Skip to main content

अम्बिका खण्ड · अध्याय 181

पाशुपतयोगवर्णन-अष्टम

अध्याय 180अध्याय-सूचीअध्याय 182

श्लोक 1 (skanda.8.181.1)

सनत्कुमार उवाच । आत्मा सूक्ष्मो मनोबुद्धिरहङ्कारो गुणास्तथा । भूतानीन्द्रियसंघातस्तन्मात्राणि दशानिलाः

sanatkumāra uvāca | ātmā sūkṣmo manobuddhirahaṅkāro guṇāstathā | bhūtānīndriyasaṁghātastanmātrāṇi daśānilāḥ

सनत्कुमार ने कहा - आत्मा, सूक्ष्म, मन, बुद्धि, अहंकार, और गुण भी, भूत, इन्द्रियसमूह, दस तन्मात्राएँ और वायु -

श्लोक 2 (skanda.8.181.2)

विभक्ताः क्रमशो देहे विभागेन यथाश्रयम् । स्वप्नजाग्रत्सुषुप्तेषु स्थानेषु त्रिषु सुव्रत

vibhaktāḥ kramaśo dehe vibhāgena yathāśrayam | svapnajāgratsuṣupteṣu sthāneṣu triṣu suvrata

शरीर में क्रमशः विभागानुसार विभक्त हैं, स्वप्न-जाग्रत-सुषुप्ति इन तीनों स्थानों में, हे सुव्रत!

श्लोक 3 (skanda.8.181.3)

हृदये कर्णिकायान्तु यत् पद्मं सर्वतोमुखम् । वेष्टितं तन्तुभिः सूक्ष्मैस्तदूर्ध्वं सर्वदेहिनाम्

hṛdaye karṇikāyāntu yat padmaṁ sarvatomukham | veṣṭitaṁ tantubhiḥ sūkṣmaistadūrdhvaṁ sarvadehinām

हृदय की कर्णिका में जो सर्वतोमुख पद्म है, सूक्ष्म तन्तुओं से आवेष्टित, उसके ऊपर, सभी देहधारियों के लिये,

श्लोक 4 (skanda.8.181.4)

आत्मा तत्र सजीवस्तु समनस्कः प्रतिष्ठितः । तत् सुषुप्तमिति प्राहुः संसिद्धाः शिवयोगिनः

ātmā tatra sajīvastu samanaskaḥ pratiṣṭhitaḥ | tat suṣuptamiti prāhuḥ saṁsiddhāḥ śivayoginaḥ

आत्मा वहाँ जीव सहित, मनसहित प्रतिष्ठित रहता है; उसे सिद्ध शिवयोगी 'सुषुप्ति' कहते हैं।

श्लोक 5 (skanda.8.181.5)

ज्वालिनी स्तिमिता धूम्रा विद्युन्मेघा विशालिनी । मालिनी शङ्करी चैव सुमैत्री बोधनी तथा

jvālinī stimitā dhūmrā vidyunmeghā viśālinī | mālinī śaṅkarī caiva sumaitrī bodhanī tathā

ज्वालिनी, स्तिमिता, धूम्रा, विद्युन्मेघा, विशालिनी, मालिनी, शंकरी, तथा सुमैत्री, बोधिनी भी -

श्लोक 6 (skanda.8.181.6)

एता दश महानाड्यो जीवे तस्मिन् प्रतिष्ठिताः । शयानं प्रतिबुद्धं वा यास्ता बिभ्रति देहिनम्

etā daśa mahānāḍyo jīve tasmin pratiṣṭhitāḥ | śayānaṁ pratibuddhaṁ vā yāstā bibhrati dehinam

ये दस महानाड़ियाँ उस जीव में प्रतिष्ठित हैं; ये सोते या जागते हुए देहधारी को धारण करती हैं।

श्लोक 7 (skanda.8.181.7)

शब्दादिविषयेभ्यस्तु आत्मा सर्वगतश्च यः । अग्निवायुसमायुक्तो जीव इत्युच्यते पुनः

śabdādiviṣayebhyastu ātmā sarvagataśca yaḥ | agnivāyusamāyukto jīva ityucyate punaḥ

