Skip to main content

अम्बिका खण्ड · अध्याय 78

व्यूहरचना

अध्याय 77अध्याय-सूचीअध्याय 79

श्लोक 1 (skanda.8.78.1)

कृष्णद्वैपायन उवाच । भगवन् दितिपुत्रेषु प्रयातेष्वमरावतीम् । अमराः किमकुर्वन् त एतदिच्छामि देदितुम् ।

kṛṣṇadvaipāyana uvāca | bhagavan ditiputreṣu prayāteṣvamarāvatīm | amarāḥ kimakurvan ta etadicchāmi deditum |

कृष्णद्वैपायन (व्यास) ने कहा - हे भगवन्! जब दिति के पुत्र अमरावती की ओर प्रस्थान कर चुके, तब देवताओं ने क्या किया - यह मैं जानना चाहता हूँ।

श्लोक 2 (skanda.8.78.2)

कथमन्तर्हितं तेषां को मन्त्रश्चेष्टितं च किम् । उत्तरं किञ्च देवास्ते प्रत्यपद्यन्त यत्नतः ।

kathamantarhitaṁ teṣāṁ ko mantraśceṣṭitaṁ ca kim | uttaraṁ kiñca devāste pratyapadyanta yatnataḥ |

उनका छिपना कैसे हुआ, उनका मन्त्र (गुप्त विचार) क्या था, उन्होंने क्या किया, और देवताओं ने प्रयत्नपूर्वक क्या उत्तर तैयार किया?

श्लोक 3 (skanda.8.78.3)

धार्मिकाश्च वदान्याश्च विद्वांसश्छिन्नसंशयाः । इष्टाः सर्वस्य लोकस्य किमकुर्वत देवताः ।

dhārmikāśca vadānyāśca vidvāṁsaśchinnasaṁśayāḥ | iṣṭāḥ sarvasya lokasya kimakurvata devatāḥ |

धर्मात्मा, उदार, विद्वान, संशयरहित एवं समस्त लोक के प्रिय वे देवता क्या करने लगे?

श्लोक 4 (skanda.8.78.4)

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास यथा देवा उत्तरं प्रतिपेदिरे । असुराणाञ्च यद्युक्तं प्रत्यकुर्वत दंशिताः ।

sanatkumāra uvāca | śṛṇu vyāsa yathā devā uttaraṁ pratipedire | asurāṇāñca yadyuktaṁ pratyakurvata daṁśitāḥ |

सनत्कुमार ने कहा - हे व्यास! सुनो, जिस प्रकार देवताओं ने उत्तर तैयार किया, और कवच धारण कर असुरों के योग्य प्रत्युत्तर दिया।

श्लोक 5 (skanda.8.78.5)

उद्युक्तेष्वेव दैत्येषु देवानां भयसूचकाः । संजज्ञिरेमरावत्यामुत्पाता दारुणा भृशम् ।

udyukteṣveva daityeṣu devānāṁ bhayasūcakāḥ | saṁjajñiremarāvatyāmutpātā dāruṇā bhṛśam |

दैत्यों के प्रस्थान के लिए उद्यत होते ही, अमरावती में देवताओं के भय को सूचित करने वाले अत्यन्त भयंकर उत्पात उत्पन्न होने लगे।

श्लोक 6 (skanda.8.78.6)

पिशिताशाः खगास्तत्र भ्रमन्त्युपरि सर्वतः । मम्लुर्माल्यानि देवानां गन्धश्चैवाशुभं ववौ ।

piśitāśāḥ khagāstatra bhramantyupari sarvataḥ | mamlurmālyāni devānāṁ gandhaścaivāśubhaṁ vavau |

वहाँ मांसभक्षी पक्षी चारों ओर ऊपर मँडराने लगे, देवताओं की मालाएँ मुरझा गईं, और अशुभ गन्ध बहने लगी।

श्लोक 7 (skanda.8.78.7)

हयादयो न हेषन्ते विमनाश्च गजोभवत् । अनभ्रं भयदं सर्वमपतद्रुधिरं बहु ।

hayādayo na heṣante vimanāśca gajobhavat | anabhraṁ bhayadaṁ sarvamapatadrudhiraṁ bahu |

घोड़े आदि हिनहिनाना बन्द कर गये, हाथी उदास हो गया, तथा बिना बादल के ही सर्वत्र भयंकर रक्त की वर्षा होने लगी।

श्लोक 8 (skanda.8.78.8)

आयुधानि च दीप्यन्ते सधूमं शक्तिनन्दन । कबन्धाश्च तथादित्ये युद्धं चात्र प्रदृश्यते ।

āyudhāni ca dīpyante sadhūmaṁ śaktinandana | kabandhāśca tathāditye yuddhaṁ cātra pradṛśyate |

हे शक्तिनन्दन! अस्त्र-शस्त्र धुआँ छोड़ते हुए प्रज्वलित हो उठे, और सूर्यमण्डल में धड़-रहित शरीर तथा युद्ध का दृश्य दिखाई पड़ने लगा।

श्लोक 9 (skanda.8.78.9)

द्वयोः पुरुषयोर्व्यास हाहाकारश्च सर्वशः । देवानामरतिञ्चैव चित्तं चापि समश्नुते ।

dvayoḥ puruṣayorvyāsa hāhākāraśca sarvaśaḥ | devānāmaratiñcaiva cittaṁ cāpi samaśnute |

हे व्यास! दो पुरुषों का हाहाकार सर्वत्र सुनाई पड़ने लगा, और देवताओं का चित्त अरति (अशान्ति) से व्याप्त हो गया।

श्लोक 10 (skanda.8.78.10)

