प्रथमांश · अध्याय 15
कंदु-प्रम्लोचा, दक्ष-जन्म और देव-वंश
श्लोक 1 (vishnu.1.15.1)
श्रीपराशर उवाच । तपश् चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः । अरक्ष्यमाणाम् आवव्रुर् बभूवाथ प्रजाक्षयः
śrīparāśara uvāca tapaś caratsu pṛthivīṁ pracetaḥsu mahīruhāḥ arakṣyamāṇām āvavrur babhūvātha prajākṣayaḥ
श्रीपराशर बोले — प्रचेताओं के तप करते समय अरक्षित पृथ्वी को वृक्षों ने ढक लिया, जिससे प्रजाओं का क्षय होने लगा।
श्लोक 2 (vishnu.1.15.2)
नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खम् अभवद् द्रुमैः । दशवर्षसहस्राणि न शेकुश् चेष्टितुं प्रजाः
nāśakan māruto vātuṁ vṛtaṁ kham abhavad drumaiḥ daśavarṣasahasrāṇi na śekuś ceṣṭituṁ prajāḥ
वायु चल नहीं पाई, आकाश वृक्षों से आच्छादित हो गया; दस हजार वर्षों तक प्रजाएँ चेष्टा तक नहीं कर सकीं।
श्लोक 3 (vishnu.1.15.3)
तान् दृष्ट्वा जलनिष्क्रान्ताः सर्वे क्रुद्धाः प्रचेतसः । मुखेभ्यो वायुम् अग्निं च तेऽसृजञ् जातमन्यवः
tān dṛṣṭvā jalaniṣkrāntāḥ sarve kruddhāḥ pracetasaḥ mukhebhyo vāyum agniṁ ca te 'sṛjañ jātamanyavaḥ
यह देखकर जल से निकले हुए सभी प्रचेता क्रोधित हो गए और क्रोध से उत्पन्न होकर उन्होंने अपने मुखों से वायु और अग्नि को उत्पन्न किया।
श्लोक 4 (vishnu.1.15.4)
उन्मूलान् अथ तान् वृक्षान् कृत्वा वायुर् अशोषयत् । तान् अग्निर् अदहद् घोरस् तत्राभूद् द्रुमसंक्षयः
unmūlān atha tān vṛkṣān kṛtvā vāyur aśoṣayat tān agnir adahad ghoras tatrābhūd drumasaṁkṣayaḥ
वायु ने उन वृक्षों को उखाड़कर सुखा दिया, और उग्र अग्नि ने उन्हें जला दिया — इस प्रकार वृक्षों का विनाश हुआ।
श्लोक 5 (vishnu.1.15.5)
द्रुमक्षयम् अथो दृष्ट्वा किंचिच् छिष्टेषु शाखिषु । उपगम्याब्रवीद् एतान् राजा सोमः प्रजापतीन्
drumakṣayam atho dṛṣṭvā kiṁcic chiṣṭeṣu śākhiṣu upagamyābravīd etān rājā somaḥ prajāpatīn
तब उस वृक्ष-विनाश को देखकर, जब कुछ ही पौधे शेष रह गए, राजा सोम उन प्रजापतियों के पास जाकर बोले।
श्लोक 6 (vishnu.1.15.6)
कोपं यच्छत राजानः शृणुध्वं च वचो मम । संधानं वः करिष्यामि सह क्षितिरुहैर् अहम्
kopaṁ yacchata rājānaḥ śṛṇudhvaṁ ca vaco mama saṁdhānaṁ vaḥ kariṣyāmi saha kṣitiruhair aham
'हे राजाओ! क्रोध को रोको और मेरी बात सुनो; मैं तुम्हारा वृक्षों के साथ संधान करूँगा।'
श्लोक 7 (vishnu.1.15.7)
रत्नभूता च कन्येयं वार्क्षेयी वरवर्णिनी । भविष्यं जानता पूर्वं मया गोभिर् विवर्धिता
ratnabhūtā ca kanyeyaṁ vārkṣeyī varavarṇinī bhaviṣyaṁ jānatā pūrvaṁ mayā gobhir vivardhitā
'यह रत्नस्वरूपा, वृक्षों की कन्या, सुंदर वर्ण वाली — भविष्य को पहले से जानते हुए मैंने इसे अपनी किरणों से पाला है।'
श्लोक 8 (vishnu.1.15.8)
मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षाणाम् इति निर्मिता । भार्या वोऽस्तु महाभागा ध्रुवं वंशविवर्धिनी
māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇām iti nirmitā bhāryā vo 'stu mahābhāgā dhruvaṁ vaṁśavivardhinī
'यह वृक्षों द्वारा रचित होकर मारिषा नाम से प्रसिद्ध है; हे महाभाग्यशालियो! यह तुम्हारी पत्नी बने, यह निश्चय ही वंश बढ़ाने वाली होगी।'
श्लोक 9 (vishnu.1.15.9)
युष्माकं तेजसोऽर्धेन मम चार्धेन तेजसः । अस्याम् उत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः
yuṣmākaṁ tejaso 'rdhena mama cārdhena tejasaḥ asyām utpatsyate vidvān dakṣo nāma prajāpatiḥ
'तुम्हारे तेज के आधे भाग और मेरे तेज के आधे भाग से इसमें विद्वान् दक्ष नामक प्रजापति उत्पन्न होगा।'
श्लोक 10 (vishnu.1.15.10)
मम चांशेन संयुक्तो युष्मत्तेजोमयेन वै । अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति
mama cāṁśena saṁyukto yuṣmattejomayena vai agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṁvardhayiṣyati
'तुम्हारे तेज से युक्त मेरे अंश के साथ मिलकर वह अग्नि के समान तेजस्वी होकर पुनः प्रजा को बढ़ाएगा।'
श्लोक 11 (vishnu.1.15.11)
कण्डुर् नाम मुनिः पूर्वम् आसीद् वेदविदां वरः । सुरम्ये गोमतीतीरे स तेपे परमं तपः
kaṇḍur nāma muniḥ pūrvam āsīd vedavidāṁ varaḥ suramye gomatītīre sa tepe paramaṁ tapaḥ
पूर्वकाल में कंदु नामक एक मुनि थे, वेदज्ञों में श्रेष्ठ; वे गोमती नदी के सुरम्य तट पर परम तप करते थे।
श्लोक 12 (vishnu.1.15.12)
तत्क्षोभाय सुरेन्द्रेण प्रम्लोचाख्या वराप्सराः । प्रयुक्ता क्षोभयाम् आस तम् ऋषिं सा शुचिस्मिता
tatkṣobhāya surendreṇa pramlocākhyā varāpsarāḥ prayuktā kṣobhayām āsa tam ṛṣiṁ sā śucismitā
उन्हें विचलित करने के लिए देवराज इन्द्र ने प्रम्लोचा नामक सुंदर, मधुरस्मित अप्सरा को नियुक्त किया, जिसने उस ऋषि को विचलित कर दिया।
श्लोक 13 (vishnu.1.15.13)
क्षोभितः स तया सार्धं वर्षाणाम् अधिकं शतम् । अतिष्ठन् मन्दरद्रोण्यां विषयासक्तमानसः
kṣobhitaḥ sa tayā sārdhaṁ varṣāṇām adhikaṁ śatam atiṣṭhan mandaradroṇyāṁ viṣayāsaktamānasaḥ
उससे विचलित होकर वे सौ वर्षों से भी अधिक समय तक मंदराचल की घाटी में विषयों में आसक्तचित्त होकर उसके साथ रहे।
श्लोक 14 (vishnu.1.15.14)
सा तं प्राह महाभाग गन्तुम् इच्छाम्य् अहं दिवम् । प्रसादसुमुखो ब्रह्मन्न् अनुज्ञां दातुम् अर्हसि
sā taṁ prāha mahābhāga gantum icchāmy ahaṁ divam prasādasumukho brahmann anujñāṁ dātum arhasi
उसने उनसे कहा — 'हे महाभाग! मैं स्वर्ग जाना चाहती हूँ; हे ब्रह्मन्! प्रसन्नमुख होकर मुझे अनुमति दीजिए।'
श्लोक 15 (vishnu.1.15.15)
तयैवम् उक्तः स मुनिस् तस्याम् आसक्तमानसः । दिनानि कतिचिद् भद्रे स्थीयताम् इत्य् अभाषत
tayaivam uktaḥ sa munis tasyām āsaktamānasaḥ dināni katicid bhadre sthīyatām ity abhāṣata
उसके ऐसा कहने पर उसमें आसक्तचित्त उस मुनि ने कहा — 'हे भद्रे! कुछ दिन और ठहरो।'
श्लोक 16 (vishnu.1.15.16)
एवम् उक्ता ततस् तेन साग्रं वर्षशतं पुनः । बुभुजे विषयांस् तन्वी तेन सार्धं महात्मना
evam uktā tatas tena sāgraṁ varṣaśataṁ punaḥ bubhuje viṣayāṁs tanvī tena sārdhaṁ mahātmanā
ऐसा कहे जाने पर वह सुकुमारी उनके साथ पुनः सौ वर्ष से भी अधिक समय तक भोगों का उपभोग करती रही।
श्लोक 17 (vishnu.1.15.17)
अनुज्ञां देहि भगवन् व्रजामि त्रिदशालयम् । उक्तस् तयेति स मुनिः स्थीयताम् इत्य् अभाषत
anujñāṁ dehi bhagavan vrajāmi tridaśālayam uktas tayeti sa muniḥ sthīyatām ity abhāṣata
'हे भगवन्! मुझे अनुमति दीजिए, मैं देवलोक जाती हूँ' — ऐसा कहे जाने पर मुनि ने फिर कहा — 'ठहरो।'
श्लोक 18 (vishnu.1.15.18)
पुनर् गते वर्षशते साधिके सा शुभानना । यामीत्य् आह दिवं ब्रह्मन् प्रणयस्मितशोभनम्
punar gate varṣaśate sādhike sā śubhānanā yāmīty āha divaṁ brahman praṇayasmitaśobhanam
फिर सौ वर्ष से भी कुछ अधिक बीत जाने पर उस सुंदरमुखी ने स्नेहभरी सुंदर मुस्कान के साथ कहा — 'हे ब्रह्मन्! मैं जाती हूँ।'
श्लोक 19 (vishnu.1.15.19)
उक्तस् तयैवं स मुनिर् उपगुह्यायतेक्षणाम् । प्राहास्यतां क्षणं सुभ्रु चिरकालं गमिष्यसि
uktas tayaivaṁ sa munir upaguhyāyatekṣaṇām prāhāsyatāṁ kṣaṇaṁ subhru cirakālaṁ gamiṣyasi
ऐसा कहे जाने पर उस मुनि ने विशाल नेत्रों वाली उसे आलिंगन में लेकर कहा — 'हे सुभ्रु! क्षणभर और ठहरो, तुम बहुत काल बाद जाओगी।'
श्लोक 20 (vishnu.1.15.20)
तच्छापभीता सुश्रोणी सह तेनर्षिणा पुनः । शतद्वयं किंचिद् ऊनं वर्षाणाम् अन्वतिष्ठत
tacchāpabhītā suśroṇī saha tenarṣiṇā punaḥ śatadvayaṁ kiṁcid ūnaṁ varṣāṇām anvatiṣṭhata
शाप के भय से डरी हुई वह सुंदरी उस ऋषि के साथ लगभग दो सौ वर्ष और रह गई।
श्लोक 21 (vishnu.1.15.21)
गमनाय महाभागो देवराजनिवेशनम् । प्रोक्तः प्रोक्तस् तया तन्व्या स्थीयताम् इत्य् अभाषत
gamanāya mahābhāgo devarājaniveśanam proktaḥ proktas tayā tanvyā sthīyatām ity abhāṣata
देवराज के निवास को जाने के लिए फिर कहे जाने पर उस महाभाग्यशाली मुनि ने उस सुकुमारी से कहा — 'ठहरो।'
श्लोक 22 (vishnu.1.15.22)
तं सा शापभयाद् भीता दाक्षिण्येन च दक्षिणा । प्रोक्ता प्रणयभङ्गार्तिवेदिनी न जहौ मुनिम्
taṁ sā śāpabhayād bhītā dākṣiṇyena ca dakṣiṇā proktā praṇayabhaṅgārtivedinī na jahau munim
शाप के भय से भयभीत और अपनी सज्जनता के कारण 'ठहरो' कहे जाने पर, स्नेह-भंग की पीड़ा को समझती हुई भी वह मुनि को छोड़ न सकी।
श्लोक 23 (vishnu.1.15.23)
तया च रमतस् तस्य परमर्षेर् अहर्निशम् । नवं नवम् अभूत् प्रेम मन्मथाविष्टचेतसः
tayā ca ramatas tasya paramarṣer aharniśam navaṁ navam abhūt prema manmathāviṣṭacetasaḥ
उस परम ऋषि के साथ दिन-रात रमण करते हुए उसका प्रेम, कामाविष्टचित्त होकर, प्रतिदिन नया-नया होता गया।
श्लोक 24 (vishnu.1.15.24)
एकदा तु त्वरायुक्तो निश्चक्रामोटजान् मुनिः । निष्क्रामन्तं च कुत्रेति गम्यते प्राह सा शुभा
ekadā tu tvarāyukto niścakrāmoṭajān muniḥ niṣkrāmantaṁ ca kutreti gamyate prāha sā śubhā
एक दिन शीघ्रतापूर्वक मुनि झोंपड़ी से बाहर निकले; और निकलते हुए को उस सुंदरी ने पूछा — 'कहाँ जा रहे हैं?'