शब्दादि विषयों से परे, सर्वगत जो आत्मा है, वह अग्नि-वायु से युक्त होकर पुनः 'जीव' कहलाता है।

श्लोक 8 (skanda.8.181.8)

अहङ्कारो मतो बुद्धिर्भावाश्चेतश्च देहजाः । सह जीवेन तिष्ठन्ति धारयन्तः शरीरिणम्

ahaṅkāro mato buddhirbhāvāścetaśca dehajāḥ | saha jīvena tiṣṭhanti dhārayantaḥ śarīriṇam

अहंकार, बुद्धि मानी गयी, देहजन्य भाव और चेतना, जीव के साथ रहते हैं, शरीरधारी को धारण करते हुए।

श्लोक 9 (skanda.8.181.9)

त एव सहिताः सर्वे जीवश्चैव तु पञ्चमः । कर्णिका तन्तुभिर्व्योम्नि संस्थिता सर्वतोमुखाः

ta eva sahitāḥ sarve jīvaścaiva tu pañcamaḥ | karṇikā tantubhirvyomni saṁsthitā sarvatomukhāḥ

वे सभी मिलकर, तथा पाँचवाँ जीव भी, आकाश में तन्तुओं से युक्त, सर्वतोमुख कर्णिका बनाते हैं।

श्लोक 10 (skanda.8.181.10)

स्थितो मनसि सूक्ष्मस्तु शीतांशुर्नाम तन्तुकः । चेतः स एव संप्रोक्तः स एव पुरुषः स्मृतः

sthito manasi sūkṣmastu śītāṁśurnāma tantukaḥ | cetaḥ sa eva saṁproktaḥ sa eva puruṣaḥ smṛtaḥ

मन में सूक्ष्म रूप से स्थित शीतांशु नामक तन्तु है; वही 'चेतस्' कहा गया है, वही 'पुरुष' माना गया है।

श्लोक 11 (skanda.8.181.11)

अहंकारोथ जीवस्तु तन्तुर्भास्करसंभवः । मनः सोमः सुखं ब्रह्मा ज्ञानं धर्मो रतिस्तथा

ahaṁkārotha jīvastu tanturbhāskarasaṁbhavaḥ | manaḥ somaḥ sukhaṁ brahmā jñānaṁ dharmo ratistathā

अहंकार ही जीव है, सूर्य से उत्पन्न तन्तु; मन सोम है, सुख ब्रह्मा है, ज्ञान, धर्म, रति भी वही हैं -

श्लोक 12 (skanda.8.181.12)

रसमात्मा महौषध्यः सत्वजो भावविस्तरः । अहंकारो हुताशश्च मृत्युर्दुःखमथामयम्

rasamātmā mahauṣadhyaḥ satvajo bhāvavistaraḥ | ahaṁkāro hutāśaśca mṛtyurduḥkhamathāmayam

रस आत्मा है, महौषधि, सत्वजनित भावविस्तार; अहंकार हुताशन है, मृत्यु, दुःख, तथा रोग भी;

श्लोक 13 (skanda.8.181.13)

कामरोषौ जरा तृष्णा अधर्मश्चेति तामसाः । विष्णुर्बुद्धिस्तथा कार्यं कारणं भूमिरेव च

kāmaroṣau jarā tṛṣṇā adharmaśceti tāmasāḥ | viṣṇurbuddhistathā kāryaṁ kāraṇaṁ bhūmireva ca

काम-क्रोध, जरा, तृष्णा, अधर्म - ये तामसिक हैं; विष्णु बुद्धि है, तथा कार्य, कारण, और पृथ्वी भी;

श्लोक 14 (skanda.8.181.14)

ज्ञानं वैराग्यमाकाशं राजसो भावविस्तरः । जीवमध्ये स्थिता सूक्ष्मा विधूमा पावकी शिखा

jñānaṁ vairāgyamākāśaṁ rājaso bhāvavistaraḥ | jīvamadhye sthitā sūkṣmā vidhūmā pāvakī śikhā