स्फुरन्ति वामनेत्राणि जृम्भिका चोपजायते । वयांसि च विकूजन्ति भयदान्यपरे यथा । अग्निश्च दीप्यते तत्र सशब्दो रूक्ष एव च ।

sphuranti vāmanetrāṇi jṛmbhikā copajāyate | vayāṁsi ca vikūjanti bhayadānyapare yathā | agniśca dīpyate tatra saśabdo rūkṣa eva ca |

उनके बाएँ नेत्र फड़कने लगे, जँभाई आने लगी, पक्षी भयजनक स्वर में बोलने लगे, तथा वहाँ अग्नि शब्द करती हुई रूखी होकर जलने लगी।

श्लोक 11 (skanda.8.78.11)

एताँश्चान्यांश्च विविधानुत्पातान्भयसूचकान् । दृष्ट्वा प्राह गुरुं शक्रो बृहस्पतिमिदं वचः ।

etā~ścānyāṁśca vividhānutpātānbhayasūcakān | dṛṣṭvā prāha guruṁ śakro bṛhaspatimidaṁ vacaḥ |

इन तथा अन्य नाना प्रकार के भयसूचक उत्पातों को देखकर इन्द्र ने अपने गुरु बृहस्पति से यह वचन कहा -

श्लोक 12 (skanda.8.78.12)

भगवन् किमिदं घोरं भयं नः समुपस्थितम् । यदिमे सूचयन्त्युग्रा उत्पाता नः सुदारुणाः ।

bhagavan kimidaṁ ghoraṁ bhayaṁ naḥ samupasthitam | yadime sūcayantyugrā utpātā naḥ sudāruṇāḥ |

'हे भगवन्! यह कैसा घोर भय हमारे सामने उपस्थित है, जिसे ये उग्र और अत्यन्त भयंकर उत्पात हमें सूचित कर रहे हैं?'

श्लोक 13 (skanda.8.78.13)

नेमे निष्कारणं मन्ये न चाप्यल्पं हि तद्धि नः । यदिमे सूचयन्त्युग्राः कल्पान्त इव दारुणाः ।

neme niṣkāraṇaṁ manye na cāpyalpaṁ hi taddhi naḥ | yadime sūcayantyugrāḥ kalpānta iva dāruṇāḥ |

'मैं मानता हूँ कि ये अकारण नहीं हैं, और न ही हमारे लिए छोटी बात है; ये उग्र उत्पात मानो प्रलयकाल के समान भयंकर वस्तु का संकेत दे रहे हैं।'

श्लोक 14 (skanda.8.78.14)

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवाचार्यो बृहस्पतिः । निरीक्ष्य बुद्ध्या संचिन्त्य प्रोवाचेदं ततो वचः ।

tasya tadvacanaṁ śrutvā devācāryo bṛhaspatiḥ | nirīkṣya buddhyā saṁcintya provācedaṁ tato vacaḥ |

उसके ये वचन सुनकर देवाचार्य बृहस्पति ने बुद्धि से विचार करके, भलीभाँति चिन्तन कर, यह वचन कहा -

श्लोक 15 (skanda.8.78.15)

यद् भवानाह तत्तथ्यं नेमे निष्कारणं तथा । निमित्तमत्र सुमहद् भविष्यति न संशयः ।

yad bhavānāha tattathyaṁ neme niṣkāraṇaṁ tathā | nimittamatra sumahad bhaviṣyati na saṁśayaḥ |

'जो आपने कहा वह सत्य है, ये उत्पात निष्कारण नहीं हैं; निश्चय ही इनके पीछे कोई महान कारण है, इसमें कोई संशय नहीं।'

श्लोक 16 (skanda.8.78.16)

निमित्तमादिदैत्येन्द्रो हिरण्यकशिपुः पुरा । स हतो नरसिंहेन प्राप्तं राज्यं च नः पुनः ।

nimittamādidaityendro hiraṇyakaśipuḥ purā | sa hato narasiṁhena prāptaṁ rājyaṁ ca naḥ punaḥ |

'इसका कारण यह है - पहले आदि दैत्येन्द्र हिरण्यकशिपु नृसिंह द्वारा मारा गया था, और हमें पुनः राज्य प्राप्त हुआ था।'

श्लोक 17 (skanda.8.78.17)

अद्य वर्षसहस्राणि द्वादशैव सुनिर्वृतैः । युष्माभिरखिला लोका भुज्यन्ते सुमहात्मभिः ।

adya varṣasahasrāṇi dvādaśaiva sunirvṛtaiḥ | yuṣmābhirakhilā lokā bhujyante sumahātmabhiḥ |

'आज बारह हजार वर्षों से आप जैसे महात्माओं द्वारा सुखपूर्वक समस्त लोक भोगे जा रहे हैं।'

श्लोक 18 (skanda.8.78.18)

दैत्याधिपा निरुत्साहा दानवैः सह शेरते । पाताले दनुपुत्राश्च दुःखशोकसमाहताः ।

daityādhipā nirutsāhā dānavaiḥ saha śerate | pātāle danuputrāśca duḥkhaśokasamāhatāḥ |

'दैत्याधिपति निरुत्साह होकर दानवों के साथ पाताल में पड़े हैं, और दनु के पुत्र दुःख-शोक से आहत हैं।'

श्लोक 19 (skanda.8.78.19)

हिरण्याक्षस्तु दैत्येन्द्रो हिरण्यकशिपोर्वरः । स नूनं भ्रातुरन्विच्छन् हतस्य प्रतिकारिताम् ।

hiraṇyākṣastu daityendro hiraṇyakaśiporvaraḥ | sa nūnaṁ bhrāturanvicchan hatasya pratikāritām |

