रसूतास्ते ततो देवि पितामहात्

ahaṁ pitāmahaścaiva teṣāṁ yonidvayaṁ smṛtam | mattaḥ pūrvaṁ prasūtāste tato devi pitāmahāt

मैं और पितामह भी - इन दोनों को उनकी दो योनियाँ माना गया है; वे पहले मुझसे उत्पन्न हुए, फिर, हे देवि! पितामह से।

श्लोक 30 (skanda.8.173.30)

आवां हेतू द्विजातीनां प्रकृतित्वात् त्वमेव च । प्रकृतिस्त्वं समाख्याता पुरुषः परमो ह्यहम्

āvāṁ hetū dvijātīnāṁ prakṛtitvāt tvameva ca | prakṛtistvaṁ samākhyātā puruṣaḥ paramo hyaham

हम दोनों द्विजातियों के हेतु हैं, क्योंकि तुम ही उनकी प्रकृति हो; तुम प्रकृति कही गयी हो, और मैं परम पुरुष हूँ।

श्लोक 31 (skanda.8.173.31)

ब्रह्मविष्णू स्मृतौ यौ तौ रजःसत्वगुणात्मकौ । आवाभ्यां तौ प्रजायेते सृष्टिकाले प्रजापती

brahmaviṣṇū smṛtau yau tau rajaḥsatvaguṇātmakau | āvābhyāṁ tau prajāyete sṛṣṭikāle prajāpatī

ब्रह्मा और विष्णु, जो दोनों माने गये हैं, वे रज-सत्व गुणस्वरूप हैं; हम दोनों से ही सृष्टिकाल में वे दोनों प्रजापति उत्पन्न होते हैं।

श्लोक 32 (skanda.8.173.32)

अहं ह्यग्निस्तमो विष्णुः सत्वं ब्रह्मणि संस्थितम् । रजस्त्वं व्यापितं विद्धि गुणभूतेषु कर्मसु

ahaṁ hyagnistamo viṣṇuḥ satvaṁ brahmaṇi saṁsthitam | rajastvaṁ vyāpitaṁ viddhi guṇabhūteṣu karmasu

मैं अग्नि, तमोगुण हूँ; विष्णु सत्वगुण, ब्रह्मा में स्थित; रजोगुण तुम्हें जानो, गुणमय कर्मों में व्याप्त।

श्लोक 33 (skanda.8.173.33)

मोहात्मको स्मृतावेतौ तमो रागस्तथैव च । सत्वं नाशयते तौ हि स चाग्नेः संप्रजायते

mohātmako smṛtāvetau tamo rāgastathaiva ca | satvaṁ nāśayate tau hi sa cāgneḥ saṁprajāyate

वे दोनों मोहस्वरूप माने गये हैं - तम और उसी प्रकार राग; सत्वगुण उन दोनों का नाश करता है, और वह सत्वगुण अग्नि से उत्पन्न होता है।

श्लोक 34 (skanda.8.173.34)

वह्नितेजाः स्मृता ह्येते महात्मानो द्विजातयः । सर्वतः प्रभवन्त्येते नास्ति तेषां निवारणम्

vahnitejāḥ smṛtā hyete mahātmāno dvijātayaḥ | sarvataḥ prabhavantyete nāsti teṣāṁ nivāraṇam

ये महात्मा द्विजातिगण अग्नि के तेजस्वरूप माने गये हैं; ये सब ओर से प्रभावशाली होते हैं, इनका कोई निवारण नहीं है।

श्लोक 35 (skanda.8.173.35)

आर्जवं समतां चैव विद्धि तेजो द्विजातिषु । तपोविद्यासमायुक्तादार्जवस्तु विशिष्यते

ārjavaṁ samatāṁ caiva viddhi tejo dvijātiṣu | tapovidyāsamāyuktādārjavastu viśiṣyate

आर्जव (सरलता) और समता को ही द्विजातियों में तेज जानो; परन्तु तप-विद्या से युक्त आर्जव विशिष्ट है।

श्लोक 36 (skanda.8.173.36)

अशाठ्यं हन्ति पापानि समता मोहबन्धनम् । उभेप्येते निहन्ति स्म आर्जवं सेवितं द्विजैः

aśāṭhyaṁ hanti pāpāni samatā mohabandhanam | ubhepyete nihanti sma ārjavaṁ sevitaṁ dvijaiḥ