ज्ञान, वैराग्य, आकाश - ये राजस भावविस्तार हैं; जीव के मध्य में एक सूक्ष्म, धूमरहित अग्निशिखा स्थित है।

श्लोक 15 (skanda.8.181.15)

अमृतं सर्वभूतानां गतिश्चैव हि सा परा । मध्ये तस्याः स्थितं सौम्यममृतं शशिमण्डलम्

amṛtaṁ sarvabhūtānāṁ gatiścaiva hi sā parā | madhye tasyāḥ sthitaṁ saumyamamṛtaṁ śaśimaṇḍalam

वह सभी प्राणियों का अमृत है, और वही उनकी परम गति है; उसके मध्य में सौम्य, अमृतमय शशिमण्डल स्थित है।

श्लोक 16 (skanda.8.181.16)

मध्ये तस्याग्निसंकाशो जीव ईशः प्रदृश्यते । सरसा लोहिता मुख्या प्रीता रसवती तथा

madhye tasyāgnisaṁkāśo jīva īśaḥ pradṛśyate | sarasā lohitā mukhyā prītā rasavatī tathā

उसके मध्य में, अग्नि के समान, जीवेश दिखायी देता है; सरसा, लोहिता, मुख्या, प्रीता, तथा रसवती भी,

श्लोक 17 (skanda.8.181.17)

विधूमा चामृता चैव निकुण्ठा बहुविस्तरा । एताः सूक्ष्मतरा नाड्यः संभिद्य दशपावकम् । तर्पयन्ति सदा सोमं भूताधारं पयोमृतम्

vidhūmā cāmṛtā caiva nikuṇṭhā bahuvistarā | etāḥ sūkṣmatarā nāḍyaḥ saṁbhidya daśapāvakam | tarpayanti sadā somaṁ bhūtādhāraṁ payomṛtam

विधूमा और अमृता भी, निकुण्ठा, बहुविस्तरा - ये और भी सूक्ष्म नाड़ियाँ हैं, जो दशाग्नि को भेदकर,

श्लोक 18 (skanda.8.181.18)

स ताभिस्तर्पितः सोमः सर्वान्नरसवीर्यतः । संछादयति वृद्धस्तां जीवमध्यगतां शिखाम्

sa tābhistarpitaḥ somaḥ sarvānnarasavīryataḥ | saṁchādayati vṛddhastāṁ jīvamadhyagatāṁ śikhām

सदा सोम को, भूतों के आधार को, अमृतरस को तृप्त करती हैं। उनसे तृप्त हुआ वह सोम, सभी वस्तुओं के रस-वीर्य से,

श्लोक 19 (skanda.8.181.19)

तदेवामृतमाख्यातमीश्वरास्पदमुत्तम् । रसो यदा हि सोमस्य शिखया कर्षितोधिकम्

tadevāmṛtamākhyātamīśvarāspadamuttam | raso yadā hi somasya śikhayā karṣitodhikam

वृद्धिंगत होकर जीव के मध्य में स्थित उस शिखा को ढक लेता है। वही अमृत कहा गया है, ईश्वर का उत्तम स्थान;

श्लोक 20 (skanda.8.181.20)

जागर्त्येष तदा जन्तुः सर्वयोनिसमुद्भवः । यामृतेत्यपरा नाडी सा तु स्वप्ने प्रतिष्ठिता

jāgartyeṣa tadā jantuḥ sarvayonisamudbhavaḥ | yāmṛtetyaparā nāḍī sā tu svapne pratiṣṭhitā

जब उस शिखा द्वारा सोम का रस अधिक ऊपर खींचा जाता है, तब यह सर्वयोनि से उत्पन्न प्राणी जागता है; और जो 'अमृता' नामक दूसरी नाड़ी है, वह स्वप्न में प्रतिष्ठित है।

श्लोक 21 (skanda.8.181.21)

यदासौ सोममापीति सुप्त इत्युच्यते तदा । उभावेतौ मुनिर्जित्वा स्वप्नजागरणाश्रयौ

yadāsau somamāpīti supta ityucyate tadā | ubhāvetau munirjitvā svapnajāgaraṇāśrayau