'किन्तु दैत्येन्द्र हिरण्याक्ष, जो हिरण्यकशिपु से भी श्रेष्ठ है, वह निश्चय ही अपने मारे गये भाई का प्रतिकार चाहता हुआ,'

श्लोक 20 (skanda.8.78.20)

सर्वैरभ्येति दैत्येन्द्रैर्दानवैश्च समावृतः । सपुत्रपौत्रो दैत्येन्द्रो महाबलपराक्रमः ।

sarvairabhyeti daityendrairdānavaiśca samāvṛtaḥ | saputrapautro daityendro mahābalaparākramaḥ |

'उस महाबली एवं महापराक्रमी दैत्येन्द्र, अपने पुत्र-पौत्रों सहित, सभी दैत्येन्द्रों और दानवों से घिरा हुआ, हमारी ओर आ रहा है।'

श्लोक 21 (skanda.8.78.21)

अन्धकश्चास्य पुत्रोपि ब्रह्मणा ह्यमरः कृतः । न स शक्यो युवा हन्तुं ततो वो भयमुत्थितम् ।

andhakaścāsya putropi brahmaṇā hyamaraḥ kṛtaḥ | na sa śakyo yuvā hantuṁ tato vo bhayamutthitam |

'उसका पुत्र अन्धक भी ब्रह्मा द्वारा अमर बनाया गया है, और उस युवक को मारा नहीं जा सकता; इसीलिए तुम्हें यह भय उत्पन्न हुआ है।'

श्लोक 22 (skanda.8.78.22)

तद्भवन्तः सुसन्नद्धाः सर्वे युद्धाय दंशिताः । प्रतीक्षध्वं महासत्वा यावदौत्पातिकं स्थितम् ।

tadbhavantaḥ susannaddhāḥ sarve yuddhāya daṁśitāḥ | pratīkṣadhvaṁ mahāsatvā yāvadautpātikaṁ sthitam |

'इसलिए हे महाबलशाली देवगण! आप सब भलीभाँति सन्नद्ध और कवचधारी होकर, जब तक यह उत्पातसूचक स्थिति बनी रहे, प्रतीक्षा करें।'

श्लोक 23 (skanda.8.78.23)

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शक्रः सर्वान् तदा सुरान् । उवाच सज्जीभवत युद्धाय कृतनिश्चयाः ।

tasya tadvacanaṁ śrutvā śakraḥ sarvān tadā surān | uvāca sajjībhavata yuddhāya kṛtaniścayāḥ |

उसके ये वचन सुनकर इन्द्र ने उस समय सभी देवताओं से कहा - 'दृढ़ निश्चय करके युद्ध के लिए तैयार हो जाओ।'

श्लोक 24 (skanda.8.78.24)

भयं महदिदं प्राप्तं मा तिष्ठत निरुद्यमाः । मा नः संप्राप्य दैत्येंद्रा हन्युर्मत्तानिवामराः ।

bhayaṁ mahadidaṁ prāptaṁ mā tiṣṭhata nirudyamāḥ | mā naḥ saṁprāpya daityeṁdrā hanyurmattānivāmarāḥ |

'यह महान भय हमारे सामने आ पहुँचा है, निष्क्रिय होकर मत बैठो; कहीं ऐसा न हो कि दैत्येन्द्र हमें असावधान पाकर मार डालें, जैसे मतवाले हाथी।'

श्लोक 25 (skanda.8.78.25)

अथ वायुस्तदाभ्येत्य शक्रं सर्वासुरान्तकम् । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा देवानामेव संसदि ।

atha vāyustadābhyetya śakraṁ sarvāsurāntakam | uvāca prāñjalirbhūtvā devānāmeva saṁsadi |

तब वायुदेव वहाँ आकर, हाथ जोड़कर, देवताओं की उस सभा में ही समस्त असुरों के संहारक इन्द्र से बोले -

श्लोक 26 (skanda.8.78.26)

एष दैत्यो हिरण्याक्षः सर्वासुरसमावृतः । आयाति देवता हन्तुं भ्रातुर्वधमनुस्मरन् ।

eṣa daityo hiraṇyākṣaḥ sarvāsurasamāvṛtaḥ | āyāti devatā hantuṁ bhrāturvadhamanusmaran |

'यह दैत्य हिरण्याक्ष, अपने भाई के वध का स्मरण करते हुए, समस्त असुरों से घिरा हुआ देवताओं का वध करने आ रहा है।'

श्लोक 27 (skanda.8.78.27)

तद्भवान् दंशितः सम्यक् सहास्माभिर्महाबलः । जयायोत्तिष्ठ देवेन्द्र विनाशाय सुरद्विषाम् ।

tadbhavān daṁśitaḥ samyak sahāsmābhirmahābalaḥ | jayāyottiṣṭha devendra vināśāya suradviṣām |

'अतः हे महाबली देवेन्द्र! आप भलीभाँति कवच धारण कर हम सबके साथ, विजय के लिए तथा देवशत्रुओं के विनाश के लिए उठ खड़े हों।'

श्लोक 28 (skanda.8.78.28)

सनत्कुमार उवाच । ततः स भगवान् व्यास महात्मा देवराट् स्वयम् । अभेद्यं कवचं दिव्यं जाम्बूनदविभूषितम् ।

sanatkumāra uvāca | tataḥ sa bhagavān vyāsa mahātmā devarāṭ svayam | abhedyaṁ kavacaṁ divyaṁ jāmbūnadavibhūṣitam |

सनत्कुमार ने कहा - हे व्यास! तब उस महात्मा भगवान् देवराज इन्द्र ने स्वयं, शुद्ध सुवर्ण से विभूषित, अभेद्य दिव्य कवच को धारण किया,

श्लोक 29 (skanda.8.78.29)