निष्कपटता पापों का नाश करती है, समता मोह के बन्धन का नाश करती है; ये दोनों ही, द्विजों द्वारा सेवित आर्जव, नाश करते हैं।

श्लोक 37 (skanda.8.173.37)

पुरा भागीरथीतीरे द्विजः परमधर्मवित् । नाम्ना दानरुचिर्नाम उञ्छवृत्तिर्बभूव ह

purā bhāgīrathītīre dvijaḥ paramadharmavit | nāmnā dānarucirnāma uñchavṛttirbabhūva ha

पूर्वकाल में भागीरथी के तट पर एक द्विज, परमधर्मवेत्ता, 'दानरुचि' नामक, उञ्छवृत्ति से जीवननिर्वाह करता था।

श्लोक 38 (skanda.8.173.38)

सर्वविद्याविनीतात्मा सर्वभूताभयप्रदः । सह पत्न्या च मद्भक्तो वह्निहोमपरायणः

sarvavidyāvinītātmā sarvabhūtābhayapradaḥ | saha patnyā ca madbhakto vahnihomaparāyaṇaḥ

वह सर्वविद्याओं में विनीतात्मा, सर्वभूतों को अभयदाता, अपनी पत्नी सहित मेरा भक्त, अग्निहोम में परायण था।

श्लोक 39 (skanda.8.173.39)

अतिथिं भोजयित्वा च पूर्वं देवि यथागतम् । षष्ठे काले ततोश्नाति तस्येदं व्रतमुत्तमम्

atithiṁ bhojayitvā ca pūrvaṁ devi yathāgatam | ṣaṣṭhe kāle tatośnāti tasyedaṁ vratamuttamam

अतिथि को पहले भोजन कराकर, हे देवि! जैसा भी वह आ जाये, तब षष्ठकाल में वह स्वयं भोजन करता था - यह उसका उत्तम व्रत था।

श्लोक 40 (skanda.8.173.40)

अथैवं वर्तमानस्य भूयान् कालो जगाम ह । अतिथावागते तस्य न विकल्पः प्रजायते

athaivaṁ vartamānasya bhūyān kālo jagāma ha | atithāvāgate tasya na vikalpaḥ prajāyate

इस प्रकार वर्तमान रहते हुए उसे बहुत समय बीत गया; अतिथि के आने पर उसमें कोई विकल्प नहीं होता था।

श्लोक 41 (skanda.8.173.41)

तपशौचसमायुक्त आर्जवैकरतो द्विजः । बभूवात्यर्थमर्चिष्मानर्काग्नी इव तेजसा

tapaśaucasamāyukta ārjavaikarato dvijaḥ | babhūvātyarthamarciṣmānarkāgnī iva tejasā

तप-शौच से युक्त, आर्जव में ही रत वह द्विज, अत्यन्त तेजस्वी, सूर्य-अग्नि के समान तेजोमय हो गया।

श्लोक 42 (skanda.8.173.42)

तस्यैवं तपसो वह्निः प्रीतस्तुष्टिमगात् पराम् । शुभदित्सुरभूच्चास्य समीहितफलप्रदः

tasyaivaṁ tapaso vahniḥ prītastuṣṭimagāt parām | śubhaditsurabhūccāsya samīhitaphalapradaḥ

उसके इस प्रकार के तप से प्रसन्न होकर अग्नि परम सन्तोष को प्राप्त हुए, और उसके लिये शुभ करने की इच्छावाले, अभीष्ट फल प्रदान करनेवाले हो गये।

श्लोक 43 (skanda.8.173.43)

कदाचिदथ कालेन षष्ठे काले समागते । हिममेघोल्बणे शीते दुर्दिने पर्यटन् द्विजः

kadācidatha kālena ṣaṣṭhe kāle samāgate | himamegholbaṇe śīte durdine paryaṭan dvijaḥ

किसी समय, षष्ठकाल के आने पर, हिम-मेघों से घिरे शीतकाल में, दुर्दिन में विचरण करते हुए वह द्विज,

श्लोक 44 (skanda.8.173.44)

नापश्यदतिथिं कञ्चिद् बुभुक्षाक्लमखेदितः । यदा नासदितस्तेन दिनान्तेप्यतिथिः क्वचित्

nāpaśyadatithiṁ kañcid bubhukṣāklamakheditaḥ | yadā nāsaditastena dināntepyatithiḥ kvacit