जब यह प्राणी सोम को पीता है, तब वह 'सुप्त' कहा जाता है; जो मुनि इन दोनों को, स्वप्न-जागरण के आश्रयों को, जीतकर,

श्लोक 22 (skanda.8.181.22)

अजाग्रन्नस्वपँश्चैव ध्यानयोगेन चिन्तयेत् । ममत्वाद्याश्च ये भावा मनसश्चैव याः घृणा

ajāgrannasvapa~ścaiva dhyānayogena cintayet | mamatvādyāśca ye bhāvā manasaścaiva yāḥ ghṛṇā

न जागता हुआ न सोता हुआ, ध्यानयोग से विचार करे, ममत्वादि भावों का, तथा मन की जो घृणा है,

श्लोक 23 (skanda.8.181.23)

न बुद्धेर्यच्च वैराग्यं तेन बुध्यन्ति योगिनः । मन्यते यन्मनः किञ्चिद् बुद्धिर्यच्च विकल्पयेत्

na buddheryacca vairāgyaṁ tena budhyanti yoginaḥ | manyate yanmanaḥ kiñcid buddhiryacca vikalpayet

और जो बुद्धि की नहीं, वह वैराग्य - उससे योगीजन जागते हैं। मन जो कुछ मानता है, बुद्धि जो कुछ विकल्पित करती है,

श्लोक 24 (skanda.8.181.24)

यद्वा कुर्यादहङ्कारस्तज्ज्ञानात् सर्वमुत्सृजेत् । निष्क्रियस्य कुतः कर्म तद्विना बन्धनं कुतः

yadvā kuryādahaṅkārastajjñānāt sarvamutsṛjet | niṣkriyasya kutaḥ karma tadvinā bandhanaṁ kutaḥ

अथवा अहंकार जो कुछ करे, उस ज्ञान से सब कुछ त्याग दे। निष्क्रिय के लिये कर्म कहाँ? और उसके बिना बन्धन कहाँ?

श्लोक 25 (skanda.8.181.25)

कर्मबन्धविहीनस्तु संशुद्धो बद्ध्यते कथम् । य इमान् विषयान् केचिन्न विद्युः सोमसंभवान्

karmabandhavihīnastu saṁśuddho baddhyate katham | ya imān viṣayān kecinna vidyuḥ somasaṁbhavān

कर्मबन्ध से रहित, सम्यक् शुद्ध, वह कैसे बँधे? जो कुछ ये विषय, सोम से उत्पन्न, नहीं जानते,

श्लोक 26 (skanda.8.181.26)

भोक्ता वह्निः स्मृतस्तेषां तज्ज्ञाता केन बद्ध्यते । इति ज्ञात्वा त्यजेच्चिन्तां भवेद्योगपरः सदा

bhoktā vahniḥ smṛtasteṣāṁ tajjñātā kena baddhyate | iti jñātvā tyajeccintāṁ bhavedyogaparaḥ sadā

उनका भोक्ता अग्नि माना गया है; उसका ज्ञाता किससे बँधे? यह जानकर चिन्ता त्याग दे, सदा योगपरायण रहे।

श्लोक 27 (skanda.8.181.27)

वह्वेर्यदौष्ण्यं तत्पापं तेजोधर्म उदाहृतः । प्रकृतिर्या स जीवस्तु या शिखा स महेश्वरः

vahveryadauṣṇyaṁ tatpāpaṁ tejodharma udāhṛtaḥ | prakṛtiryā sa jīvastu yā śikhā sa maheśvaraḥ

अग्नि में जो औष्ण्य है, वही पाप (मालिन्य) है; तेज उसका धर्म कहा गया है; जो प्रकृति है वह जीव है, जो शिखा है वह महेश्वर है।

श्लोक 28 (skanda.8.181.28)

यो दहेत् तेजसा वह्निं न च तेन विदह्यते । अतीता प्रकृतिस्तेन वित्तस्तेन महेश्वरः

yo dahet tejasā vahniṁ na ca tena vidahyate | atītā prakṛtistena vittastena maheśvaraḥ

जो अपने तेज से उस अग्नि को जला दे, और उससे स्वयं न जले - उसके द्वारा प्रकृति अतिक्रान्त हो जाती है, उसके द्वारा महेश्वर जान लिया जाता है।