दत्तं मन्त्रेण विधिवत् पुत्रेणाङ्गिरसः स्वयम् । आबबद्धात्मना शक्रो मेघदुन्दुभिनिस्वनः ।

dattaṁ mantreṇa vidhivat putreṇāṅgirasaḥ svayam | ābabaddhātmanā śakro meghadundubhinisvanaḥ |

जो अंगिरा के पुत्र (बृहस्पति) द्वारा विधिपूर्वक मन्त्रोच्चारण के साथ दिया गया था; मेघ-दुन्दुभि के समान गम्भीर स्वर वाले इन्द्र ने स्वयं उसे धारण किया।

श्लोक 30 (skanda.8.78.30)

स तेन कवचेन स्म भाति शक्रः प्रतापवान् । सविद्युदुल्कैरम्भोदैर्बद्धो मेरुरिवाचलः ।

sa tena kavacena sma bhāti śakraḥ pratāpavān | savidyudulkairambhodairbaddho merurivācalaḥ |

उस कवच से सुशोभित होकर प्रतापी इन्द्र ऐसे प्रतीत हो रहे थे, जैसे बिजली और उल्काओं से युक्त मेघों से घिरा हुआ अचल मेरु पर्वत।

श्लोक 31 (skanda.8.78.31)

ततो गोधांगुलित्राणि तलत्रं चैव भासुरम् । आबबद्ध स्वयं मन्त्रैस्तस्य देवो बृहस्पतिः ।

tato godhāṁgulitrāṇi talatraṁ caiva bhāsuram | ābabaddha svayaṁ mantraistasya devo bṛhaspatiḥ |

फिर देव बृहस्पति ने स्वयं मन्त्रों द्वारा गोह-चर्म के अंगुलित्राण तथा चमकीला हस्तत्राण उन्हें बाँधा।

श्लोक 32 (skanda.8.78.32)

इषुधीनक्षयाँश्चैव खङ्गश्चैवामृतोद्भवम् । आबबद्धास्य मन्त्रेण यदजर्यं शरादिभिः ।

iṣudhīnakṣayā~ścaiva khaṅgaścaivāmṛtodbhavam | ābabaddhāsya mantreṇa yadajaryaṁ śarādibhiḥ |

उन्होंने मन्त्र द्वारा उसे अक्षय तूणीर, तथा अमृत से उत्पन्न वह खड्ग बाँधा, जो बाणों आदि से कभी जीर्ण नहीं होता।

श्लोक 33 (skanda.8.78.33)

ततोस्मै सशरं चापं पञ्चवज्रं सुदारुणम् । मन्त्राभिमन्त्रितं सम्यक् प्रददौ जयवर्द्धनम् ।

tatosmai saśaraṁ cāpaṁ pañcavajraṁ sudāruṇam | mantrābhimantritaṁ samyak pradadau jayavarddhanam |

फिर उन्होंने उसे भलीभाँति मन्त्रों से अभिमन्त्रित, विजय बढ़ाने वाला, अत्यन्त भयंकर पंचवज्र-धनुष बाणों सहित प्रदान किया।

श्लोक 34 (skanda.8.78.34)

मंगलानि ततस्तस्य दर्शयामास वीर्यवान् । घटञ्च पूर्णमस्त्रञ्च ऐरावतमथापि च ।

maṁgalāni tatastasya darśayāmāsa vīryavān | ghaṭañca pūrṇamastrañca airāvatamathāpi ca |

फिर उस पराक्रमी बृहस्पति ने उसे मंगलद्रव्य दिखाये - पूर्णकुम्भ, अस्त्र, तथा ऐरावत हाथी भी,

श्लोक 35 (skanda.8.78.35)

कल्पितं बहुभिर्दिव्यैराचार्यैः कल्पवासिभिः । अर्चितं धूपितं चैव धूपितं क्रोधदर्पणैः ।

kalpitaṁ bahubhirdivyairācāryaiḥ kalpavāsibhiḥ | arcitaṁ dhūpitaṁ caiva dhūpitaṁ krodhadarpaṇaiḥ |

जिसे स्वर्गलोकवासी अनेक दिव्य आचार्यों ने सुसज्जित किया था, जिसकी पूजा और धूप-आरती की गई थी, और जिसे प्रचण्ड तेज से चमकाया गया था।

श्लोक 36 (skanda.8.78.36)

ततस्तं स तदा देव आरुरोह मतङ्गजम् । भद्रलक्षणसंपन्नं चतुर्दन्तं क्षरन्मदम् ।

tatastaṁ sa tadā deva āruroha mataṅgajam | bhadralakṣaṇasaṁpannaṁ caturdantaṁ kṣaranmadam |

तब उस देवता (इन्द्र) ने शुभ लक्षणों से युक्त, चार दाँतों वाले, मदजल बहाते हुए उस गजराज पर आरोहण किया।

श्लोक 37 (skanda.8.78.37)

आरूढः स तदा भाति ऐरावतगजं विभुः । उदयाचलमौलिस्थ उद्यन्निव दिवाकरः ।

ārūḍhaḥ sa tadā bhāti airāvatagajaṁ vibhuḥ | udayācalamaulistha udyanniva divākaraḥ |

ऐरावत हाथी पर आरूढ़ होकर वह प्रभु ऐसे शोभित हो रहा था, जैसे उदयाचल के शिखर पर स्थित उदीयमान सूर्य।

श्लोक 38 (skanda.8.78.38)

पाण्डरेणातपत्रेण सुरराट् संबभौ तदा । श्वेतपर्वतराजोसौ शशिनेव महामुने ।

pāṇḍareṇātapatreṇa surarāṭ saṁbabhau tadā | śvetaparvatarājosau śaśineva mahāmune |