श्लोक 25 (vishnu.1.15.25)
इत्य् उक्तः स तया प्राह परिवृत्तम् अहः शुभे । संध्योपास्तिं करिष्यामि क्रियालोपोऽन्यथा भवेत्
ity uktaḥ sa tayā prāha parivṛttam ahaḥ śubhe saṁdhyopāstiṁ kariṣyāmi kriyālopo 'nyathā bhavet
ऐसा पूछे जाने पर उन्होंने कहा — 'हे शुभे! दिन बदल गया है, मुझे संध्योपासना करनी है, अन्यथा क्रिया का लोप हो जाएगा।'
श्लोक 26 (vishnu.1.15.26)
ततः प्रहस्य मुदिता तं सा प्राह महामुनिम् । किम् अद्य सर्वधर्मज्ञ परिवृत्तम् अहस् तव
tataḥ prahasya muditā taṁ sā prāha mahāmunim kim adya sarvadharmajña parivṛttam ahas tava
तब हँसकर प्रसन्न होकर उसने उस महामुनि से कहा — 'हे सर्वधर्मज्ञ! क्या आज आपका दिन बदल गया है?'
श्लोक 27 (vishnu.1.15.27)
बहूनां विप्र वर्षाणां परिणामम् अहस् तव । गतम् एतन् न कुरुते विस्मयं कस्य कथ्यताम्
bahūnāṁ vipra varṣāṇāṁ pariṇāmam ahas tava gatam etan na kurute vismayaṁ kasya kathyatām
'हे विप्र! आपका दिन तो कई वर्षों के बीत जाने का परिणाम है; यह किसी के लिए भी विस्मय का कारण नहीं, फिर किससे कहा जाए?'
श्लोक 28 (vishnu.1.15.28)
मुनिर् उवाच । प्रातस् त्वम् आगता भद्रे नदीतीरम् इदं शुभम् । मया दृष्टा च तन्वङ्गि प्रविष्टा च ममाश्रमम्
munir uvāca prātas tvam āgatā bhadre nadītīram idaṁ śubham mayā dṛṣṭā ca tanvaṅgi praviṣṭā ca mamāśramam
मुनि बोले — 'हे भद्रे! तुम आज प्रातःकाल ही इस सुंदर नदी-तट पर आई थीं; मैंने तुम्हें देखा, हे तन्वंगि, और तुम मेरे आश्रम में प्रविष्ट हुईं।'
श्लोक 29 (vishnu.1.15.29)
इयं च वर्तते संध्या परिणामम् अहर् गतम् । अवहासः किमर्थोऽयं सद्भावः कथ्यतां मम
iyaṁ ca vartate saṁdhyā pariṇāmam ahar gatam avahāsaḥ kimartho 'yaṁ sadbhāvaḥ kathyatāṁ mama
'और अभी यह संध्या का समय है, दिन बीत चुका है — यह उपहास किसलिए है? मुझे सच्चाई बताओ।'
श्लोक 30 (vishnu.1.15.30)
श्रीप्रम्लोचोवाच । प्रत्यूषस्य् आगता ब्रह्मन् सत्यम् एतन् न तन् मृषा । किन्त्व् अद्य तस्य कालस्य गतान्य् अब्दशतानि ते
śrīpramlocovāca pratyūṣasy āgatā brahman satyam etan na tan mṛṣā kintv adya tasya kālasya gatāny abdaśatāni te
श्रीप्रम्लोचा बोलीं — 'हे ब्रह्मन्! मैं प्रातःकाल आई थी, यह सत्य है, झूठ नहीं; परन्तु उस समय से अब तक सैकड़ों वर्ष बीत चुके हैं।'
श्लोक 31 (vishnu.1.15.31)
श्रीसोम उवाच । ततः ससाध्वसो विप्रस् तां पप्रच्छायतेक्षणाम् । कथ्यतां भीरु कः कालस् त्वया मे रमतः सह
śrīsoma uvāca tataḥ sasādhvaso vipras tāṁ papracchāyatekṣaṇām kathyatāṁ bhīru kaḥ kālas tvayā me ramataḥ saha
श्रीसोम बोले — तब भयभीत हुए उस विप्र ने विशाल नेत्रों वाली उससे पूछा — 'हे भीरु! बताओ, मेरे साथ रमण करते हुए तुम्हारा कितना समय बीता है?'
श्लोक 32 (vishnu.1.15.32)
श्रीप्रम्लोचोवाच । सप्तोत्तराण्य् अतीतानि नव वर्षशतानि ते । मासाश् च षट् तथैवान्यत् समतीतं दिनत्रयम्
śrīpramlocovāca saptottarāṇy atītāni nava varṣaśatāni te māsāś ca ṣaṭ tathaivānyat samatītaṁ dinatrayam
श्रीप्रम्लोचा बोलीं — 'नौ सौ सात वर्ष बीत चुके हैं, तथा छह मास और तीन दिन और।'
श्लोक 33 (vishnu.1.15.33)
ऋषिर् उवाच । सत्यं भीरु वदस्य् एतत् परिहासोऽथ वा शुभे । दिनम् एकम् अहं मन्ये त्वया सार्धम् इहासितम्
ṛṣir uvāca satyaṁ bhīru vadasy etat parihāso 'tha vā śubhe dinam ekam ahaṁ manye tvayā sārdham ihāsitam
ऋषि बोले — 'हे भीरु! सच कह रही हो, या हे शुभे, यह उपहास है? मुझे तो लगता है कि तुम्हारे साथ यहाँ केवल एक ही दिन बिताया है।'
श्लोक 34 (vishnu.1.15.34)
श्रीप्रम्लोचोवाच । वदिष्याम्य् अनृतं ब्रह्मन् कथम् अत्र तवान्तिके । विशेषेणाद्य भवता पृष्टा मार्गानुवर्तिना
śrīpramlocovāca vadiṣyāmy anṛtaṁ brahman katham atra tavāntike viśeṣeṇādya bhavatā pṛṣṭā mārgānuvartinā
श्रीप्रम्लोचा बोलीं — 'हे ब्रह्मन्! विशेष रूप से सत्यमार्ग का अनुसरण करने वाले आपके सामने, आज आपके ही पूछने पर मैं झूठ कैसे बोलूँगी?'
श्लोक 35 (vishnu.1.15.35)
श्रीसोम उवाच । निशम्य तद् वचः तस्याः स मुनिर् नृपनन्दनाः । धिङ् मां धिङ् माम् अतीवेत्थं निनिन्दात्मानम् आत्मना
śrīsoma uvāca niśamya tad vacaḥ tasyāḥ sa munir nṛpanandanāḥ dhiṅ māṁ dhiṅ mām atīvetthaṁ ninindātmānam ātmanā
श्रीसोम बोले — हे राजपुत्रो! उसका यह वचन सुनकर वह मुनि बारंबार अपने आपको धिक्कारने लगे — 'धिक्कार है मुझे, धिक्कार है मुझे!'
श्लोक 36 (vishnu.1.15.36)
मुनिर् उवाच । तपांसि मम नष्टानि हतं ब्रह्मविदां धनम् । हृतो विवेकः केनापि योषिन् मोहाय निर्मिता
munir uvāca tapāṁsi mama naṣṭāni hataṁ brahmavidāṁ dhanam hṛto vivekaḥ kenāpi yoṣin mohāya nirmitā
मुनि बोले — 'मेरे तप नष्ट हो गए, ब्रह्मवेत्ताओं का धन लुट गया; इस स्त्री ने, जो मोह के लिए ही बनाई गई है, किसी प्रकार मेरा विवेक हर लिया।'
श्लोक 37 (vishnu.1.15.37)
ऊर्मिषट्कातिगं ब्रह्म ज्ञेयम् आत्मजयेन मे । मतिर् एषा हृता येन धिक् तं कामं महाग्रहम्
ūrmiṣaṭkātigaṁ brahma jñeyam ātmajayena me matir eṣā hṛtā yena dhik taṁ kāmaṁ mahāgraham
'छह लहरों से परे जो ब्रह्म जानने योग्य है, आत्मजय से मेरी वह बुद्धि इसने हर ली — धिक्कार है उस काम को, उस महान ग्राह को!'