क्षुधा और श्रम से थका हुआ, कोई अतिथि न देख सका; जब दिन के अन्त तक भी उसे कोई अतिथि नहीं मिला,

श्लोक 45 (skanda.8.173.45)

अप्राश्यैव तदा किञ्चिदुपवासपरायणः । बभूव द्विजमुख्योसौ नात्मखेदमचिन्तयत्

aprāśyaiva tadā kiñcidupavāsaparāyaṇaḥ | babhūva dvijamukhyosau nātmakhedamacintayat

तब कुछ भी न खाकर, उपवासपरायण होकर, वह द्विजश्रेष्ठ रहा, और अपने कष्ट का विचार नहीं किया।

श्लोक 46 (skanda.8.173.46)

पत्न्यप्यस्य महाभागा पतिभक्तिव्रते रता । यथैवास्याः पतिश्चक्रे तथा साप्यकरोत्तदा

patnyapyasya mahābhāgā patibhaktivrate ratā | yathaivāsyāḥ patiścakre tathā sāpyakarottadā

उसकी पत्नी भी, महाभागा, पतिभक्तिव्रत में रत, जैसा उसके पति ने किया वैसा ही उसने भी तब किया।

श्लोक 47 (skanda.8.173.47)

शीतक्षुदुपतप्ताङ्गो नैकद्वन्द्वसमावृतः । क्लेशेन महतातीव खिन्नोभूद्देवि स द्विजः

śītakṣudupataptāṅgo naikadvandvasamāvṛtaḥ | kleśena mahatātīva khinnobhūddevi sa dvijaḥ

शीत और क्षुधा से सन्तप्त शरीरवाला, अनेक द्वन्द्वों से घिरा हुआ, वह द्विज महान् क्लेश से अत्यन्त खिन्न हो गया, हे देवि!

श्लोक 48 (skanda.8.173.48)

द्वितीयेथ समायाते षष्ठे काले स ह द्विजः । शीतदुर्द्दिनजाद्दोषान्नैवातिथिमवैक्षत

dvitīyetha samāyāte ṣaṣṭhe kāle sa ha dvijaḥ | śītadurddinajāddoṣānnaivātithimavaikṣata

तब दूसरे षष्ठकाल के आने पर भी, शीत के दुर्दिन के दोष से, वह द्विज कोई अतिथि नहीं देख सका।

श्लोक 49 (skanda.8.173.49)

अथाग्निस्तस्य तज्ज्ञात्वा निश्चयं परमं महत् । श्वपाकसदृशं रूपं विकृतं कुत्सितं च हि

athāgnistasya tajjñātvā niścayaṁ paramaṁ mahat | śvapākasadṛśaṁ rūpaṁ vikṛtaṁ kutsitaṁ ca hi

तब अग्नि ने उसका वह परम महान् निश्चय जानकर, श्वपाक (चाण्डाल) के समान विकृत, कुत्सित रूप धारण करके,

श्लोक 50 (skanda.8.173.50)

कृत्वा पादपमूलस्थः प्रददौ तस्य दर्शनम् । क्षुधार्तोथ स विप्रेन्द्रः पर्यटन्नतिथीप्सया

kṛtvā pādapamūlasthaḥ pradadau tasya darśanam | kṣudhārtotha sa viprendraḥ paryaṭannatithīpsayā

वृक्षमूल पर स्थित होकर उसे दर्शन दिया। क्षुधार्त वह विप्रेन्द्र, अतिथि की इच्छा से विचरण करते हुए,

श्लोक 51 (skanda.8.173.51)

अपश्यद् वृक्षमूलस्थं घोरं विकृतरूपिणम् । श्वपाकं शीतसंखिन्नं नैकव्रणशताङ्कितम्

apaśyad vṛkṣamūlasthaṁ ghoraṁ vikṛtarūpiṇam | śvapākaṁ śītasaṁkhinnaṁ naikavraṇaśatāṅkitam

वृक्षमूल पर स्थित, घोर विकृतरूप, शीत से क्षीण, सैकड़ों घावों से चिह्नित एक श्वपाक को देखा,

श्लोक 52 (skanda.8.173.52)

दुर्दृशं वृद्धमार्त्तञ्च प्रस्रवत्कृमिशोणितम् । विक्रोशन्तं च तातेति सोपश्यद् द्विजसत्तमः

durdṛśaṁ vṛddhamārttañca prasravatkṛmiśoṇitam | vikrośantaṁ ca tāteti sopaśyad dvijasattamaḥ