हे महामुने! श्वेत छत्र के साथ सुरराज उस समय ऐसे सुशोभित हो रहा था, जैसे चन्द्रमा के साथ श्वेत पर्वतराज (कैलास)।

श्लोक 39 (skanda.8.78.39)

चामराबीजितं भाति तस्य वक्त्रमतिप्रभम् । हंससंबीजितं फुल्लं शरदीव महोत्पलम् ।

cāmarābījitaṁ bhāti tasya vaktramatiprabham | haṁsasaṁbījitaṁ phullaṁ śaradīva mahotpalam |

चँवरों से बीजित उसका अत्यन्त कान्तिमान मुख ऐसे शोभित हो रहा था, जैसे हंसों से आन्दोलित शरत्कालीन खिला हुआ विशाल कमल।

श्लोक 40 (skanda.8.78.40)

तस्य पार्श्वे जयन्तश्च पुत्रः शक्रस्य धार्मिकः । कार्तिकेय इवाभाति रुद्रस्य दयितः सुतः ।

tasya pārśve jayantaśca putraḥ śakrasya dhārmikaḥ | kārtikeya ivābhāti rudrasya dayitaḥ sutaḥ |

उसके पार्श्व में इन्द्र का धर्मात्मा पुत्र जयन्त ऐसे शोभित हो रहा था, जैसे रुद्र का प्रिय पुत्र कार्तिकेय।

श्लोक 41 (skanda.8.78.41)

ततो यमश्च पुण्ड्रेण महिषेण महाबलः । कालदण्डं पुरस्कृत्य कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।

tato yamaśca puṇḍreṇa mahiṣeṇa mahābalaḥ | kāladaṇḍaṁ puraskṛtya koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ |

फिर महाबली यम अपने पुण्ड्र भैंसे पर सवार होकर, कालदण्ड को आगे करके, दस करोड़ सैनिकों से घिरा हुआ,

श्लोक 42 (skanda.8.78.42)

निर्जगाम कुबेरश्च राक्षसैर्बहुभिर्वृतः । यक्षैः पुण्यजनैश्चापि तथान्यैर्देवतैरपि ।

nirjagāma kuberaśca rākṣasairbahubhirvṛtaḥ | yakṣaiḥ puṇyajanaiścāpi tathānyairdevatairapi |

निकल पड़ा; तथा कुबेर भी अनेक राक्षसों, यक्षों, पुण्यजनों तथा अन्य देवताओं से घिरा हुआ निकला।

श्लोक 43 (skanda.8.78.43)

तेषां द्वादश कोट्यस्ताः सहस्राणि च विंशतिः । शतानि च तथाशीतिस्तथैवाष्टाधिका पुनः ।

teṣāṁ dvādaśa koṭyastāḥ sahasrāṇi ca viṁśatiḥ | śatāni ca tathāśītistathaivāṣṭādhikā punaḥ |

उनकी संख्या बारह करोड़, बीस हजार, अस्सी सौ, तथा पुनः आठ अधिक थी।

श्लोक 44 (skanda.8.78.44)

वरुणो निर्ययौ देवः पुत्राणां दशभिः शतैः । यादोभिस्ते वृताः सर्वे कोट्यस्ताश्चैकविंशतिः ।

varuṇo niryayau devaḥ putrāṇāṁ daśabhiḥ śataiḥ | yādobhiste vṛtāḥ sarve koṭyastāścaikaviṁśatiḥ |

देव वरुण अपने एक हजार पुत्रों तथा जलचरों सहित निकले, जो सब मिलाकर इक्कीस करोड़ की संख्या में थे।

श्लोक 45 (skanda.8.78.45)

अनलश्च ततो देवः कोटीभिर्दशभिर्वृतः । निर्ययौ सह पुत्रेण ससुहृद्वर्गबान्धवः ।

analaśca tato devaḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ | niryayau saha putreṇa sasuhṛdvargabāndhavaḥ |

फिर देव अग्नि दस करोड़ की सेना से घिरे, अपने पुत्र, मित्रगण तथा बन्धुओं सहित निकले।

श्लोक 46 (skanda.8.78.46)

ततो वायुर्महातेजाः सर्वव्यापी महाजवः । अक्षौहिणीभिर्दशभिर्निर्जगाम महाबलः ।

tato vāyurmahātejāḥ sarvavyāpī mahājavaḥ | akṣauhiṇībhirdaśabhirnirjagāma mahābalaḥ |

फिर महातेजस्वी, सर्वव्यापी, अत्यन्त वेगवान तथा महाबली वायुदेव दस अक्षौहिणी सेना के साथ निकले।

श्लोक 47 (skanda.8.78.47)

आदित्या निर्ययुः सर्वे द्वादशाक्षौहिणीवृताः । एकैकशश्च ते व्यास सर्वे दिव्यास्त्रयोधिनः ।

ādityā niryayuḥ sarve dvādaśākṣauhiṇīvṛtāḥ | ekaikaśaśca te vyāsa sarve divyāstrayodhinaḥ |

हे व्यास! सभी आदित्यगण बारह-बारह अक्षौहिणी सेना से घिरकर निकले, और वे सब प्रत्येक ही दिव्य अस्त्रों से युद्ध करने वाले थे।

श्लोक 48 (skanda.8.78.48)

तथा रुद्राश्च निर्जग्मुर्महामायामहाबलाः । एकैकशस्तदा सर्वे षोडशाक्षौहिणीवृताः ।

tathā rudrāśca nirjagmurmahāmāyāmahābalāḥ | ekaikaśastadā sarve ṣoḍaśākṣauhiṇīvṛtāḥ |

उसी प्रकार महामायावी और महाबली रुद्रगण भी, प्रत्येक सोलह-सोलह अक्षौहिणी सेना से घिरे होकर, निकले।

