प्रथमांश · अध्याय 14
प्रचेताओं की तपस्या और विष्णु-स्तुति
श्लोक 1 (vishnu.1.14.1)
श्रीपराशर उवाच । पृथोः पुत्रौ महावीर्यौ जज्ञातेऽन्तर्धिवादिनौ । शिखण्डिनी हविर्धानम् अन्तर्धानाद् व्यजायत
śrīparāśara uvāca pṛthoḥ putrau mahāvīryau jajñāte 'ntardhivādinau śikhaṇḍinī havirdhānam antardhānād vyajāyata
श्रीपराशर बोले — पृथु को अंतर्धान-विद्या में निपुण दो महापराक्रमी पुत्र उत्पन्न हुए; शिखंडिनी ने अंतर्धान से हविर्धान को जन्म दिया।
श्लोक 2 (vishnu.1.14.2)
हविर्धानात् षड् आग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान् । प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं वृजाजिनौ
havirdhānāt ṣaḍ āgneyī dhiṣaṇājanayat sutān prācīnabarhiṣaṁ śukraṁ gayaṁ kṛṣṇaṁ vṛjājinau
हविर्धान से उनकी अग्निसमान तेजस्विनी पत्नी धिषणा ने छह पुत्रों को जन्म दिया — प्राचीनबर्हि, शुक्र, गय, कृष्ण, व्रज और अजिन।
श्लोक 3 (vishnu.1.14.3)
प्राचीनबर्हिर् भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः । हविर्धानिर् महाराजो येन संवर्धिताः प्रजाः
prācīnabarhir bhagavān mahān āsīt prajāpatiḥ havirdhānir mahārājo yena saṁvardhitāḥ prajāḥ
भगवान् प्राचीनबर्हि एक महान प्रजापति थे, हविर्धान के पुत्र, महाराज, जिनके द्वारा प्रजाएँ बढ़ाई गईं।
श्लोक 4 (vishnu.1.14.4)
प्राचीनाग्राः कुशास् तस्य पृथिव्यां विश्रुता मुने । प्राचीनबर्हिर् अभवत् ख्यातो भुवि महाबलः
prācīnāgrāḥ kuśās tasya pṛthivyāṁ viśrutā mune prācīnabarhir abhavat khyāto bhuvi mahābalaḥ
हे मुने! पूर्व की ओर अग्रभाग वाली कुशाओं को पृथ्वी पर बिछाने के कारण वे प्राचीनबर्हि नाम से पृथ्वी पर विख्यात हुए, अत्यंत बलशाली।
श्लोक 5 (vishnu.1.14.5)
समुद्रतनयायां तु कृतदारो महीपतिः । महतस् तपसः पारे सवर्णायां महीपतेः
samudratanayāyāṁ tu kṛtadāro mahīpatiḥ mahatas tapasaḥ pāre savarṇāyāṁ mahīpateḥ
उस पृथ्वीपति ने महान तपस्या के अंत में समुद्र-कन्या सवर्णा को पत्नी के रूप में ग्रहण किया।
श्लोक 6 (vishnu.1.14.6)
सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः
savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ
समुद्र-कन्या सवर्णा से प्राचीनबर्हि ने दस पुत्र उत्पन्न किए, जो सभी प्रचेता नाम से विख्यात, धनुर्वेद में पारंगत थे।
श्लोक 7 (vishnu.1.14.7)
अपृथग्धर्मचरणास् तेऽतप्यन्त महत् तपः । दश वर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः
apṛthagdharmacaraṇās te 'tapyanta mahat tapaḥ daśa varṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ
एक समान धर्माचरण करते हुए उन्होंने दस हजार वर्षों तक समुद्र के जल में शयन करते हुए महान तपस्या की।
श्लोक 8 (vishnu.1.14.8)
श्रीमैत्रेय उवाच । यदर्थं ते महात्मानस् तपस् तेपुर् महामुने । प्रचेतसः समुद्राम्भस्य् एतद् आख्यातुम् अर्हसि