देखने में भयंकर, वृद्ध, पीड़ित, कीड़े और रुधिर बहाता हुआ, 'तात!' कहकर पुकारता हुआ, उस द्विजश्रेष्ठ ने उसे देखा।

श्लोक 53 (skanda.8.173.53)

कृपणं तमथो दृष्ट्वा श्वपाकं द्विजसत्तमः । समाश्वसिहि भद्रेति प्रोवाच मधुरं वचः

kṛpaṇaṁ tamatho dṛṣṭvā śvapākaṁ dvijasattamaḥ | samāśvasihi bhadreti provāca madhuraṁ vacaḥ

उस दीन श्वपाक को देखकर, वह द्विजश्रेष्ठ मधुर वाणी में बोला - 'हे भद्र! धैर्य धारण करो।'

श्लोक 54 (skanda.8.173.54)

शीतापनयनार्थञ्च वह्निमस्यानयद् द्विजः । अथ तं वह्निसंसर्गात् समाश्वस्तमुवाच सः

śītāpanayanārthañca vahnimasyānayad dvijaḥ | atha taṁ vahnisaṁsargāt samāśvastamuvāca saḥ

शीत दूर करने के लिये द्विज उसके पास अग्नि लाया; तब अग्नि के स्पर्श से आश्वस्त हुए उससे उसने कहा -

श्लोक 55 (skanda.8.173.55)

एहि भुंक्ष्वातिथिर्मे त्वं भव भद्रेति सादरम् । तमुवाच ततो दीनं श्वपाकस्तपसां निधिम्

ehi bhuṁkṣvātithirme tvaṁ bhava bhadreti sādaram | tamuvāca tato dīnaṁ śvapākastapasāṁ nidhim

'आओ, भोजन करो, मेरे अतिथि बनो, हे भद्र!' - ऐसा आदरपूर्वक कहा। तब उस दीन श्वपाक ने, तपस्याओं के निधि उससे कहा -

श्लोक 56 (skanda.8.173.56)

श्वपाकोहं द्विजश्रेष्ठ मह्यमन्नमिहैव हि । कुत्सिताय प्रयच्छस्व यथैव मृगपक्षिणाम्

śvapākohaṁ dvijaśreṣṭha mahyamannamihaiva hi | kutsitāya prayacchasva yathaiva mṛgapakṣiṇām

'मैं श्वपाक हूँ, हे द्विजश्रेष्ठ! मुझे यहीं अन्न दो, जैसे नीच जीवों को, मृग-पक्षियों को दिया जाता है।

श्लोक 57 (skanda.8.173.57)

नाहं संस्कृतमाहर्तुं योग्योन्नमिति चाब्रवीत् । तमेवं वादिनं ध्यानाज्ज्ञात्वा वह्निमुपस्थितम्

nāhaṁ saṁskṛtamāhartuṁ yogyonnamiti cābravīt | tamevaṁ vādinaṁ dhyānājjñātvā vahnimupasthitam

मैं संस्कृत अन्न ग्रहण करने योग्य नहीं हूँ' - ऐसा उसने कहा। इस प्रकार बोलते हुए उसे, ध्यान से अग्नि को उपस्थित जानकर,

श्लोक 58 (skanda.8.173.58)

प्रोवाच द्विजशार्दूल इदं वचनकोविदः । नाहं जातिं गर्हयामि पूजयामि न चानघ

provāca dvijaśārdūla idaṁ vacanakovidaḥ | nāhaṁ jātiṁ garhayāmi pūjayāmi na cānagha

द्विजश्रेष्ठ ने, वचन में कुशल, यह कहा - 'मैं जाति की निन्दा नहीं करता, न पूजा करता हूँ, हे निष्पाप!

श्लोक 59 (skanda.8.173.59)

आत्मा सर्वगतो ह्येष सर्वप्राणिषु संस्थितः । आत्मानं तमहं भक्त्या पूजयामि परं शिवम्

ātmā sarvagato hyeṣa sarvaprāṇiṣu saṁsthitaḥ | ātmānaṁ tamahaṁ bhaktyā pūjayāmi paraṁ śivam

यह आत्मा सर्वगत है, समस्त प्राणियों में स्थित है; उसी आत्मा को मैं भक्तिपूर्वक पूजता हूँ, वह परम शिव।

श्लोक 60 (skanda.8.173.60)