श्लोक 38 (vishnu.1.15.38)
व्रतानि वेदवेद्याप्तिकारणान्य् अखिलानि च । नरकग्राममार्गेण सङ्गेनापहृतानि मे
vratāni vedavedyāptikāraṇāny akhilāni ca narakagrāmamārgeṇa saṅgenāpahṛtāni me
'वेद से ज्ञातव्य की प्राप्ति के हेतु समस्त व्रत मेरे इस आसक्ति के कारण नरक-ग्राम के मार्ग पर हर लिए गए।'
श्लोक 39 (vishnu.1.15.39)
विनिन्द्येत्थं स धर्मज्ञः स्वयम् आत्मानम् आत्मना । ताम् अप्सरसम् आसीनाम् इदं वचनम् अब्रवीत्
vinindyetthaṁ sa dharmajñaḥ svayam ātmānam ātmanā tām apsarasam āsīnām idaṁ vacanam abravīt
इस प्रकार अपने आपको धिक्कारते हुए उस धर्मज्ञ ने बैठी हुई उस अप्सरा से यह कहा।
श्लोक 40 (vishnu.1.15.40)
गच्छ पापे यथा कामं यत् कार्यं तत् कृतं त्वया । देवराजस्य मत्क्षोभं कुर्वन्त्या भावचेष्टितैः
gaccha pāpe yathā kāmaṁ yat kāryaṁ tat kṛtaṁ tvayā devarājasya matkṣobhaṁ kurvantyā bhāvaceṣṭitaiḥ
'हे पापिनी! जाओ, जैसे चाहो; जो कार्य करना था, वह तुमने कर दिया — देवराज के लिए कृत्रिम भावों से मुझे विचलित करके।'
श्लोक 41 (vishnu.1.15.41)
न त्वां करोम्य् अहं भस्म क्रोधतीव्रेण वह्निना । सतां सप्तपदं मैत्रम् उषितोऽहं त्वया सह
na tvāṁ karomy ahaṁ bhasma krodhatīvreṇa vahninā satāṁ saptapadaṁ maitram uṣito 'haṁ tvayā saha
'मैं अपने तीव्र क्रोध की अग्नि से तुम्हें भस्म नहीं करता; क्योंकि सज्जनों के सप्तपद मैत्री की तरह मैं तुम्हारे साथ रहा हूँ।'
श्लोक 42 (vishnu.1.15.42)
अथ वा तव को दोषः किं वा कुप्याम्य् अहं तव । ममैव दोषो नितरां येनाहम् अजितेन्द्रियः
atha vā tava ko doṣaḥ kiṁ vā kupyāmy ahaṁ tava mamaiva doṣo nitarāṁ yenāham ajitendriyaḥ
'अथवा तुम्हारा दोष ही क्या है? मैं क्यों तुम पर क्रोधित होऊँ? दोष तो सर्वथा मेरा ही है, जिसने अपनी इन्द्रियों को नहीं जीता।'
श्लोक 43 (vishnu.1.15.43)
यया शक्रप्रियार्थिन्या कृतो मे तपसो व्ययः । त्वया धिक् त्वां महामोहमञ्जूषां सुजुगुप्सिताम्
yayā śakrapriyārthinyā kṛto me tapaso vyayaḥ tvayā dhik tvāṁ mahāmohamañjūṣāṁ sujugupsitām
'शक्र को प्रसन्न करने की इच्छा रखने वाली तुमने मेरे तप का नाश किया — धिक्कार है तुम्हें, महामोह की अत्यंत घृणित पेटी!'
श्लोक 44 (vishnu.1.15.44)
श्रीसोम उवाच । यावद् इत्थं स विप्रर्षिस् तां ब्रवीति सुमध्यमाम् । तावद् गलत्स्वेदजला सा बभूवातिवेपथुः
śrīsoma uvāca yāvad itthaṁ sa viprarṣis tāṁ bravīti sumadhyamām tāvad galatsvedajalā sā babhūvātivepathuḥ
श्रीसोम बोले — जब वह ब्राह्मण-ऋषि उस सुकुमारी से यह कह रहे थे, तभी वह अत्यंत काँपती हुई, उसके शरीर से पसीना बहने लगा।
श्लोक 45 (vishnu.1.15.45)
प्रवेपमानां सततं खिन्नगात्रलतां सतीम् । गच्छ गच्छेति सक्रोधम् उवाच मुनिसत्तमः
pravepamānāṁ satataṁ khinnagātralatāṁ satīm gaccha gaccheti sakrodham uvāca munisattamaḥ
निरंतर काँपती, म्लान लता के समान अंगों वाली उस सती को उस मुनिश्रेष्ठ ने क्रोधपूर्वक कहा — 'जाओ, जाओ!'
श्लोक 46 (vishnu.1.15.46)
सा तु निर्भर्त्सिता तेन विनिष्क्रम्य तदाश्रमात् । आकाशगामिनी स्वेदं ममार्ज तरुपल्लवैः
sā tu nirbhartsitā tena viniṣkramya tadāśramāt ākāśagāminī svedaṁ mamārja tarupallavaiḥ
उनके द्वारा फटकारे जाने पर वह उस आश्रम से तत्काल निकलकर, आकाशगामिनी होकर, वृक्षों के पत्तों से अपना पसीना पोंछने लगी।
श्लोक 47 (vishnu.1.15.47)
वृक्षाद् वृक्षं ययौ बाला तदग्रारुणपल्लवैः । निर्मार्जमाना गात्राणि गलत्स्वेदजलानि वै
vṛkṣād vṛkṣaṁ yayau bālā tadagrāruṇapallavaiḥ nirmārjamānā gātrāṇi galatsvedajalāni vai
वह बाला वृक्ष-वृक्ष जाती हुई, टहनियों के अग्रभाग के लाल-लाल पत्तों से अपने पसीने से भीगे अंगों को पोंछती गई।
श्लोक 48 (vishnu.1.15.48)
ऋषिणा यस् तदा गर्भस् तस्या देहे समाहितः । निर्जगाम सरोमाञ्चस्वेदरूपी तदङ्गतः
ṛṣiṇā yas tadā garbhas tasyā dehe samāhitaḥ nirjagāma saromāñcasvedarūpī tadaṅgataḥ
उस समय मुनि द्वारा उसके शरीर में स्थापित किया गया गर्भ रोमांच और स्वेद के रूप में उसके अंगों से बाहर निकल गया।
श्लोक 49 (vishnu.1.15.49)
तं वृक्षा जगृहुर् गर्भम् एकं चक्रे च मारुतः । मया चाप्यायितो गोभिः स तदा ववृधे शनैः
taṁ vṛkṣā jagṛhur garbham ekaṁ cakre ca mārutaḥ mayā cāpyāyito gobhiḥ sa tadā vavṛdhe śanaiḥ
वृक्षों ने उस गर्भ को ग्रहण किया, और वायु ने उसे एक में मिला दिया; और मैंने भी अपनी किरणों से उसे पुष्ट किया, इस प्रकार वह धीरे-धीरे बढ़ता गया।
श्लोक 50 (vishnu.1.15.50)
वृक्षाग्रगर्भसंभूता मारिषाख्या वरानना । तां प्रदास्यन्ति वो वृक्षाः कोप एष प्रशाम्यताम्
vṛkṣāgragarbhasaṁbhūtā māriṣākhyā varānanā tāṁ pradāsyanti vo vṛkṣāḥ kopa eṣa praśāmyatām
'वृक्षों के अग्रभाग में उत्पन्न वह सुंदरमुखी मारिषा नाम की कन्या — उसे ही वृक्ष तुम्हें देंगे; यह क्रोध शांत हो।'
श्लोक 51 (vishnu.1.15.51)
कण्डोर् अपत्यम् एवं सा वृक्षेभ्यश् च समुद्गता । ममापत्यं तथा वायोः प्रम्लोचातनया च सा
kaṇḍor apatyam evaṁ sā vṛkṣebhyaś ca samudgatā mamāpatyaṁ tathā vāyoḥ pramlocātanayā ca sā
इस प्रकार वह कंदु की संतान होकर वृक्षों से भी उत्पन्न हुई, और वह प्रम्लोचा की पुत्री होने से मेरी और वायु की भी संतान है।
श्लोक 52 (vishnu.1.15.52)
स चापि भगवान् कण्डुः क्षीणे तपसि सत्तमाः । पुरुषोत्तमाख्यम् अद्रीशं विष्णोर् आयतनं ययौ
sa cāpi bhagavān kaṇḍuḥ kṣīṇe tapasi sattamāḥ puruṣottamākhyam adrīśaṁ viṣṇor āyatanaṁ yayau
और वे भगवान् कंदु भी, हे उत्तमो! अपना तप क्षीण होने पर, पर्वतराज पर स्थित पुरुषोत्तम नामक विष्णु के धाम को गए।
श्लोक 53 (vishnu.1.15.53)
तत्रैकाग्रमतिर् भूत्वा चकाराराधनं हरेः । ब्रह्मपारमयं कुर्वञ् जपम् एकाग्रमानसः । ऊर्ध्वबाहुर् महायोगी स्थित्वासौ भूपनन्दनाः
tatraikāgramatir bhūtvā cakārārādhanaṁ hareḥ brahmapāramayaṁ kurvañ japam ekāgramānasaḥ ūrdhvabāhur mahāyogī sthitvāsau bhūpanandanāḥ
वहाँ एकाग्रचित्त होकर उन्होंने हरि की आराधना की; ब्रह्मपार-मंत्र का जप करते हुए, एकाग्रमन, ऊर्ध्वबाहु महायोगी होकर, हे राजपुत्रो, वे वहीं स्थित रहे।
श्लोक 54 (vishnu.1.15.54)
प्रचेतस ऊचुः । ब्रह्मपारं मुनेः श्रोतुम् इच्छामः परमं स्तवम् । जपता कण्डुना देवो येनाराध्यत केशवः
pracetasa ūcuḥ brahmapāraṁ muneḥ śrotum icchāmaḥ paramaṁ stavam japatā kaṇḍunā devo yenārādhyata keśavaḥ
प्रचेताओं ने कहा — हम उस मुनि का वह परम स्तोत्र सुनना चाहते हैं, जिसका जप करते हुए कंदु ने देव केशव की आराधना की।
श्लोक 55 (vishnu.1.15.55)
श्रीसोम उवाच । पारं परं विष्णुर् अपारपारः परः परेभ्यः परमार्थरूपी । स ब्रह्मपारः परपारभूतः परः पराणाम् अपि पारपारः
śrīsoma uvāca pāraṁ paraṁ viṣṇur apārapāraḥ paraḥ parebhyaḥ paramārtharūpī sa brahmapāraḥ parapārabhūtaḥ paraḥ parāṇām api pārapāraḥ
श्रीसोम बोले — 'वे पार से भी पर विष्णु, जिनका पार अपार है, जो परों से भी पर, परम अर्थ के स्वरूप हैं; वे ब्रह्मपार, पर के पार बने हुए, परों के भी पार के पार हैं।'
श्लोक 56 (vishnu.1.15.56)
स कारणं कारणतस् ततोऽपि तस्यापि हेतुः परहेतुहेतुः । कार्येषु चैवं सह कर्मकर्तृ रूपैर् अशेषैर् अवतीह सर्वम्
sa kāraṇaṁ kāraṇatas tato 'pi tasyāpi hetuḥ parahetuhetuḥ kāryeṣu caivaṁ saha karmakartṛ rūpair aśeṣair avatīha sarvam
'वे कारण के भी कारण हैं, और उसके भी हेतु के हेतु हैं; कार्यों में क्रिया-कर्ता-करण के समस्त रूपों सहित वे ही सर्वत्र इस सबमें व्याप्त हैं।'