श्लोक 49 (skanda.8.78.49)

वसवो दशभिश्चैव अष्टाभिश्चाश्विनावुभौ । तथैवांगिरसो देवाः सर्वे तेक्षौहिणीवृताः ।

vasavo daśabhiścaiva aṣṭābhiścāśvināvubhau | tathaivāṁgiraso devāḥ sarve tekṣauhiṇīvṛtāḥ |

वसुगण दस-दस, दोनों अश्विनीकुमार आठ-आठ, तथा आंगिरस देवगण भी सभी उतनी ही अक्षौहिणी सेनाओं से घिरे हुए थे।

श्लोक 50 (skanda.8.78.50)

यामा दामाश्च साध्याश्च लेखा ये च महाबलाः । तेपि कोटीशतैः सर्वे दशभिः सह संगताः ।

yāmā dāmāśca sādhyāśca lekhā ye ca mahābalāḥ | tepi koṭīśataiḥ sarve daśabhiḥ saha saṁgatāḥ |

याम, दाम, साध्य तथा महाबली लेखगण भी, ये सब मिलकर दस सौ करोड़ की सेना से युक्त थे।

श्लोक 51 (skanda.8.78.51)

अभूवन् विंशतिः कोट्यो गन्धर्वाणां महात्मनाम् । पन्नगानां चतुःषष्टिः खगानां चैव विंशतिः ।

abhūvan viṁśatiḥ koṭyo gandharvāṇāṁ mahātmanām | pannagānāṁ catuḥṣaṣṭiḥ khagānāṁ caiva viṁśatiḥ |

महात्मा गन्धर्वों की संख्या बीस करोड़ थी, नागों की चौंसठ करोड़, तथा पक्षियों की भी बीस करोड़ थी।

श्लोक 52 (skanda.8.78.52)

पिशाचानां च कोट्यस्ताः पंचाशत्तत्र संगताः । राज्ञां स नां महात्मनाम् ।

piśācānāṁ ca koṭyastāḥ paṁcāśattatra saṁgatāḥ | rājñāṁ sa nāṁ mahātmanām |

वहाँ पिशाचों की पचास करोड़ सेना एकत्र हुई; तथा महात्मा राजाओं की भी सेना एकत्र हुई (इस पद्यांश के कुछ अक्षर मूल पाण्डुलिपि में सुरक्षित नहीं हैं)।

श्लोक 53 (skanda.8.78.53)

एतद्देवबलं देहं सर्वमभूत्तत्राभिसंगतम् । दृष्ट्वा तद् बह्वपर्यन्तं देवानां बलमुत्तमम् ।

etaddevabalaṁ dehaṁ sarvamabhūttatrābhisaṁgatam | dṛṣṭvā tad bahvaparyantaṁ devānāṁ balamuttamam |

इस प्रकार देवताओं की यह सम्पूर्ण सेना वहाँ एकत्र हुई। देवताओं की उस विशाल एवं असीम उत्तम सेना को देखकर,

श्लोक 54 (skanda.8.78.54)

उवाच जीवजीवानां राजा परमधर्मवित् । भगवन् क्रियतां व्यूहो यस्मात्तेषां दुरात्मनाम् ।

uvāca jīvajīvānāṁ rājā paramadharmavit | bhagavan kriyatāṁ vyūho yasmātteṣāṁ durātmanām |

परम धर्मज्ञ राजा इन्द्र ने बृहस्पति (जीव) से कहा - 'हे भगवन्! ऐसा व्यूह रचिये, जिससे उन दुरात्माओं का सामना किया जा सके,'

श्लोक 55 (skanda.8.78.55)

अधृष्यश्चाप्रमेयश्च यन्न वेत्ति च भार्गवः । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बृहद्बुद्धिर्बृहस्पतिः ।

adhṛṣyaścāprameyaśca yanna vetti ca bhārgavaḥ | tasya tadvacanaṁ śrutvā bṛhadbuddhirbṛhaspatiḥ |

'जो अजेय और अगम्य हो, जिसे शुक्राचार्य भी न जानते हों।' उसके ये वचन सुनकर महाबुद्धिशाली बृहस्पति -

श्लोक 56 (skanda.8.78.56)

उवाच देवताध्यक्षं शक्रं दैवतसन्निधौ । न तदस्ति महेष्वास मयि यद् भार्गवो महान् ।

uvāca devatādhyakṣaṁ śakraṁ daivatasannidhau | na tadasti maheṣvāsa mayi yad bhārgavo mahān |

देवताओं की उस सभा में देवाध्यक्ष इन्द्र से बोले - 'हे महाधनुर्धर! मुझमें ऐसा कुछ नहीं है, जिसे महान भार्गव (शुक्राचार्य)'

श्लोक 57 (skanda.8.78.57)

न वेत्ति यस्य वा भेदं न कुर्यात् पाकशासन । उशनाः स तु यद्वेत्ति महायोगी महायशाः ।

na vetti yasya vā bhedaṁ na kuryāt pākaśāsana | uśanāḥ sa tu yadvetti mahāyogī mahāyaśāḥ |

'न जानते हों, अथवा जिसका भेद वे न कर सकें, हे पाकशासन! किन्तु महायोगी, महायशस्वी उशना (शुक्र) जो जानते हैं,'

श्लोक 58 (skanda.8.78.58)

न चैव तदहं वेद्मि मत्तो वरतरो हि सः । स तु तीक्ष्णतया चैव मानाच्चैव शचीपते ।

na caiva tadahaṁ vedmi matto varataro hi saḥ | sa tu tīkṣṇatayā caiva mānāccaiva śacīpate |