सर्वत्र संस्थितं मत्वा पुरुषं परमेश्वरम् । तिर्यक्षु नहि मे कुत्सा त्वद्विधेषु विशेषतः

sarvatra saṁsthitaṁ matvā puruṣaṁ parameśvaram | tiryakṣu nahi me kutsā tvadvidheṣu viśeṣataḥ

सर्वत्र स्थित परमेश्वर पुरुष को मानकर, मुझे तिर्यक् (पशु-पक्षी) प्राणियों में भी निन्दा नहीं है, विशेषतः तुम्हारे जैसों में।

श्लोक 61 (skanda.8.173.61)

सर्वमेव स एवेति तपःशौचपरायणः । पूजयाम्यहमव्यग्रस्तत्र निस्संशयो भव

sarvameva sa eveti tapaḥśaucaparāyaṇaḥ | pūjayāmyahamavyagrastatra nissaṁśayo bhava

'सब कुछ वही है' - ऐसा मानकर, तप-शौच में परायण, अव्यग्र होकर मैं पूजता हूँ; इसमें निःसंशय रहो।

श्लोक 62 (skanda.8.173.62)

कृमिकीटाखुसर्पेषु श्वपाग्देवद्विजातिषु । यदा सर्वगतो ह्यात्मा तदा कुत्सा कथञ्च नः

kṛmikīṭākhusarpeṣu śvapāgdevadvijātiṣu | yadā sarvagato hyātmā tadā kutsā kathañca naḥ

कीड़े, कीट, चूहे, सर्प, श्वपाक, देवता और द्विजातियों में - जब आत्मा सर्वगत है, तब हमें निन्दा कैसे हो सकती है?

श्लोक 63 (skanda.8.173.63)

न हि मे कुत्सितो भद्र एहि मे त्वमकुत्सितः । भुंक्ष्व संस्कृतमन्नन्तु प्रापयास्माननुग्रहम्

na hi me kutsito bhadra ehi me tvamakutsitaḥ | bhuṁkṣva saṁskṛtamannantu prāpayāsmānanugraham

मुझे तुम कुत्सित नहीं लगते, हे भद्र! आओ, तुम अकुत्सित हो; संस्कृत अन्न ग्रहण करो, और हम पर अनुग्रह करो।'

श्लोक 64 (skanda.8.173.64)

एवमुक्तो द्विजेन्द्रेण श्वपाकः प्रीतिमाँस्तदा । गृहं जगाम विप्रस्य तस्यानुग्रहलिप्सया

evamukto dvijendreṇa śvapākaḥ prītimā~stadā | gṛhaṁ jagāma viprasya tasyānugrahalipsayā

इस प्रकार द्विजेन्द्र द्वारा कहे जाने पर, वह श्वपाक तब प्रसन्न होकर, उस विप्र की कृपा पाने की इच्छा से उसके घर गया।

श्लोक 65 (skanda.8.173.65)

अथ दानरुचिस्तस्य अतिथेरिव पूजितम् । आतिथ्यं विधिवच्चक्रे भावशुद्धेन चेतसा

atha dānarucistasya atitheriva pūjitam | ātithyaṁ vidhivaccakre bhāvaśuddhena cetasā

तब दानरुचि ने उसका, अतिथि के समान, विधिपूर्वक भावशुद्ध चित्त से आतिथ्य किया।

श्लोक 66 (skanda.8.173.66)

मूर्त्तिमान् सोभवत् प्रीतो भोजितो हव्यवाहनः । प्रददावीप्सितं चास्मै योगैश्वर्यमनुत्तमम्

mūrttimān sobhavat prīto bhojito havyavāhanaḥ | pradadāvīpsitaṁ cāsmai yogaiśvaryamanuttamam

प्रसन्न होकर वह हव्यवाहन (अग्नि), भोजन कराया जाकर, अपने मूर्तिमान रूप में प्रकट हुआ, और उसे अभीष्ट, अनुपम योगैश्वर्य प्रदान किया।

श्लोक 67 (skanda.8.173.67)

स योगं परमं प्राप्य उञ्छवृत्तिर्द्विजोत्तमः । विमुक्तः सह पत्न्या तु प्राप्तवानमृतं पदम्

sa yogaṁ paramaṁ prāpya uñchavṛttirdvijottamaḥ | vimuktaḥ saha patnyā tu prāptavānamṛtaṁ padam