श्लोक 29 (skanda.8.181.29)

कर्मबन्धो ह्ययं लोको निष्कर्मा बद्ध्यते कथम । निर्ममा योगविदुषः शंकरव्रतमास्थिताः

karmabandho hyayaṁ loko niṣkarmā baddhyate kathama | nirmamā yogaviduṣaḥ śaṁkaravratamāsthitāḥ

यह लोक कर्मबद्ध है; निष्कर्म कैसे बँधे? निर्मम, योगविद्वान्, शंकर के व्रत में स्थित,

श्लोक 30 (skanda.8.181.30)

गच्छन्ति स्वतनुं त्यक्त्वा हित्वा मायां परं पदम् । इदमन्यत् परं ज्ञानमस्मात् सूक्ष्मतरं पुनः

gacchanti svatanuṁ tyaktvā hitvā māyāṁ paraṁ padam | idamanyat paraṁ jñānamasmāt sūkṣmataraṁ punaḥ

अपना शरीर त्यागकर, माया छोड़कर, परम पद को जाते हैं। यह एक अन्य, परम ज्ञान है, इससे भी अधिक सूक्ष्मतर,

श्लोक 31 (skanda.8.181.31)

प्रवक्ष्यामि तव व्यास भक्तस्त्वमसि शङ्करे । योगिनोन्ये न जानन्ति यद् गुह्यं परमाद्भुतम्

pravakṣyāmi tava vyāsa bhaktastvamasi śaṅkare | yoginonye na jānanti yad guhyaṁ paramādbhutam

जो मैं तुम्हें आगे बताऊँगा, हे व्यास! क्योंकि तुम शंकर के भक्त हो; अन्य योगीजन इस अत्यन्त गुह्य, अद्भुत वस्तु को नहीं जानते,

श्लोक 32 (skanda.8.181.32)

मुक्त्वा पाशुपतान् सिद्धान् यन्न भूतेषु विद्यते । मनो बुद्धिरहङ्कार इन्द्रियाणि गुणत्रयम्

muktvā pāśupatān siddhān yanna bhūteṣu vidyate | mano buddhirahaṅkāra indriyāṇi guṇatrayam

जो सिद्ध पाशुपतों को छोड़कर अन्य किसी प्राणी में नहीं है: मन, बुद्धि, अहंकार, इन्द्रियाँ, और त्रिगुण -

श्लोक 33 (skanda.8.181.33)

न स्पृशन्ति तदात्मानं विकारास्तस्य ते बहिः । सर्वत्र दृश्यते सोथ न च सर्वैः प्रदृश्यते । स एवं दृस्यते ध्यानान्नान्योपायात् कथञ्चन

na spṛśanti tadātmānaṁ vikārāstasya te bahiḥ | sarvatra dṛśyate sotha na ca sarvaiḥ pradṛśyate | sa evaṁ dṛsyate dhyānānnānyopāyāt kathañcana

इनके विकार उस आत्मा को स्पर्श नहीं करते; वे उससे बाहर ही रहते हैं। वह सर्वत्र दिखायी देता है, फिर भी सबके द्वारा नहीं देखा जाता;

श्लोक 34 (skanda.8.181.34)

सर्वभावगुणातीतं सुचिन्त्यं परमेश्वरम् । ज्ञानेन ये प्रपश्यन्ति योगिनस्ते परे स्मृताः

sarvabhāvaguṇātītaṁ sucintyaṁ parameśvaram | jñānena ye prapaśyanti yoginaste pare smṛtāḥ

वह इस प्रकार केवल ध्यान से ही देखा जाता है, अन्य किसी उपाय से कदापि नहीं। जो ज्ञान से उस समस्त भाव-गुणों से अतीत, सुचिन्त्य परमेश्वर को देखते हैं, वे योगी परम माने गये हैं।

श्लोक 35 (skanda.8.181.35)

छायैषा दृश्यते या तु चक्षुर्विषयमाश्रिता । स जीवः कीर्तितो व्यास स्थितिहेतुः शरीरिणाम्

chāyaiṣā dṛśyate yā tu cakṣurviṣayamāśritā | sa jīvaḥ kīrtito vyāsa sthitihetuḥ śarīriṇām