श्लोक 57 (vishnu.1.15.57)
ब्रह्म प्रभुर् ब्रह्म स सर्वभूतो ब्रह्म प्रजानां पतिर् अच्युतोऽसौ । ब्रह्माव्ययं नित्यम् अजं स विष्णुर् अपक्षयाद्यैर् अखिलैर् असङ्गि
brahma prabhur brahma sa sarvabhūto brahma prajānāṁ patir acyuto 'sau brahmāvyayaṁ nityam ajaṁ sa viṣṇur apakṣayādyair akhilair asaṅgi
'वे ब्रह्म, स्वामी, ब्रह्म ही सर्वभूतस्वरूप, ब्रह्म ही प्रजाओं के स्वामी अच्युत हैं; वे विष्णु अव्यय ब्रह्म हैं, नित्य, अजन्मा, क्षय आदि समस्त दोषों से रहित।'
श्लोक 58 (vishnu.1.15.58)
ब्रह्माक्षरम् अजं नित्यं यथासौ पुरुषोत्तमः । तथा रागादयो दोषाः प्रयान्तु प्रशमं मम
brahmākṣaram ajaṁ nityaṁ yathāsau puruṣottamaḥ tathā rāgādayo doṣāḥ prayāntu praśamaṁ mama
'जैसे वे पुरुषोत्तम ब्रह्म अक्षर, अजन्मा, नित्य हैं, वैसे ही मेरे राग आदि दोष शांति को प्राप्त हों।'
श्लोक 59 (vishnu.1.15.59)
श्रीसोम उवाच । एतद् ब्रह्मपराख्यं वै संस्तवं परमं जपन् । अवाप परमां सिद्धिं स समाराध्य केशवम्
śrīsoma uvāca etad brahmaparākhyaṁ vai saṁstavaṁ paramaṁ japan avāpa paramāṁ siddhiṁ sa samārādhya keśavam
श्रीसोम बोले — इस ब्रह्मपार नामक परम स्तोत्र का जप करते हुए उन्होंने केशव की आराधना करके परम सिद्धि प्राप्त की।
श्लोक 60 (vishnu.1.15.60)
इयं च मारिषा पूर्वम् आसीद् या तां ब्रवीमि वः । कार्यगौरवम् एतस्याः कथने फलदायि वः
iyaṁ ca māriṣā pūrvam āsīd yā tāṁ bravīmi vaḥ kāryagauravam etasyāḥ kathane phaladāyi vaḥ
और यह जो मारिषा पहले हुई, जिसके विषय में मैं तुम्हें बताता हूँ — इसका कथन तुम्हें फलदायी होगा, ऐसा इसका महत्त्व है।
श्लोक 61 (vishnu.1.15.61)
अपुत्रा प्राग् इयं विष्णुं मृते भर्तरि सत्तमाः । भूपपत्नी महाभागा तोषयाम् आस भक्तितः
aputrā prāg iyaṁ viṣṇuṁ mṛte bhartari sattamāḥ bhūpapatnī mahābhāgā toṣayām āsa bhaktitaḥ
हे उत्तमो! पहले पुत्रहीन इस महाभाग्यशाली रानी ने, पति के मर जाने पर, भक्तिपूर्वक विष्णु को संतुष्ट किया।
श्लोक 62 (vishnu.1.15.62)
आराधितस् तया विष्णुः प्राह प्रत्यक्षतां गतः । वरं वृणीष्वेति शुभां सा च प्राहात्मवाञ्छितम्
ārādhitas tayā viṣṇuḥ prāha pratyakṣatāṁ gataḥ varaṁ vṛṇīṣveti śubhāṁ sā ca prāhātmavāñchitam
उसके द्वारा आराधित विष्णु ने प्रत्यक्ष होकर 'वर माँगो' कहा, और उस शुभ ने अपने मन की अभिलाषा बताई।
श्लोक 63 (vishnu.1.15.63)
भगवन् बालवैधव्याद् वृथाजन्माहम् ईदृशी । मन्दभाग्या समुद्भूता विफला च जगत्पते
bhagavan bālavaidhavyād vṛthājanmāham īdṛśī mandabhāgyā samudbhūtā viphalā ca jagatpate
'हे भगवन्! बाल्यावस्था में ही वैधव्य के कारण मैं ऐसी व्यर्थ जन्मी हूँ, अभागी और निष्फल, हे जगत्पते!'
श्लोक 64 (vishnu.1.15.64)
भवन्तु पतयः श्लाघ्या मम जन्मनि जन्मनि । त्वत्प्रसादात् तथा पुत्रः प्रजापतिसमोऽस्तु मे
bhavantu patayaḥ ślāghyā mama janmani janmani tvatprasādāt tathā putraḥ prajāpatisamo 'stu me
'मुझे जन्म-जन्म में प्रशंसनीय पति प्राप्त हों; और आपकी कृपा से मुझे प्रजापति के समान पुत्र प्राप्त हो।'
श्लोक 65 (vishnu.1.15.65)
रूपसंपत्समायुक्ता सर्वस्य प्रियदर्शना । अयोनिजा च जायेयं त्वत्प्रसादाद् अधोक्षज
rūpasaṁpatsamāyuktā sarvasya priyadarśanā ayonijā ca jāyeyaṁ tvatprasādād adhokṣaja
'रूप-संपदा से युक्त, सबको प्रिय लगने वाली, और अयोनिजा — हे अधोक्षज! आपकी कृपा से मैं ऐसी उत्पन्न होऊँ।'
श्लोक 66 (vishnu.1.15.66)
श्रीसोम उवाच । तयैवम् उक्तो देवेशो हृषीकेश उवाच ताम् । प्रणामनम्राम् उत्थाप्य वरदः परमेश्वरः
śrīsoma uvāca tayaivam ukto deveśo hṛṣīkeśa uvāca tām praṇāmanamrām utthāpya varadaḥ parameśvaraḥ
श्रीसोम बोले — उसके ऐसा कहने पर देवाधिदेव हृषीकेश, वरदाता परमेश्वर ने प्रणामपूर्वक झुकी हुई उसे उठाकर यह कहा।
श्लोक 67 (vishnu.1.15.67)
देव उवाच । भविष्यन्ति महावीर्या एकस्मिन्न् एव जन्मनि । प्रख्यातोदारकर्माणो भवत्याः पतयो दश
deva uvāca bhaviṣyanti mahāvīryā ekasminn eva janmani prakhyātodārakarmāṇo bhavatyāḥ patayo daśa
देव बोले — 'एक ही जन्म में तुम्हें दस महापराक्रमी, उदार कर्मों से विख्यात पति प्राप्त होंगे।'
श्लोक 68 (vishnu.1.15.68)
पुत्रं च सुमहात्मानम् अतिवीर्यपराक्रमम् । प्रजापतिगुणैर् युक्तं त्वम् अवाप्स्यसि शोभने
putraṁ ca sumahātmānam ativīryaparākramam prajāpatiguṇair yuktaṁ tvam avāpsyasi śobhane
'और हे शोभने! प्रजापति के गुणों से युक्त, अत्यंत पराक्रमी, महात्मा पुत्र भी तुम्हें प्राप्त होगा।'
श्लोक 69 (vishnu.1.15.69)
वंशानां तस्य कर्तृत्वं जगत्य् अस्मिन् भविष्यति । त्रैलोक्यम् अखिलं सूतिस् तस्य चापूरयिष्यति
vaṁśānāṁ tasya kartṛtvaṁ jagaty asmin bhaviṣyati trailokyam akhilaṁ sūtis tasya cāpūrayiṣyati
'इस जगत् में वंशों की स्थापना उसी का कार्य होगा; समस्त त्रिभुवन को उसकी संतति भर देगी।'
श्लोक 70 (vishnu.1.15.70)
त्वं चाप्य् अयोनिजा साध्वी रूपौदार्यगुणान्विता । मनःप्रीतिकरी नॄणां मत्प्रसादाद् भविष्यसि
tvaṁ cāpy ayonijā sādhvī rūpaudāryaguṇānvitā manaḥprītikarī nṝṇāṁ matprasādād bhaviṣyasi
'और तुम भी, हे साध्वी, अयोनिजा होकर, रूप-औदार्य-गुणों से युक्त, मेरी कृपा से मनुष्यों के मन को प्रिय लगने वाली बनोगी।'
श्लोक 71 (vishnu.1.15.71)
इत्य् उक्त्वान्तर्दधे देवस् तां विशालविलोचनाम् । सा चेयं मारिषा जाता युष्मत्पत्नी नृपात्मजाः
ity uktvāntardadhe devas tāṁ viśālavilocanām sā ceyaṁ māriṣā jātā yuṣmatpatnī nṛpātmajāḥ
ऐसा कहकर वे देव उस विशालनयना के सामने से अंतर्धान हो गए; और यही वह मारिषा उत्पन्न हुई, जो अब, हे राजकुमारो, तुम्हारी पत्नी है।
श्लोक 72 (vishnu.1.15.72)
श्रीपराशर उवाच । ततः सोमस्य वचनाज् जगृहुस् ते प्रचेतसः । संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीधर्मेण मारिषाम्
śrīparāśara uvāca tataḥ somasya vacanāj jagṛhus te pracetasaḥ saṁhṛtya kopaṁ vṛkṣebhyaḥ patnīdharmeṇa māriṣām
श्रीपराशर बोले — तत्पश्चात् सोम के वचन से प्रचेताओं ने वृक्षों के प्रति क्रोध को समेटकर पत्नीधर्म के अनुसार मारिषा को ग्रहण किया।
श्लोक 73 (vishnu.1.15.73)
दशभ्यस् तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः । जज्ञे दक्षो महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणोऽभवत्
daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṁ prajāpatiḥ jajñe dakṣo mahābhāgo yaḥ pūrvaṁ brahmaṇo 'bhavat
उन दस प्रचेताओं से मारिषा में महाभाग्यशाली प्रजापति दक्ष उत्पन्न हुए, जो पहले ब्रह्मा से उत्पन्न हुए थे।
श्लोक 74 (vishnu.1.15.74)
स तु दक्षो महाभागः सृष्ट्यर्थं सुमहामते । पुत्रान् उत्पादयाम् आस प्रजासृष्ट्यर्थम् आत्मनः
sa tu dakṣo mahābhāgaḥ sṛṣṭyarthaṁ sumahāmate putrān utpādayām āsa prajāsṛṣṭyartham ātmanaḥ
हे महामते! सृष्टि के लिए उन महाभाग्यशाली दक्ष ने प्रजा की उत्पत्ति के हेतु अपने पुत्रों को उत्पन्न किया।
श्लोक 75 (vishnu.1.15.75)
अचरांश् च चरांश् चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदः । आदेशं ब्रह्मणः कुर्वन् सृष्ट्यर्थं समवस्थितः
acarāṁś ca carāṁś caiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ ādeśaṁ brahmaṇaḥ kurvan sṛṣṭyarthaṁ samavasthitaḥ