वह, परम योग को प्राप्त करके, उञ्छवृत्ति करनेवाला वह द्विजोत्तम, अपनी पत्नी सहित मुक्त होकर अमृतपद को प्राप्त हुआ।

श्लोक 68 (skanda.8.173.68)

यथैव कपिलः सिद्धस्तत्त्ववित् परमो मुनिः । एवमार्जवसंपन्नो ब्राह्मणः कृतलक्षणः । न किञ्चिन्नाप्नुयाद्देवि शुभाच्छुभतरं पदम्

yathaiva kapilaḥ siddhastattvavit paramo muniḥ | evamārjavasaṁpanno brāhmaṇaḥ kṛtalakṣaṇaḥ | na kiñcinnāpnuyāddevi śubhācchubhataraṁ padam

जैसे सिद्ध कपिल, तत्त्ववेत्ता, परम मुनि, वैसे ही आर्जवसम्पन्न, इन लक्षणों से युक्त ब्राह्मण, हे देवि! इस शुभ से भी अधिक शुभ पद को प्राप्त करता है - इससे बढ़कर कुछ नहीं।

श्लोक 69 (skanda.8.173.69)

एतत्ते कथितं नगेन्द्रतनये माहात्म्यमग्र्यं परं विप्राणाममरत्विषां सुबहुशः पुण्यायुषः प्रापकम् । शृण्वन्नित्यमिदं पठँश्च विधिवद्विद्वाञ्छुचिर्मानवः पुण्यं सौख्यमथायुरीप्सितफलं तेजो बलं चाप्नुयात्

etatte kathitaṁ nagendratanaye māhātmyamagryaṁ paraṁ viprāṇāmamaratviṣāṁ subahuśaḥ puṇyāyuṣaḥ prāpakam | śṛṇvannityamidaṁ paṭha~śca vidhivadvidvāñchucirmānavaḥ puṇyaṁ saukhyamathāyurīpsitaphalaṁ tejo balaṁ cāpnuyāt

यह तुम्हें मैंने विप्रों का यह अग्रगण्य परम माहात्म्य बताया, हे नगेन्द्रतनये! जो अमरतुल्य तेजस्वी विप्रों को अत्यधिक पुण्य-आयु प्रदान करता है। जो विद्वान्, शुचि मनुष्य इसे नित्य विधिपूर्वक सुनता और पढ़ता है, वह पुण्य, सुख, आयु, अभीष्ट फल, तेज और बल प्राप्त करता है।

श्लोक 70 (skanda.8.173.70)

माहात्म्यमेतत् कथितं यथावत् महामहीध्रेन्द्रसुते द्विजानाम् । सृष्टेः प्रभवान्मम ते द्विजेन्द्रा माहात्म्यमित्थं परमं ह्यवापुः

māhātmyametat kathitaṁ yathāvat mahāmahīdhrendrasute dvijānām | sṛṣṭeḥ prabhavānmama te dvijendrā māhātmyamitthaṁ paramaṁ hyavāpuḥ

यह माहात्म्य यथावत् कहा गया, हे महापर्वतराजपुत्री! द्विजों का; मेरी ही सृष्टि से उत्पन्न हुए वे द्विजेन्द्र, इस प्रकार परम माहात्म्य को प्राप्त हुए।

श्लोक 71 (skanda.8.173.71)

सनत्कुमार उवाच । द्विजमाहात्म्यमुल्लिख्य पार्वतीपरमेशयोः । बभूवेत्थं सुसंवादः पुण्यः पापविनाशनः

sanatkumāra uvāca | dvijamāhātmyamullikhya pārvatīparameśayoḥ | babhūvetthaṁ susaṁvādaḥ puṇyaḥ pāpavināśanaḥ

सनत्कुमार ने कहा - द्विजमाहात्म्य का उल्लेख करके, पार्वती और परमेश्वर के बीच यह पुण्य, पापविनाशक संवाद हुआ।

श्लोक 72 (skanda.8.173.72)

पाराशर्य तपोधन । श्रोतव्यं मन्यसे मत्तस्तत् पृच्छस्व समाहितः

pārāśarya tapodhana | śrotavyaṁ manyase mattastat pṛcchasva samāhitaḥ

[मूलपाठ में यहाँ कुछ अक्षर लुप्त हैं] हे पाराशर्य! हे तपोधन! जो कुछ भी तुम मुझसे सुनने योग्य मानते हो, वह समाहित होकर पूछो।

अध्याय 172अध्याय-सूचीअध्याय 174