यह जो छाया दिखायी देती है, जो नेत्र के विषय में आश्रित है, वह जीव कहा गया है, हे व्यास! देहधारियों की स्थिति का हेतु।

श्लोक 36 (skanda.8.181.36)

तत्रास्ते स परो ह्यात्मा सूक्ष्मो मध्यगतोव्ययः महानागः स्मृतो नाम्ना वायुराकाशगोचरः

tatrāste sa paro hyātmā sūkṣmo madhyagatovyayaḥ mahānāgaḥ smṛto nāmnā vāyurākāśagocaraḥ

वहाँ वह परम, सूक्ष्म, अव्यय आत्मा मध्य में स्थित रहता है; उसे नाम से 'महानाग' कहा गया है, आकाश में विचरण करनेवाला वायु।

श्लोक 37 (skanda.8.181.37)

आकाशे कर्णिकायां च नाड्यां जीवे च संस्थितः । गान्धारी विजया चैव सञ्ज्ञया तलवर्तिनी

ākāśe karṇikāyāṁ ca nāḍyāṁ jīve ca saṁsthitaḥ | gāndhārī vijayā caiva sañjñayā talavartinī

वह आकाश में, कर्णिका में, नाड़ी में और जीव में स्थित है; गान्धारी और विजया, तथा नाम से 'तलवर्तिनी' (संज्ञा) -

श्लोक 38 (skanda.8.181.38)

नाग एतासु नाडीषु वायुः संपरिवर्तते । सा जया विजया या च द्वे ते प्राणवहे स्मृते

nāga etāsu nāḍīṣu vāyuḥ saṁparivartate | sā jayā vijayā yā ca dve te prāṇavahe smṛte

इन्हीं नाड़ियों में वह नाग (वायु) संचरण करता है; वे जो जया-विजया हैं, वे दोनों प्राणवाहिनी मानी गयी हैं।

श्लोक 39 (skanda.8.181.39)

अपाने तलगान्धार्यौ नाड्यौ नागेन संयुते । योगादपानमनसोर्नागेन समुदीरिताः

apāne talagāndhāryau nāḍyau nāgena saṁyute | yogādapānamanasornāgena samudīritāḥ

अपान में तल-गान्धारी नाड़ियाँ नाग से युक्त हैं; अपान और मन के योग से वे नाग द्वारा प्रेरित होती हैं।

श्लोक 40 (skanda.8.181.40)

स प्राणो बहिरन्तश्च तर्पयन् हव्यवाहनम् । वृद्धं संधारयेद् देहमायुषा च बलेन च

sa prāṇo bahirantaśca tarpayan havyavāhanam | vṛddhaṁ saṁdhārayed dehamāyuṣā ca balena ca

वह प्राण, बाहर-भीतर, हव्यवाहन (अग्नि) को तृप्त करते हुए, आयु और बल से वृद्ध होते शरीर को धारण करता है।

श्लोक 41 (skanda.8.181.41)

नाडी त्वन्या सुषुम्णेति सोमवह्निमनःस्थिता । सास्मिन् सधातुके देहे कूर्मारे चानिले स्थिता

nāḍī tvanyā suṣumṇeti somavahnimanaḥsthitā | sāsmin sadhātuke dehe kūrmāre cānile sthitā

एक अन्य नाड़ी सुषुम्ना है, जो सोम-अग्नि-मन में स्थित है; वह इस धातुयुक्त शरीर में कूर्मार में और वायु में स्थित है।

श्लोक 42 (skanda.8.181.42)

गुल्फे करतले सक्ता निकुञ्चा सप्रसारिणी । समानव्यानसंयुक्ता रक्तमांसे हि तर्पयेत्

gulphe karatale saktā nikuñcā saprasāriṇī | samānavyānasaṁyuktā raktamāṁse hi tarpayet

गुल्फ और करतल में संलग्न, संकुचित और फैली हुई, समान-व्यान से युक्त, वह रक्त-मांस को तृप्त करती है।