śrīmaitreya uvāca yadarthaṁ te mahātmānas tapas tepur mahāmune pracetasaḥ samudrāmbhasy etad ākhyātum arhasi
श्रीमैत्रेय बोले — हे महामुने! वे महात्मा प्रचेता किसलिए समुद्र-जल में तप करते रहे, यह मुझे बताने योग्य है।
श्लोक 9 (vishnu.1.14.9)
श्रीपराशर उवाच । पित्रा प्रचेतसः प्रोक्ताः प्रजार्थम् अमितात्मना । प्रजापतिनियुक्तेन बहुमानपुरःसरम्
śrīparāśara uvāca pitrā pracetasaḥ proktāḥ prajārtham amitātmanā prajāpatiniyuktena bahumānapuraḥsaram
श्रीपराशर बोले — प्रजापति के रूप में नियुक्त, अपार आत्मा वाले पिता ने प्रजा के हित के लिए प्रचेताओं को बड़े सम्मान के साथ यह आदेश दिया।
श्लोक 10 (vishnu.1.14.10)
श्रीप्राचीनबर्हिर् उवाच । ब्रह्मणा देवदेवेन समादिष्टोऽस्म्य् अहं सुताः । प्रजाः संवर्धनीयास् ते मया चोक्तं तथेति तत्
śrīprācīnabarhir uvāca brahmaṇā devadevena samādiṣṭo 'smy ahaṁ sutāḥ prajāḥ saṁvardhanīyās te mayā coktaṁ tatheti tat
श्रीप्राचीनबर्हि बोले — 'हे पुत्रो! मुझे देवाधिदेव ब्रह्मा ने आदेश दिया है — तुम्हें प्रजा की वृद्धि करनी होगी — और मैंने उन्हें 'तथास्तु' कहा है।'
श्लोक 11 (vishnu.1.14.11)
तन् मम प्रीतये पुत्राः प्रजावृद्धिम् अतन्द्रिताः । कुरुध्वं माननीया च सम्यग् आज्ञा प्रजापतेः
tan mama prītaye putrāḥ prajāvṛddhim atandritāḥ kurudhvaṁ mānanīyā ca samyag ājñā prajāpateḥ
'इसलिए, हे पुत्रो, मेरी प्रसन्नता के लिए, आलस्यरहित होकर प्रजा की वृद्धि करो; प्रजापति की आज्ञा भलीभाँति मान्य होनी चाहिए।'
श्लोक 12 (vishnu.1.14.12)
श्रीपराशर उवाच । ततस् ते तत् पितुः श्रुत्वा वचनं नृपनन्दनाः । तथेत्य् उक्त्वा च तं भूयः पप्रच्छुः पितरं मुने
śrīparāśara uvāca tatas te tat pituḥ śrutvā vacanaṁ nṛpanandanāḥ tathety uktvā ca taṁ bhūyaḥ papracchuḥ pitaraṁ mune
श्रीपराशर बोले — तत्पश्चात् पिता का यह वचन सुनकर उन राजपुत्रों ने 'तथास्तु' कहकर, हे मुने, पुनः अपने पिता से पूछा।
श्लोक 13 (vishnu.1.14.13)
प्रचेतस ऊचुः । येन तात प्रजावृद्धौ समर्थाः कर्मणा वयम् । भवेम तत् समस्तं नः कर्म व्याख्यातुम् अर्हसि
pracetasa ūcuḥ yena tāta prajāvṛddhau samarthāḥ karmaṇā vayam bhavema tat samastaṁ naḥ karma vyākhyātum arhasi
प्रचेताओं ने कहा — 'हे तात! जिस कर्म से हम प्रजा की वृद्धि में समर्थ हो सकें, वह सम्पूर्ण कर्म आप हमें बताने योग्य हैं।'
श्लोक 14 (vishnu.1.14.14)
पितोवाच । आराध्य वरदं विष्णुम् इष्टप्राप्तिम् असंशयम् । समेति नान्यथा मर्त्यः किम् अन्यत् कथयामि वः
pitovāca ārādhya varadaṁ viṣṇum iṣṭaprāptim asaṁśayam sameti nānyathā martyaḥ kim anyat kathayāmi vaḥ
पिता ने कहा — 'वरदाता विष्णु की आराधना करके मनुष्य निःसंदेह अभीष्ट को प्राप्त करता है, अन्यथा नहीं; मैं तुम्हें और क्या बताऊँ?'