ब्रह्मा की आज्ञा का पालन करते हुए, सृष्टि के लिए स्थित होकर, उन्होंने स्थावर और जंगम, द्विपद और चतुष्पद प्राणियों को उत्पन्न किया।
श्लोक 76 (vishnu.1.15.76)
स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पञ्चाशद् असृजत् स्त्रियः । ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिम् इन्दवे
sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ pañcāśad asṛjat striyaḥ dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa kālasya nayane yuktāḥ saptaviṁśatim indave
दक्ष ने मन से सृष्टि करके पचास कन्याओं को उत्पन्न किया; उनमें से दस धर्म को, तेरह कश्यप को, और काल की गणना में युक्त सत्ताईस चंद्रमा को दीं।
श्लोक 77 (vishnu.1.15.77)
तासु देवास् तथा दैत्या नागा गावस् तथा खगाः । गन्धर्वाप्सरसश् चैव दानवाद्याश् च जज्ञिरे
tāsu devās tathā daityā nāgā gāvas tathā khagāḥ gandharvāpsarasaś caiva dānavādyāś ca jajñire
उनसे देवता, दैत्य, नाग, गौएँ, पक्षी, गंधर्व, अप्सराएँ और दानव आदि उत्पन्न हुए।
श्लोक 78 (vishnu.1.15.78)
ततः प्रभृति मैत्रेय प्रजा मैथुनसंभवाः । संकल्पाद् दर्शनात् स्पर्शात् पूर्वेषाम् अभवन् प्रजाः । तपोविशैषैर् इद्धानां तदात्यन्ततपस्विनाम्
tataḥ prabhṛti maitreya prajā maithunasaṁbhavāḥ saṁkalpād darśanāt sparśāt pūrveṣām abhavan prajāḥ tapoviśaiṣair iddhānāṁ tadātyantatapasvinām
हे मैत्रेय! उसी समय से प्रजा मैथुन से उत्पन्न होने लगी; इससे पहले उन अत्यंत तपस्वी पूर्वजों की प्रजा संकल्प से, दर्शन से, स्पर्श से उत्पन्न होती थी, जो अपनी तपस्या की विशेषता से प्रज्वलित थे।
श्लोक 79 (vishnu.1.15.79)
श्रीमैत्रेय उवाच । अङ्गुष्ठाद् दक्षिणाद् दक्षः पूर्वं जातः श्रुतो मया । कथं प्राचेतसो भूयः स संभूतो महामुने
śrīmaitreya uvāca aṅguṣṭhād dakṣiṇād dakṣaḥ pūrvaṁ jātaḥ śruto mayā kathaṁ prācetaso bhūyaḥ sa saṁbhūto mahāmune
श्रीमैत्रेय बोले — मैंने सुना है कि दक्ष पहले ब्रह्मा के दाहिने अंगूठे से उत्पन्न हुए; हे महामुने! वे प्राचेतस के रूप में पुनः कैसे उत्पन्न हुए?
श्लोक 80 (vishnu.1.15.80)
एष मे संशयो ब्रह्मन् सुमहान् हृदि वर्तते । यद् दौहित्रश् च सोमस्य पुनः श्वशुरतां गतः
eṣa me saṁśayo brahman sumahān hṛdi vartate yad dauhitraś ca somasya punaḥ śvaśuratāṁ gataḥ
हे ब्रह्मन्! मेरे हृदय में यह अत्यंत बड़ा संदेह है, कि सोम का दौहित्र होकर वह पुनः उन्हीं का श्वसुर कैसे बन गया।
श्लोक 81 (vishnu.1.15.81)
श्रीपराशर उवाच । उत्पत्तिश् च निरोधश् च नित्यो भूतेषु सत्तम । ऋषयोऽत्र न मुह्यन्ति ये चान्ये दिव्यचक्षुषः
śrīparāśara uvāca utpattiś ca nirodhaś ca nityo bhūteṣu sattama ṛṣayo 'tra na muhyanti ye cānye divyacakṣuṣaḥ
श्रीपराशर बोले — हे उत्तम! उत्पत्ति और निरोध प्राणियों में नित्य होते रहते हैं; इससे ऋषि मोहित नहीं होते, न ही दिव्यदृष्टि वाले अन्य लोग।
श्लोक 82 (vishnu.1.15.82)
युगे युगे भवन्त्य् एते दक्षाद्या मुनिसत्तम । पुनश् चैव निरुद्ध्यन्ते विद्वांस् तत्र न मुह्यति
yuge yuge bhavanty ete dakṣādyā munisattama punaś caiva niruddhyante vidvāṁs tatra na muhyati
हे मुनिसत्तम! प्रत्येक युग में दक्ष जैसे ये उत्पन्न होते हैं, और पुनः निरुद्ध हो जाते हैं; विद्वान् इसमें मोहित नहीं होता।
श्लोक 83 (vishnu.1.15.83)
कानिष्ठ्यं ज्यैष्ठ्यम् अप्य् एषां पूर्वं नाभूद् द्विजोत्तम । तप एव गरीयोऽभूत् प्रभावश् चैव कारणम्
kāniṣṭhyaṁ jyaiṣṭhyam apy eṣāṁ pūrvaṁ nābhūd dvijottama tapa eva garīyo 'bhūt prabhāvaś caiva kāraṇam
हे द्विजोत्तम! इनमें पहले न कनिष्ठता थी न ज्येष्ठता; तप ही श्रेष्ठ था और प्रभाव ही इसका कारण था।
श्लोक 84 (vishnu.1.15.84)
श्रीमैत्रेय उवाच । देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । उत्पत्तिं विस्तरेणेह मम ब्रह्मन् प्रकीर्तय
śrīmaitreya uvāca devānāṁ dānavānāṁ ca gandharvoragarakṣasām utpattiṁ vistareṇeha mama brahman prakīrtaya
श्रीमैत्रेय बोले — हे ब्रह्मन्! देवों, दानवों, गंधर्वों, नागों और राक्षसों की उत्पत्ति का विस्तार से वर्णन कीजिए।
श्लोक 85 (vishnu.1.15.85)
श्रीपराशर उवाच । प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा । यथा ससर्ज भूतानि तथा शृणु महामते
śrīparāśara uvāca prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṁ dakṣaḥ svayaṁbhuvā yathā sasarja bhūtāni tathā śṛṇu mahāmate
श्रीपराशर बोले — पहले स्वयंभू द्वारा 'प्रजा उत्पन्न करो' यह आदेश पाकर दक्ष ने जिस प्रकार प्राणियों को उत्पन्न किया, वह सुनो, हे महामते।
श्लोक 86 (vishnu.1.15.86)
मनसा त्व् एव भूतानि पूर्वं दक्षोऽसृजत् तदा । देवान् ऋषीन् सगन्धर्वान् असुरान् पन्नगांस् तथा
manasā tv eva bhūtāni pūrvaṁ dakṣo 'sṛjat tadā devān ṛṣīn sagandharvān asurān pannagāṁs tathā
दक्ष ने पहले मन से ही प्राणियों को उत्पन्न किया — देवता, ऋषि, गंधर्वों सहित, असुर तथा नागों को भी।
श्लोक 87 (vishnu.1.15.87)
यदास्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः । ततः संचिन्त्य बहुशः सृष्टिहेतोः प्रजापतिः
yadāsya sṛjamānasya na vyavardhanta tāḥ prajāḥ tataḥ saṁcintya bahuśaḥ sṛṣṭihetoḥ prajāpatiḥ
जब इस प्रकार सृजन करते हुए उनकी वह प्रजा नहीं बढ़ी, तब उस प्रजापति ने बहुत विचार करके, सृष्टि के हेतु —
श्लोक 88 (vishnu.1.15.88)
मैथुनेनैव धर्मेण सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः । असिक्नीम् आवहत् कन्यां वीरणस्य प्रजापतेः । सुतां सुतपसा युक्तां महतीं लोकधारिणीम्
maithunenaiva dharmeṇa sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ asiknīm āvahat kanyāṁ vīraṇasya prajāpateḥ sutāṁ sutapasā yuktāṁ mahatīṁ lokadhāriṇīm
मैथुन धर्म से ही विविध प्रजा उत्पन्न करने की इच्छा से, प्रजापति वीरण की कन्या, महान तप से युक्त, लोकधारिणी असिक्नी कन्या को पत्नी रूप में ग्रहण किया।
श्लोक 89 (vishnu.1.15.89)
अथ पुत्रसहस्राणि वैरिण्यां पञ्च वीर्यवान् । असिक्न्यां जनयाम् आस सर्गहेतोः प्रजापतिः
atha putrasahasrāṇi vairiṇyāṁ pañca vīryavān asiknyāṁ janayām āsa sargahetoḥ prajāpatiḥ
तत्पश्चात् उस पराक्रमी प्रजापति ने सृष्टि के हेतु वैरिणी (असिक्नी) में पाँच हजार पुत्र उत्पन्न किए।
श्लोक 90 (vishnu.1.15.90)
तान् दृष्ट्वा नारदो विप्र संविवर्द्धयिषून् प्रजाः । संगम्य प्रियसंवादो देवर्षिर् इदम् अब्रवीत्
tān dṛṣṭvā nārado vipra saṁvivarddhayiṣūn prajāḥ saṁgamya priyasaṁvādo devarṣir idam abravīt
उन्हें प्रजा बढ़ाने के इच्छुक देखकर, हे विप्र, देवर्षि नारद, जो प्रिय बोलने वाले थे, उनके पास जाकर यह बोले।
श्लोक 91 (vishnu.1.15.91)
श्रीनारद उवाच । हे हर्यश्वा महावीर्याः प्रजा यूयं करिष्यथ । ईदृशो लक्ष्यते यत्नो भवतां श्रूयताम् इदम्
śrīnārada uvāca he haryaśvā mahāvīryāḥ prajā yūyaṁ kariṣyatha īdṛśo lakṣyate yatno bhavatāṁ śrūyatām idam
श्रीनारद बोले — 'हे महापराक्रमी हर्यश्वो! तुम कैसी प्रजा उत्पन्न करोगे? तुम्हारा प्रयत्न ऐसा दिखता है — यह सुनो।'
श्लोक 92 (vishnu.1.15.92)
बालिशा बत यूयं वै नास्या जानीत वै भुवः । अन्तर् ऊर्ध्वम् अधश् चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः
bāliśā bata yūyaṁ vai nāsyā jānīta vai bhuvaḥ antar ūrdhvam adhaś caiva kathaṁ srakṣyatha vai prajāḥ
'तुम अत्यंत मूर्ख हो कि इस पृथ्वी को नहीं जानते; भीतर, ऊपर और नीचे — कैसे तुम प्रजा उत्पन्न करोगे?'