श्लोक 43 (skanda.8.181.43)

उदानो योपरो वायुर्यञ्ज कूर्मार उच्यते । नाड्यां नाभिनिबद्धायां तुलायां तौ प्रतिष्ठितौ

udāno yoparo vāyuryañja kūrmāra ucyate | nāḍyāṁ nābhinibaddhāyāṁ tulāyāṁ tau pratiṣṭhitau

जो ऊपरी वायु है, उदान, उसी से 'कूर्मार' कहा जाता है; वे दोनों तराजू के समान, नाभि से बद्ध नाड़ी में प्रतिष्ठित हैं।

श्लोक 44 (skanda.8.181.44)

अध एकश्चरेन्नाड्या वायुरन्यस्तदूर्ध्वगः । अधःस्थः पादसंबद्ध ऊर्ध्वगः शिरसि स्थितः

adha ekaścarennāḍyā vāyuranyastadūrdhvagaḥ | adhaḥsthaḥ pādasaṁbaddha ūrdhvagaḥ śirasi sthitaḥ

एक वायु नीचे नाड़ी में संचरण करता है, दूसरा उससे ऊपर जाता है; नीचेवाला पैर से बद्ध है, ऊपरवाला मस्तक में स्थित है।

श्लोक 45 (skanda.8.181.45)

यो वायुर्देवदत्ताख्यः कृतको योपरोनिलः । वह्निसोमनिबद्धौ तौ प्राणहेतू महाबलौ

yo vāyurdevadattākhyaḥ kṛtako yoparonilaḥ | vahnisomanibaddhau tau prāṇahetū mahābalau

जो वायु 'देवदत्त' नामक है, और जो ऊपरी वायु 'कृतक' है - ये दोनों, अग्नि-सोम से बद्ध, प्राण के महाबली हेतु हैं;

श्लोक 46 (skanda.8.181.46)

एको विवर्द्धयत्यग्निमन्यः सोमञ्च तर्पयेत् । देवदत्तमहानागकृतकूर्मधनञ्जयाः

eko vivarddhayatyagnimanyaḥ somañca tarpayet | devadattamahānāgakṛtakūrmadhanañjayāḥ

एक अग्नि को बढ़ाता है, दूसरा सोम को तृप्त करता है। देवदत्त, महानाग, कृतक, कूर्म, धनञ्जय -

श्लोक 47 (skanda.8.181.47)

प्राणास्ते पञ्च विख्याता वह्नयो याजिनः । हुतमेषु यदिष्टं वा सोमं तदुपतिष्ठति

prāṇāste pañca vikhyātā vahnayo yājinaḥ | hutameṣu yadiṣṭaṁ vā somaṁ tadupatiṣṭhati

ये पाँच प्राण विख्यात हैं, अग्नियों के यज्ञकर्ता; इनमें जो कुछ हुत या इष्ट होता है, वह सोम तक पहुँचता है।

श्लोक 48 (skanda.8.181.48)

सोमं विशन्ति यज्वानो न तेषां मुक्तिलक्षणम् । दीप्तिरग्नेः स्मृता या तु ओषधिभ्यश्च यद्रसम्

somaṁ viśanti yajvāno na teṣāṁ muktilakṣaṇam | dīptiragneḥ smṛtā yā tu oṣadhibhyaśca yadrasam

यज्ञकर्ता इन क्रियाओं से सोम में प्रवेश करते हैं, फिर भी उनमें मुक्ति का लक्षण नहीं है। अग्नि की जो दीप्ति मानी गयी है, तथा ओषधियों से जो रस,

श्लोक 49 (skanda.8.181.49)

तर्पणं यच्च सोमस्य कर्णिकायां तदास्थितम् । नेत्रेषु दृश्यते योयं ज्योतिः छायाप्रकाशकः

tarpaṇaṁ yacca somasya karṇikāyāṁ tadāsthitam | netreṣu dṛśyate yoyaṁ jyotiḥ chāyāprakāśakaḥ

और सोम का जो तर्पण है, वह कर्णिका में स्थित है; नेत्रों में जो यह ज्योति दिखायी देती है, छाया की प्रकाशक,