'उसे मैं नहीं जानता, क्योंकि वे मुझसे श्रेष्ठ हैं। हे शचीपते! किन्तु वे अपनी तीक्ष्णता तथा अभिमान के कारण ही'

श्लोक 59 (skanda.8.78.59)

प्रमादं कुरुते तेषु न च सर्वत्र लभ्यते । अहं च विज्ञभावेन मार्दवेन परेण च ।

pramādaṁ kurute teṣu na ca sarvatra labhyate | ahaṁ ca vijñabhāvena mārdavena pareṇa ca |

'उन कार्यों में प्रमाद कर बैठते हैं, और सर्वत्र सुलभ नहीं होते। मैं तो विवेकपूर्ण स्वभाव तथा परम कोमलता के कारण'

श्लोक 60 (skanda.8.78.60)

अप्रमत्तश्च सर्वत्र तव सैन्यैश्च रक्षितः । बुद्ध्या तमतिरिच्यामि विबुधेश्वर नित्यशः ।

apramattaśca sarvatra tava sainyaiśca rakṣitaḥ | buddhyā tamatiricyāmi vibudheśvara nityaśaḥ |

'सर्वत्र सावधान रहता हूँ और आपकी सेनाओं द्वारा रक्षित हूँ। हे देवेश्वर! बुद्धि में मैं उनसे सदैव बढ़कर हूँ।'

श्लोक 61 (skanda.8.78.61)

तस्मात्तेहं करिष्यामि व्यूहं श्येनमतिप्रभम् । येन तान्दानवान् संख्ये कञ्चित् कालं विजेष्यथ ।

tasmāttehaṁ kariṣyāmi vyūhaṁ śyenamatiprabham | yena tāndānavān saṁkhye kañcit kālaṁ vijeṣyatha |

'इसलिए मैं आपके लिए अत्यन्त तेजस्वी श्येन-व्यूह की रचना करूँगा, जिससे आप युद्ध में उन दानवों पर कुछ काल तक विजय प्राप्त करेंगे।'

श्लोक 62 (skanda.8.78.62)

ततः स भगवान् जीवश्चक्रे व्यूहमतिप्रभम् । श्येनं नाम महायोगी देवानां हितमादधत् ।

tataḥ sa bhagavān jīvaścakre vyūhamatiprabham | śyenaṁ nāma mahāyogī devānāṁ hitamādadhat |

तब उस भगवान जीव (बृहस्पति) ने, देवताओं का हित साधते हुए, महायोगी होकर श्येन नामक अत्यन्त तेजस्वी व्यूह की रचना की।

श्लोक 63 (skanda.8.78.63)

ग्रीवायां तस्य संचक्रे वित्तेशं वरुणं तथा । अनलं चैव वायुञ्च जयन्तं चैव शक्रजम् ।

grīvāyāṁ tasya saṁcakre vitteśaṁ varuṇaṁ tathā | analaṁ caiva vāyuñca jayantaṁ caiva śakrajam |

उसकी ग्रीवा में उन्होंने कुबेर, वरुण, अग्नि, वायु तथा इन्द्रपुत्र जयन्त को स्थापित किया।

श्लोक 64 (skanda.8.78.64)

शिरश्चूडां यमं तस्य मृत्युं कालं च तावुभौ । वक्त्रं तस्याकरोज्जीवश्चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी ।

śiraścūḍāṁ yamaṁ tasya mṛtyuṁ kālaṁ ca tāvubhau | vaktraṁ tasyākarojjīvaścandrasūryau ca cakṣuṣī |

उन्होंने यम को उसकी शिरश्चूडा (सिर की चोटी) बनाया, मृत्यु और काल दोनों को भी वहीं रखा; बृहस्पति ने इन्द्र को उसका मुख बनाया, तथा चन्द्र-सूर्य को उसके नेत्र बनाया।

श्लोक 65 (skanda.8.78.65)

एकं पक्षं चकारास्य रुद्रान्सर्वान्स वै द्विजः । द्वितीयं पक्षमादित्यान्मध्यं तस्य पुरन्दरम् ।

ekaṁ pakṣaṁ cakārāsya rudrānsarvānsa vai dvijaḥ | dvitīyaṁ pakṣamādityānmadhyaṁ tasya purandaram |

उस द्विज (बृहस्पति) ने समस्त रुद्रों को उसका एक पंख बनाया, आदित्यों को दूसरा पंख, तथा इन्द्र को उसका मध्यभाग बनाया।

श्लोक 66 (skanda.8.78.66)

पादौ च वसवस्तस्य अश्विनौ च महातलौ । गन्धर्वाः पन्नगाश्चैव नखान् तस्य समाश्रिताः ।

pādau ca vasavastasya aśvinau ca mahātalau | gandharvāḥ pannagāścaiva nakhān tasya samāśritāḥ |

वसुगणों को उसके दोनों पैर बनाया, अश्विनीकुमारों को उसके तलवे, तथा गन्धर्व और नाग उसके नखों में स्थापित किये गये।

श्लोक 67 (skanda.8.78.67)

पक्षिणश्च महासत्वाः पिशाचाश्च महाबलाः । पुच्छं तस्याकरोत् सर्पान् देवानन्याँस्तदोदरम् ।

pakṣiṇaśca mahāsatvāḥ piśācāśca mahābalāḥ | pucchaṁ tasyākarot sarpān devānanyā~stadodaram |

महाशक्तिशाली पक्षियों और महाबली पिशाचों को उसकी पूँछ बनाया, नागों तथा अन्य देवताओं को उसका उदर बनाया।

श्लोक 68 (skanda.8.78.68)

राजानस्तस्य पादस्थास्तले भूतान् न्यवेशयत । महाबलान्महोत्साहान्सर्वान् देवान् सभासदः ।

rājānastasya pādasthāstale bhūtān nyaveśayata | mahābalānmahotsāhānsarvān devān sabhāsadaḥ |