श्लोक 93 (vishnu.1.15.93)
ऊर्ध्वं तिर्यग् अधश् चैव यदाप्रतिहता गतिः । तदा कस्माद् भुवो नान्तं सर्वे द्रक्ष्यथ बालिशाः
ūrdhvaṁ tiryag adhaś caiva yadāpratihatā gatiḥ tadā kasmād bhuvo nāntaṁ sarve drakṣyatha bāliśāḥ
'ऊपर, तिरछे और नीचे तुम्हारी गति जब बिना रुके चलती है, तब, हे मूर्खो, तुम सब पृथ्वी का अंत क्यों नहीं देख पाओगे?'
श्लोक 94 (vishnu.1.15.94)
श्रीपराशर उवाच । ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशम् । अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः
śrīparāśara uvāca te tu tadvacanaṁ śrutvā prayātāḥ sarvato diśam adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ
श्रीपराशर बोले — उनका यह वचन सुनकर वे सभी दिशाओं में चले गए; आज तक भी वे नहीं लौटे, जैसे समुद्र की ओर गई नदियाँ नहीं लौटतीं।
श्लोक 95 (vishnu.1.15.95)
हर्यश्वेष्व् अथ नष्टेषु दक्षः प्राचेतसः पुनः । वैरिण्याम् अथ पुत्राणां सहस्रम् असृजत् प्रभुः
haryaśveṣv atha naṣṭeṣu dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ vairiṇyām atha putrāṇāṁ sahasram asṛjat prabhuḥ
हर्यश्वों के इस प्रकार नष्ट हो जाने पर प्राचेतस दक्ष ने वैरिणी में पुनः एक हजार पुत्र उत्पन्न किए।
श्लोक 96 (vishnu.1.15.96)
विवर्धयिषवस् ते तु शबलाश्वाः प्रजाः पुनः । पूर्वोक्तं वचनं ब्रह्मन् नारदेनैव चोदिताः
vivardhayiṣavas te tu śabalāśvāḥ prajāḥ punaḥ pūrvoktaṁ vacanaṁ brahman nāradenaiva coditāḥ
वे शबलाश्व नामक पुत्र भी प्रजा बढ़ाने के इच्छुक होकर, हे ब्रह्मन्, नारद के उसी पूर्वकथित वचन से प्रेरित हुए।
श्लोक 97 (vishnu.1.15.97)
अन्योन्यम् ऊचुस् ते सर्वे सम्यग् आह महामुनिः । भ्रातॄणां पदवी चैव गन्तव्या नात्र संशयः
anyonyam ūcus te sarve samyag āha mahāmuniḥ bhrātṝṇāṁ padavī caiva gantavyā nātra saṁśayaḥ
उन सबने आपस में कहा — 'महामुनि ने ठीक ही कहा है; निःसंदेह भाइयों के मार्ग का ही अनुसरण करना चाहिए।'
श्लोक 98 (vishnu.1.15.98)
ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश् च प्रजाः स्रक्ष्यामहे ततः
jñātvā pramāṇaṁ pṛthvyāś ca prajāḥ srakṣyāmahe tataḥ
'पृथ्वी का प्रमाण जानकर ही तब हम प्रजा उत्पन्न करेंगे।'
श्लोक 99 (vishnu.1.15.99)
तेऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् । अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः
te 'pi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvato diśam adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ
वे भी उसी मार्ग से सभी दिशाओं में चले गए; आज तक भी वे नहीं लौटे, जैसे समुद्र की ओर गई नदियाँ नहीं लौटतीं।
श्लोक 100 (vishnu.1.15.100)
ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुर् अन्वेषणे द्विज । प्रयातो नश्यति तथा तन् न कार्यं विजानता
tataḥ prabhṛti vai bhrātā bhrātur anveṣaṇe dvija prayāto naśyati tathā tan na kāryaṁ vijānatā
हे द्विज! उसी समय से भाई की खोज में गया हुआ भाई भी उसी प्रकार खो जाता है; यह जानने वाले को ऐसा नहीं करना चाहिए।
श्लोक 101 (vishnu.1.15.101)
तांश् चापि नष्टान् विज्ञाय पुत्रान् दक्षः प्रजापतिः । क्रोधं चक्रे महाभागो नारदं स शशाप च
tāṁś cāpi naṣṭān vijñāya putrān dakṣaḥ prajāpatiḥ krodhaṁ cakre mahābhāgo nāradaṁ sa śaśāpa ca
उन पुत्रों को भी खोया हुआ जानकर प्रजापति दक्ष महाभाग्यशाली को क्रोध हुआ, और उन्होंने नारद को शाप दे दिया।
श्लोक 102 (vishnu.1.15.102)
सर्गकामस् ततो विद्वान् स मैत्रेय प्रजापतिः । षष्टिं दक्षोऽसृजत् कन्या वैरिण्याम् इति नः श्रुतम्
sargakāmas tato vidvān sa maitreya prajāpatiḥ ṣaṣṭiṁ dakṣo 'sṛjat kanyā vairiṇyām iti naḥ śrutam
हे मैत्रेय! तत्पश्चात् पुनः सृष्टि की कामना करते हुए उस विद्वान् प्रजापति दक्ष ने वैरिणी में साठ कन्याएँ उत्पन्न कीं, ऐसा हमने सुना है।
श्लोक 103 (vishnu.1.15.103)
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशति सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमिने
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa saptaviṁśati somāya catasro 'riṣṭanemine
उनमें से दस धर्म को, तेरह कश्यप को, सत्ताईस सोम को, और चार अरिष्टनेमि को दीं।
श्लोक 104 (vishnu.1.15.104)
द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा । द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु
dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā dve kṛśāśvāya viduṣe tāsāṁ nāmāni me śṛṇu
दो बहुपुत्र को, दो अंगिरा को, और दो विद्वान् कृशाश्व को — अब मुझसे उनके नाम सुनो।
श्लोक 105 (vishnu.1.15.105)
अरुन्धती वसुर् जामिर् लम्बा भानुर् मरुत्वती । संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च ता दश । धर्मपत्न्यो दश त्व् एतास् तास्व् अपत्यानि मे शृणु
arundhatī vasur jāmir lambā bhānur marutvatī saṁkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca tā daśa dharmapatnyo daśa tv etās tāsv apatyāni me śṛṇu
अरुंधती, वसु, जामि, लंबा, भानु, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, और विश्वा — ये दस धर्म की पत्नियाँ हैं; उनकी संतान मुझसे सुनो।
श्लोक 106 (vishnu.1.15.106)
विश्वेदेवास् तु विश्वायाः साध्या साध्यान् व्यजायत । मरुत्वत्या मरुत्वन्तो वसोस् तु वसवः स्मृताः
viśvedevās tu viśvāyāḥ sādhyā sādhyān vyajāyata marutvatyā marutvanto vasos tu vasavaḥ smṛtāḥ
विश्वा से विश्वेदेव, साध्या से साध्यगण उत्पन्न हुए; मरुत्वती से मरुत्वंत, और वसु से वसुगण कहे गए।
श्लोक 107 (vishnu.1.15.107)
भानोस् तु भानवस् तत्र मुहूर्ताया मुहूर्तजाः । लम्बायाश् चैव घोषोऽथ नागवीथी तु जामिजा
bhānos tu bhānavas tatra muhūrtāyā muhūrtajāḥ lambāyāś caiva ghoṣo 'tha nāgavīthī tu jāmijā
भानु से भानुगण, मुहूर्ता से मुहूर्तज उत्पन्न हुए; लंबा से घोष, और जामि से नागवीथी उत्पन्न हुई।
श्लोक 108 (vishnu.1.15.108)
पृथिवीविषयं सर्वम् अरुन्धत्याम् अजायत । संकल्पायास् तु सर्वात्मा जज्ञे संकल्प एव च
pṛthivīviṣayaṁ sarvam arundhatyām ajāyata saṁkalpāyās tu sarvātmā jajñe saṁkalpa eva ca
अरुंधती से पृथ्वी का संपूर्ण विषय उत्पन्न हुआ; संकल्पा से सर्वात्मा संकल्प ही उत्पन्न हुए।
श्लोक 109 (vishnu.1.15.109)
ये त्व् अनेकवसुप्राणा देवा ज्योतिःपुरोगमाः । वसवोऽष्टौ समाख्यातास् तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्
ye tv anekavasuprāṇā devā jyotiḥpurogamāḥ vasavo 'ṣṭau samākhyātās teṣāṁ vakṣyāmi vistaram
जो अनेक प्राणों वाले, ज्योतिष्मान देवगण वसु के नाम से आठ कहे गए हैं, उनका विस्तार मैं बताऊँगा।
श्लोक 110 (vishnu.1.15.110)
आपो ध्रुवश् च सोमश् च धरश् चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश् च प्रभासश् च वसवो नामभिः स्मृताः
āpo dhruvaś ca somaś ca dharaś caivānilo 'nalaḥ pratyūṣaś ca prabhāsaś ca vasavo nāmabhiḥ smṛtāḥ
आप, ध्रुव, सोम, धर, अनिल, अनल, प्रत्यूष और प्रभास — ये वसु इन्हीं नामों से स्मरण किए जाते हैं।
श्लोक 111 (vishnu.1.15.111)
आपस्य पुत्रो वैतण्डः श्रमः श्रान्तोऽधुनिस् तथा । ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः
āpasya putro vaitaṇḍaḥ śramaḥ śrānto 'dhunis tathā dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ
आप का पुत्र वैतंड्य, श्रम, श्रांत तथा अधुनि हुआ; ध्रुव का पुत्र भगवान् काल है, जो सभी लोकों की गणना करने वाला है।
श्लोक 112 (vishnu.1.15.112)
सोमस्य भगवान् वर्चा वर्चस्वी येन जायते
somasya bhagavān varcā varcasvī yena jāyate
सोम का पुत्र भगवान् वर्चा है, जिससे तेज उत्पन्न होता है।
श्लोक 113 (vishnu.1.15.113)
धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस् तथा । मनोहरायां शिशिरः प्राणोऽथ रवणस् तथा
dharasya putro draviṇo hutahavyavahas tathā manoharāyāṁ śiśiraḥ prāṇo 'tha ravaṇas tathā