श्लोक 50 (skanda.8.181.50)

स जीवः सर्वसत्वानामात्मा तत्र समास्थितः । ज्योतिषोन्तर्गतः सूक्ष्मस्तद्धर्मं परमं स्मृतम्

sa jīvaḥ sarvasatvānāmātmā tatra samāsthitaḥ | jyotiṣontargataḥ sūkṣmastaddharmaṁ paramaṁ smṛtam

वह सभी प्राणियों का जीव है, आत्मा वहाँ स्थित है; ज्योति के भीतर स्थित, सूक्ष्म, उसका परम धर्म कहा गया है।

श्लोक 51 (skanda.8.181.51)

तच्चामृतं समाख्यातं ज्ञानलभ्यं तदुच्यते । तस्मात् परतरा नास्ति ज्ञानविज्ञानयोर्गतिः

taccāmṛtaṁ samākhyātaṁ jñānalabhyaṁ taducyate | tasmāt paratarā nāsti jñānavijñānayorgatiḥ

वही अमृत कहा गया है, ज्ञान से प्राप्य कहा जाता है; उससे परे ज्ञान और विज्ञान की कोई गति नहीं है।

श्लोक 52 (skanda.8.181.52)

ज्ञात्वैवं सन्त्यजेन्मोहं गुणत्रयविकारजम् । अभिन्नस्यात्मनस्तस्य षड्विंशस्येश्वरस्य

jñātvaivaṁ santyajenmohaṁ guṇatrayavikārajam | abhinnasyātmanastasya ṣaḍviṁśasyeśvarasya

यह जानकर त्रिगुण के विकार से उत्पन्न मोह को त्याग दे; उस अभिन्न आत्मा के, षड्विंशक ईश्वर के,

श्लोक 53 (skanda.8.181.53)

भेदं भगवतः कुर्यात् कोन्यो योगविशारदः । निरञ्जनं निर्विकल्पं प्रभुं तं न विकल्पयेत्

bhedaṁ bhagavataḥ kuryāt konyo yogaviśāradaḥ | nirañjanaṁ nirvikalpaṁ prabhuṁ taṁ na vikalpayet

भगवान् में भेद कौन अन्य योगविशारद करे? उस निरञ्जन, निर्विकल्प प्रभु की विकल्पना न करे।

श्लोक 54 (skanda.8.181.54)

विमोहास्त्यक्तसंसर्गाः क्रियाकार्यविवर्जिताः । तं विशन्ति महेशानमीश्वरव्रतचारिणः

vimohāstyaktasaṁsargāḥ kriyākāryavivarjitāḥ | taṁ viśanti maheśānamīśvaravratacāriṇaḥ

मोहरहित, संसर्ग त्यागे हुए, क्रिया-कार्य से रहित, वे ईश्वरव्रतचारी उस महेशान में प्रवेश करते हैं।

श्लोक 55 (skanda.8.181.55)

इतीदं योगमाख्यातं व्यास माहेश्वरं तव । सम्यगीश्वरसन्धानं यदन्यत्र न विद्यते

itīdaṁ yogamākhyātaṁ vyāsa māheśvaraṁ tava | samyagīśvarasandhānaṁ yadanyatra na vidyate

इस प्रकार यह माहेश्वर योग तुम्हें बताया गया, हे व्यास! सम्यक् ईश्वरसंधान, जो अन्यत्र नहीं मिलता।

श्लोक 56 (skanda.8.181.56)

सन्देहो यत्र ते विप्र प्रष्टव्यं यच्च मन्यसे । तद् ब्रह्मन् परिपृच्छाशु नावक्तव्यं तवास्ति मे

sandeho yatra te vipra praṣṭavyaṁ yacca manyase | tad brahman paripṛcchāśu nāvaktavyaṁ tavāsti me

जहाँ भी तुम्हें सन्देह हो, हे विप्र! जो पूछने योग्य मानते हो, वह, हे ब्रह्मन्! शीघ्र पूछो; मेरे पास तुम्हें न कहने योग्य कुछ भी नहीं है।

अध्याय 180अध्याय-सूचीअध्याय 182