राजागण उसके चरणों में स्थापित किये गये, तथा नीचे भूतगणों को रखा गया; महाबली, महोत्साही सभी देवगण उस सभा में उपस्थित थे।

श्लोक 69 (skanda.8.78.69)

सनत्कुमार उवाच । स कृत्वा तं खगव्यूहं मन्त्रेणैवाभिमन्त्र्य च । उवाच देवराजं तं बृहस्पतिरिदं वचः ।

sanatkumāra uvāca | sa kṛtvā taṁ khagavyūhaṁ mantreṇaivābhimantrya ca | uvāca devarājaṁ taṁ bṛhaspatiridaṁ vacaḥ |

सनत्कुमार ने कहा - उस पक्षी-व्यूह की रचना करके तथा उसे मन्त्र से अभिमन्त्रित करके, बृहस्पति ने उस देवराज से यह वचन कहा -

श्लोक 70 (skanda.8.78.70)

कल्पितोयं मया व्यूहः कृत्वा राक्षसपार्थिवम् । अतः परं विधानस्य कर्म नास्मासु विद्यते ।

kalpitoyaṁ mayā vyūhaḥ kṛtvā rākṣasapārthivam | ataḥ paraṁ vidhānasya karma nāsmāsu vidyate |

'यह व्यूह मैंने राक्षसपति को ध्यान में रखकर रचा है। इससे आगे विधान करने का कार्य अब हमारे पास नहीं है।'

श्लोक 71 (skanda.8.78.71)

जय शत्रून् रणे शक्र देवतैरभिरक्षितः । मया चार्थवणैर्मन्त्रैस्तपसां च बलेन च ।

jaya śatrūn raṇe śakra devatairabhirakṣitaḥ | mayā cārthavaṇairmantraistapasāṁ ca balena ca |

'हे इन्द्र! देवताओं द्वारा तथा मेरे अथर्ववेदीय मन्त्रों एवं तपोबल द्वारा सुरक्षित होकर रणभूमि में शत्रुओं पर विजय पाइये।'

श्लोक 72 (skanda.8.78.72)

कुरु कर्म यथाशक्ति ह्यमरो ह्यसि पार्थिव । देवाश्चाप्यमराः सर्वे युध्यन्तु सुरपार्थिव ।

kuru karma yathāśakti hyamaro hyasi pārthiva | devāścāpyamarāḥ sarve yudhyantu surapārthiva |

'हे राजन्! अपनी शक्ति के अनुसार कर्म कीजिये, आप अमर हैं। हे सुरराज! समस्त अमर देवगण युद्ध करें।'

श्लोक 73 (skanda.8.78.73)

भाग्यान्नो जय लाभाय नान्यत्र सुरपुंगव । जहि शत्रून् महाबाहो माभीर्भवतु ते रणे ।

bhāgyānno jaya lābhāya nānyatra surapuṁgava | jahi śatrūn mahābāho mābhīrbhavatu te raṇe |

'हे सुरश्रेष्ठ! हमारे सौभाग्य से ही विजय-लाभ होगा, अन्यथा नहीं। हे महाबाहो! शत्रुओं का वध कीजिये, रणभूमि में आपको भय न हो।'

श्लोक 74 (skanda.8.78.74)

ततः शंखाश्च भेर्यश्च पटहा डिण्डिमास्तथा । आडम्बराश्च नम्भाश्च कृकवा गोविषाणकाः ।

tataḥ śaṁkhāśca bheryaśca paṭahā ḍiṇḍimāstathā | āḍambarāśca nambhāśca kṛkavā goviṣāṇakāḥ |

तब शंख, नगाड़े, पटह तथा डिण्डिम वाद्य, आडम्बर, नम्भ, कृकव तथा गोविषाणक वाद्य,

श्लोक 75 (skanda.8.78.75)

मर्दलाः पेपुकाश्चित्रा नेदुस्तूर्याणि सर्वशः । तेन शब्देन योधानां युद्धहर्षो महानभूत् । सिंहनादान् कुर्वन्ते वादितास्फोटितानि च ।

mardalāḥ pepukāścitrā nedustūryāṇi sarvaśaḥ | tena śabdena yodhānāṁ yuddhaharṣo mahānabhūt | siṁhanādān kurvante vāditāsphoṭitāni ca |

मर्दल, पेपुक तथा अन्य विचित्र वाद्य - ये सभी वाद्य सर्वत्र बज उठे। उस ध्वनि से योद्धाओं में युद्ध का महान उत्साह उत्पन्न हुआ; वे सिंहनाद करने लगे, तथा वाद्यों को बजाते और भुजाओं को थपथपाते हुए गरजने लगे।

श्लोक 76 (skanda.8.78.76)

देवास्ततः शंखमृदङ्गवाद्यैरमोघसर्वायुधदीप्तहस्ताः । निर्जग्मुरिन्द्रादिसुरप्रधाना जयैषिणः शत्रुवधेप्सवश्च ।

devāstataḥ śaṁkhamṛdaṅgavādyairamoghasarvāyudhadīptahastāḥ | nirjagmurindrādisurapradhānā jayaiṣiṇaḥ śatruvadhepsavaśca |

तब देवगण, शंख-मृदंग आदि वाद्यों के साथ, अपने अमोघ अस्त्र-शस्त्रों से चमकते हुए हाथों से, विजय की इच्छा करते हुए तथा शत्रु-वध की कामना करते हुए, इन्द्र आदि श्रेष्ठ देवताओं के नेतृत्व में प्रस्थान कर गये।

अध्याय 77अध्याय-सूचीअध्याय 79