धर के पुत्र द्रविण और हुतहव्यवाह हुए; मनोहरा में शिशिर, प्राण और रवण उत्पन्न हुए।
श्लोक 114 (vishnu.1.15.114)
अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रः पुरोजवः । अविज्ञातगतिश् चैव द्वौ पुत्राव् अनिलस्य तु
anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putraḥ purojavaḥ avijñātagatiś caiva dvau putrāv anilasya tu
अनिल की पत्नी शिवा थीं; उनका पुत्र पुरोजव हुआ; अनिल के दो और पुत्र हुए, अविज्ञातगति और दूसरा।
श्लोक 115 (vishnu.1.15.115)
अग्निपुत्रः कुमारस् तु शरस्तम्बे व्यजायत । तस्य शाखो विशाखश् च नैगमेयश् च पृष्ठजाः
agniputraḥ kumāras tu śarastambe vyajāyata tasya śākho viśākhaś ca naigameyaś ca pṛṣṭhajāḥ
अग्नि के पुत्र कुमार सरकंडों के वन में उत्पन्न हुए; उनके पार्श्व से जन्मे पुत्र शाख, विशाख और नैगमेय हुए।
श्लोक 116 (vishnu.1.15.116)
अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्त्तिकेय इति स्मृतः
apatyaṁ kṛttikānāṁ tu kārttikeya iti smṛtaḥ
कृत्तिकाओं की संतान होने से वे कार्तिकेय नाम से स्मरण किए जाते हैं।
श्लोक 117 (vishnu.1.15.117)
प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रं ऋषिं नाम्ना तु देवलम् । द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ
pratyūṣasya viduḥ putraṁ ṛṣiṁ nāmnā tu devalam dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau
प्रत्यूष के पुत्र को देवल नामक ऋषि जाना जाता है; देवल के भी क्षमाशील, बुद्धिमान दो पुत्र हुए।
श्लोक 118 (vishnu.1.15.118)
बृहस्पतेस् तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी । योगसिद्धा जगत् कृत्स्नम् असक्ता विचरत्य् उत । प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनाम् अष्टमस्य ह
bṛhaspates tu bhaginī varastrī brahmacāriṇī yogasiddhā jagat kṛtsnam asaktā vicaraty uta prabhāsasya tu bhāryā sā vasūnām aṣṭamasya ha
बृहस्पति की बहन, श्रेष्ठ नारी, आजीवन ब्रह्मचारिणी, योगसिद्धा, अनासक्त होकर संपूर्ण जगत् में विचरण करती है — वह वसुओं में आठवें प्रभास की पत्नी थी।
श्लोक 119 (vishnu.1.15.119)
विश्वकर्मा महाभागस् तस्यां जज्ञे प्रजापतिः । कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्द्धकिः
viśvakarmā mahābhāgas tasyāṁ jajñe prajāpatiḥ kartā śilpasahasrāṇāṁ tridaśānāṁ ca vārddhakiḥ
उसमें महाभाग्यशाली प्रजापति विश्वकर्मा उत्पन्न हुए, जो हजारों शिल्पों के कर्ता, देवताओं के शिल्पी हैं।
श्लोक 120 (vishnu.1.15.120)
भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः । यः सर्वेषां विमानानि देवतानां चकार ह । मनुष्याश् चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः
bhūṣaṇānāṁ ca sarveṣāṁ kartā śilpavatāṁ varaḥ yaḥ sarveṣāṁ vimānāni devatānāṁ cakāra ha manuṣyāś copajīvanti yasya śilpaṁ mahātmanaḥ
वे समस्त आभूषणों के निर्माता, शिल्पियों में श्रेष्ठ हैं, जिन्होंने समस्त देवताओं के विमान बनाए, और जिनके शिल्प पर मनुष्य भी जीविका पाते हैं।
श्लोक 121 (vishnu.1.15.121)
अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यस् त्वष्टा रुद्रश् च बुद्धिमान् । त्वष्टुश् चाप्य् आत्मजः पुत्रो विश्वरूपो महातपाः
ajaikapād ahirbudhnyas tvaṣṭā rudraś ca buddhimān tvaṣṭuś cāpy ātmajaḥ putro viśvarūpo mahātapāḥ
अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, त्वष्टा और बुद्धिमान् रुद्र; त्वष्टा के भी पुत्र विश्वरूप हुए, जो महान तपस्वी थे।
श्लोक 122 (vishnu.1.15.122)
हरश् च बहुरूपश् च त्र्यम्बकश् चापराजितः । वृषाकपिश् च शंभुश् च कपर्दी रैवतस् तथा
haraś ca bahurūpaś ca tryambakaś cāparājitaḥ vṛṣākapiś ca śaṁbhuś ca kapardī raivatas tathā
हर, बहुरूप, त्र्यंबक, अपराजित, वृषाकपि, शंभु, कपर्दी और रैवत,
श्लोक 123 (vishnu.1.15.123)
मृगव्याधश् च शर्वश् च कपाली च महामुने । एकादशैते कथिता रुद्रास् त्रिभुवनेश्वराः
mṛgavyādhaś ca śarvaś ca kapālī ca mahāmune ekādaśaite kathitā rudrās tribhuvaneśvarāḥ
मृगव्याध, शर्व, और कपाली, हे महामुने — ये ग्यारह त्रिभुवन के स्वामी रुद्र कहे गए हैं।
श्लोक 124 (vishnu.1.15.124)
शतं त्व् एवं समाम्नातं रुद्राणाम् अमितौजसाम्
śataṁ tv evaṁ samāmnātaṁ rudrāṇām amitaujasām
इस प्रकार अपार तेज वाले रुद्रों की संख्या सौ बताई गई है।
श्लोक 125 (vishnu.1.15.125)
अदितिर् दितिर् दनुश् चैव अरिष्टा सुरसा स्वसा । सुरभिर् विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा । कद्रुर् मुनिश् च धर्मज्ञ तदपत्यानि मे शृणु
aditir ditir danuś caiva ariṣṭā surasā svasā surabhir vinatā caiva tāmrā krodhavaśā irā kadrur muniś ca dharmajña tadapatyāni me śṛṇu
अदिति, दिति, दनु, अरिष्टा, सुरसा, स्वसा, सुरभि, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इरा, कद्रू और मुनि — हे धर्मज्ञ! उनकी संतान मुझसे सुनो।
श्लोक 126 (vishnu.1.15.126)
पूर्वमन्वन्तरे श्रेष्ठा द्वादशासन् सुरोत्तमाः । तुषिता नाम तेऽन्योन्यम् ऊचुर् वैवस्वतेऽन्तरे
pūrvamanvantare śreṣṭhā dvādaśāsan surottamāḥ tuṣitā nāma te 'nyonyam ūcur vaivasvate 'ntare
पूर्व मन्वंतर में तुषित नामक बारह श्रेष्ठ देवता थे; उन्होंने वैवस्वत मन्वंतर आने पर आपस में यह कहा।
श्लोक 127 (vishnu.1.15.127)
उपस्थितेऽतियशसश् चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । समवायीकृताः सर्वे समागम्य परस्परम्
upasthite 'tiyaśasaś cākṣuṣasyāntare manoḥ samavāyīkṛtāḥ sarve samāgamya parasparam
चाक्षुष मनु के अत्यंत यशस्वी मन्वंतर के उपस्थित होने पर वे सब एक साथ मिलकर आपस में एकत्रित हुए।
श्लोक 128 (vishnu.1.15.128)
आगच्छत द्रुतं देवा अदितिं संप्रविश्य वै । मन्वन्तरे प्रसूयामस् तन् नः श्रेयो भवेद् इति
āgacchata drutaṁ devā aditiṁ saṁpraviśya vai manvantare prasūyāmas tan naḥ śreyo bhaved iti
'हे देवो! शीघ्र आओ, अदिति में प्रवेश करके इस मन्वंतर में हम जन्म लें — यही हमारे लिए कल्याणकारी होगा।'
श्लोक 129 (vishnu.1.15.129)
एवम् उक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । मारीचात् कश्यपाज् जातास् तेऽदित्या दक्षकन्यया
evam uktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ mārīcāt kaśyapāj jātās te 'dityā dakṣakanyayā
ऐसा कहकर वे सब चाक्षुष मनु के मन्वंतर में मरीचि के पुत्र कश्यप से, दक्ष-पुत्री अदिति में उत्पन्न हुए।
श्लोक 130 (vishnu.1.15.130)
तत्र विष्णुश् च शक्रश् च जज्ञाते पुनर् एव हि । अर्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा तथैव च
tatra viṣṇuś ca śakraś ca jajñāte punar eva hi aryamā caiva dhātā ca tvaṣṭā pūṣā tathaiva ca
वहाँ विष्णु और शक्र पुनः उत्पन्न हुए, तथा अर्यमा, धाता, त्वष्टा और पूषा भी;
श्लोक 131 (vishnu.1.15.131)
विवस्वान् सविता चैव मित्रो वरुण एव च । अंशो भगश् चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः
vivasvān savitā caiva mitro varuṇa eva ca aṁśo bhagaś cātitejā ādityā dvādaśa smṛtāḥ
विवस्वान्, सविता, मित्र और वरुण; अंश और अत्यंत तेजस्वी भग — ये बारह आदित्य कहे गए हैं।
श्लोक 132 (vishnu.1.15.132)
चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वम् आसन् ये तुषिताः सुराः । वैवस्वतेऽन्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः
cākṣuṣasyāntare pūrvam āsan ye tuṣitāḥ surāḥ vaivasvate 'ntare te vai ādityā dvādaśa smṛtāḥ
जो चाक्षुष मन्वंतर में पहले तुषित देवगण थे, वे ही वैवस्वत मन्वंतर में ये बारह आदित्य कहलाए।
श्लोक 133 (vishnu.1.15.133)
सप्तविंशति याः प्रोक्ताः सोमपत्न्योऽथ सुव्रताः । तासाम् अपत्यान्य् अभवन् दीप्तान्य् अमिततेजसाम्
saptaviṁśati yāḥ proktāḥ somapatnyo 'tha suvratāḥ tāsām apatyāny abhavan dīptāny amitatejasām
पहले कही गई सत्ताईस सोम-पत्नियों, सुव्रताओं की संतान अपार तेजस्वी होकर उत्पन्न हुई।
श्लोक 134 (vishnu.1.15.134)
अरिष्टनेमिपत्नीनाम् अपत्यानीह षोडश
ariṣṭanemipatnīnām apatyānīha ṣoḍaśa
अरिष्टनेमि की पत्नियों की यहाँ सोलह संतानें हुईं।
श्लोक 135 (vishnu.1.15.135)
बहुपुत्रस्य विदुषश् चतस्रो विद्युतः स्मृताः
bahuputrasya viduṣaś catasro vidyutaḥ smṛtāḥ
विद्वान् बहुपुत्र की चार संतानें विद्युत नाम से स्मरण की जाती हैं।
श्लोक 136 (vishnu.1.15.136)
प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठा ऋचो ब्रह्मर्षिसत्कृताः
pratyaṅgirasajāḥ śreṣṭhā ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ
प्रत्यंगिरस से उत्पन्न ब्रह्मर्षियों द्वारा सम्मानित श्रेष्ठ ऋचाएँ उत्पन्न हुईं।
श्लोक 137 (vishnu.1.15.137)
कृशाश्वस्य तु देवर्षेर् देवप्रहरणाः सुताः
kṛśāśvasya tu devarṣer devapraharaṇāḥ sutāḥ
देवर्षि कृशाश्व के पुत्र देवप्रहरण (दिव्य अस्त्र) हुए।
श्लोक 138 (vishnu.1.15.138)
एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनर् एव हि । सर्वे देवगणास् तात त्रयस् त्रिंशत् तु छन्दजाः । तेषाम् अपीह सततं निरोधोत्पत्तिर् उच्यते
ete yugasahasrānte jāyante punar eva hi sarve devagaṇās tāta trayas triṁśat tu chandajāḥ teṣām apīha satataṁ nirodhotpattir ucyate
ये सब, हे तात, हजार युगों के अंत में पुनः उत्पन्न होते हैं; छंदों से उत्पन्न ये सैंतीस देवगण — इनका भी सतत उत्पत्ति-निरोध यहाँ कहा गया है।
श्लोक 139 (vishnu.1.15.139)
यथा सूर्यस्य मैत्रेय उदयास्तमनाव् इह । एवं देवनिकायास् ते संभवन्ति युगे युगे
yathā sūryasya maitreya udayāstamanāv iha evaṁ devanikāyās te saṁbhavanti yuge yuge
हे मैत्रेय! जैसे यहाँ सूर्य का उदय और अस्त होता है, वैसे ही ये देव-समूह युग-युग में उत्पन्न होते हैं।
श्लोक 140 (vishnu.1.15.140)
दित्या पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपाद् इति नः श्रुतम् । हिरण्यकशिपुश् चैव हिरण्याक्षश् च दुर्जयः
dityā putradvayaṁ jajñe kaśyapād iti naḥ śrutam hiraṇyakaśipuś caiva hiraṇyākṣaś ca durjayaḥ
दिति ने कश्यप से दो पुत्रों को जन्म दिया, ऐसा हमने सुना है — हिरण्यकशिपु और दुर्जय हिरण्याक्ष।
श्लोक 141 (vishnu.1.15.141)
सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः
siṁhikā cābhavat kanyā vipracitteḥ parigrahaḥ
और सिंहिका नामक कन्या उत्पन्न हुई, जो विप्रचित्ति की पत्नी बनी।
श्लोक 142 (vishnu.1.15.142)
हिरण्यकशिपोः पुत्राश् चत्वारः प्रथितौजसः । अनुह्लादश् च ह्लादश् च प्रह्लादश् चैव धर्मवान् । संह्लादश् च महावीर्या दैत्यवंशविवर्धनाः
hiraṇyakaśipoḥ putrāś catvāraḥ prathitaujasaḥ anuhlādaś ca hlādaś ca prahlādaś caiva dharmavān saṁhlādaś ca mahāvīryā daityavaṁśavivardhanāḥ
हिरण्यकशिपु के अत्यंत विख्यात तेज वाले चार पुत्र हुए — अनुह्लाद, ह्लाद, धर्मात्मा प्रह्लाद, और महापराक्रमी संह्लाद — दैत्यवंश को बढ़ाने वाले।
श्लोक 143 (vishnu.1.15.143)
तेषां मध्ये महाभागः सर्वत्र समदृग् वशी । प्रह्लादः परमां भक्तिं य उवाह जनार्दने
teṣāṁ madhye mahābhāgaḥ sarvatra samadṛg vaśī prahlādaḥ paramāṁ bhaktiṁ ya uvāha janārdane
उनमें महाभाग्यशाली, सर्वत्र समदर्शी, जितेन्द्रिय प्रह्लाद ने जनार्दन में परम भक्ति धारण की।
श्लोक 144 (vishnu.1.15.144)
दैत्येन्द्रदीपितो वह्निः सर्वाङ्गोपचितो द्विज । न ददाह च यं पूर्वं वासुदेवे हृदि स्थिते
daityendradīpito vahniḥ sarvāṅgopacito dvija na dadāha ca yaṁ pūrvaṁ vāsudeve hṛdi sthite
हे द्विज! दैत्येन्द्र द्वारा प्रज्वलित की गई और उसके सम्पूर्ण शरीर के चारों ओर एकत्र की गई अग्नि भी उसे नहीं जला सकी, क्योंकि उसके हृदय में वासुदेव स्थित थे।
श्लोक 145 (vishnu.1.15.145)
महार्णवान्तःसलिले स्थितस्य चलतो मही । चचाल सकला यस्य पाशबद्धस्य धीमतः
mahārṇavāntaḥsalile sthitasya calato mahī cacāla sakalā yasya pāśabaddhasya dhīmataḥ
महासागर के जल में बाँधकर डाले जाने पर, अचल रहते हुए उस बुद्धिमान् के कारण सम्पूर्ण पृथ्वी काँप उठी।
श्लोक 146 (vishnu.1.15.146)
न भिन्नं विविधैः शस्त्रैर् यस्य दैत्येन्द्रपातितैः । शरीरम् अद्रिकठिनं सर्वत्राच्युतचेतसः
na bhinnaṁ vividhaiḥ śastrair yasya daityendrapātitaiḥ śarīram adrikaṭhinaṁ sarvatrācyutacetasaḥ
दैत्येन्द्र द्वारा फेंके गए नाना प्रकार के शस्त्रों से भी, सर्वत्र अच्युत में लीनचित्त उसका पर्वत के समान कठोर शरीर विदीर्ण नहीं हुआ।
श्लोक 147 (vishnu.1.15.147)
विषानलोज्ज्वलमुखा यस्य दैत्यप्रचोदिताः । नान्ताय सर्पपतयो बभूवुर् उरुतेजसः
viṣānalojjvalamukhā yasya daityapracoditāḥ nāntāya sarpapatayo babhūvur urutejasaḥ
दैत्यों द्वारा भेजे गए, विष और अग्नि से जलते मुख वाले महातेजस्वी सर्पराज भी उसका अंत नहीं कर सके।
श्लोक 148 (vishnu.1.15.148)
शैलैर् आक्रान्तदेहोऽपि यः स्मरन् पुरुषोत्तमम् । तत्याज नात्मनः प्राणान् विष्णुस्मरणदंशितः
śailair ākrāntadeho 'pi yaḥ smaran puruṣottamam tatyāja nātmanaḥ prāṇān viṣṇusmaraṇadaṁśitaḥ
पर्वतों से शरीर के दब जाने पर भी, पुरुषोत्तम का स्मरण करते हुए, विष्णु-स्मरण से कवचित होकर उसने अपने प्राण नहीं त्यागे।
श्लोक 149 (vishnu.1.15.149)
पतन्तम् उच्चाद् अवनिर् यम् उपेत्य महामतिम् । दधार दैत्यपतिना क्षिप्तं स्वर्गनिवासिना
patantam uccād avanir yam upetya mahāmatim dadhāra daityapatinā kṣiptaṁ svarganivāsinā
स्वर्गनिवासी दैत्यपति द्वारा ऊँचाई से गिराए जाने पर उस महामति को पृथ्वी ने ही आगे आकर धारण कर लिया।
श्लोक 150 (vishnu.1.15.150)
यस्य संशोषको वायुर् देहे दैत्येन्द्रयोजितः । अवाप संक्षयं सद्यश् चित्तस्थे मधुसूदने
yasya saṁśoṣako vāyur dehe daityendrayojitaḥ avāpa saṁkṣayaṁ sadyaś cittasthe madhusūdane
दैत्येन्द्र द्वारा उसके शरीर पर छोड़ी गई शोषक वायु भी, उसके चित्त में मधुसूदन के स्थित रहने से, तत्काल नष्ट हो गई।
श्लोक 151 (vishnu.1.15.151)
विषाणभङ्गम् उन्मत्ता मदहानिं च दिग्गजाः । यस्य वक्षःस्थले प्राप्ता दैत्येन्द्रपरिणामिताः
viṣāṇabhaṅgam unmattā madahāniṁ ca diggajāḥ yasya vakṣaḥsthale prāptā daityendrapariṇāmitāḥ
दैत्येन्द्र द्वारा उसके वक्षःस्थल पर भेजे गए, मदमत्त, दाँत टूटे हुए दिग्गजों को भी कुछ प्राप्त नहीं हुआ।
श्लोक 152 (vishnu.1.15.152)
यस्य चोत्पादिता कृत्या दैत्यराजपुरोहितैः । बभूव नान्ताय पुरा गोविन्दासक्तचेतसः
yasya cotpāditā kṛtyā daityarājapurohitaiḥ babhūva nāntāya purā govindāsaktacetasaḥ
दैत्यराज के पुरोहितों द्वारा पहले उत्पन्न की गई कृत्या भी, गोविंद में लीनचित्त होने के कारण उसका अंत नहीं कर सकी।
श्लोक 153 (vishnu.1.15.153)
शम्बरस्य च मायानां सहस्रम् अतिमायिनः । यस्मिन् प्रयुक्तं चक्रेण कृष्णस्य वितथीकृतम्
śambarasya ca māyānāṁ sahasram atimāyinaḥ yasmin prayuktaṁ cakreṇa kṛṣṇasya vitathīkṛtam
अत्यंत मायावी शंबर की सहस्र मायाएँ भी, उस पर प्रयुक्त होने पर, कृष्ण के चक्र द्वारा निष्फल कर दी गईं।
श्लोक 154 (vishnu.1.15.154)
दैत्येन्द्रसूदोपहृतं यश् च हालाहलं विषम् । जरयाम् आस मतिमान् अविकारम् अमत्सरी
daityendrasūdopahṛtaṁ yaś ca hālāhalaṁ viṣam jarayām āsa matimān avikāram amatsarī
दैत्येन्द्र के रसोइए द्वारा लाए गए हलाहल विष को भी उस बुद्धिमान्, अविकारी, ईर्ष्यारहित ने बिना किसी हानि के पचा लिया।
श्लोक 155 (vishnu.1.15.155)
समचेता जगत्य् अस्मिन् यः सर्वेष्व् एव जन्तुषु । यथात्मनि तथान्यत्र परं मैत्रगुणान्वितः
samacetā jagaty asmin yaḥ sarveṣv eva jantuṣu yathātmani tathānyatra paraṁ maitraguṇānvitaḥ
इस जगत् में समस्त प्राणियों के प्रति समान चित्त वाला, दूसरों को अपने समान मानने वाला, परम मैत्री-गुण से युक्त,
श्लोक 156 (vishnu.1.15.156)
धर्मात्मा सत्यशौचादिगुणानाम् आकरः परः । उपमानम् अशेषाणां साधूनां यः सदाभवत्
dharmātmā satyaśaucādiguṇānām ākaraḥ paraḥ upamānam aśeṣāṇāṁ sādhūnāṁ yaḥ sadābhavat
धर्मात्मा, सत्य-शौच आदि गुणों की सर्वोत्तम खान, जो सदा समस्त साधुजनों के लिए उपमान बना रहा।