श्लोक 15 (vishnu.1.14.15)
तस्मात् प्रजाविवृद्ध्यर्थं सर्वभूतप्रभुं हरिम् । आराधयत गोविन्दं यदि सिद्धिम् अभीप्सथ
tasmāt prajāvivṛddhyarthaṁ sarvabhūtaprabhuṁ harim ārādhayata govindaṁ yadi siddhim abhīpsatha
'इसलिए प्रजा की वृद्धि के लिए सर्वभूतों के स्वामी हरि की आराधना करो; यदि सिद्धि चाहते हो तो गोविंद की आराधना करो।'
श्लोक 16 (vishnu.1.14.16)
धर्मम् अर्थं च कामं च मोक्षं चान्विच्छता सदा । आराधनीयो भगवान् अनादिः पुरुषोत्तमः
dharmam arthaṁ ca kāmaṁ ca mokṣaṁ cānvicchatā sadā ārādhanīyo bhagavān anādiḥ puruṣottamaḥ
'धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष की सदा इच्छा रखने वाले के लिए वे अनादि, पुरुषोत्तम भगवान् ही आराधनीय हैं।'
श्लोक 17 (vishnu.1.14.17)
यस्मिन्न् आराधिते सर्गं चकारादौ प्रजापतिः । तम् आराध्याच्युतं वृद्धिः प्रजानां वो भविष्यति
yasminn ārādhite sargaṁ cakārādau prajāpatiḥ tam ārādhyācyutaṁ vṛddhiḥ prajānāṁ vo bhaviṣyati
'जिनकी आराधना करके प्रजापति ने सृष्टि के आरंभ में रचना की, उन्हीं अच्युत की आराधना करो — तुम्हारी प्रजा की वृद्धि होगी।'
श्लोक 18 (vishnu.1.14.18)
श्रीपराशर उवाच । इत्य् एवम् उक्तास् ते पित्रा पुत्राः प्रचेतसो दश । मग्नाः पयोधिसलिले तपस् तेपुः समाहिताः
śrīparāśara uvāca ity evam uktās te pitrā putrāḥ pracetaso daśa magnāḥ payodhisalile tapas tepuḥ samāhitāḥ
श्रीपराशर बोले — पिता द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर वे दस पुत्र, प्रचेता, समुद्र के जल में डूबकर एकाग्रचित्त होकर तपस्या करने लगे।
श्लोक 19 (vishnu.1.14.19)
दश वर्षसहस्राणि न्यस्तचित्ता जगत्पतौ । नारायणे मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकपरायणे
daśa varṣasahasrāṇi nyastacittā jagatpatau nārāyaṇe muniśreṣṭha sarvalokaparāyaṇe
हे मुनिश्रेष्ठ! दस हजार वर्षों तक सर्वलोकों के परम आश्रय जगत्पति नारायण में चित्त लगाए हुए,
श्लोक 20 (vishnu.1.14.20)
तत्रैव ते स्थिता देवम् एकाग्रमनसो हरिम् । तुष्टुवुर् यः स्तुतः कामान् स्तोतुर् इष्टान् प्रयच्छति
tatraiva te sthitā devam ekāgramanaso harim tuṣṭuvur yaḥ stutaḥ kāmān stotur iṣṭān prayacchati
वहीं स्थित होकर एकाग्रमन से उन्होंने उन हरि देव की स्तुति की, जो स्तुत होने पर स्तोता की अभीष्ट कामनाओं को पूर्ण करते हैं।
श्लोक 21 (vishnu.1.14.21)
श्रीमैत्रेय उवाच । स्तवं प्रचेतसो विष्णोः समुद्राम्भसि संस्थिताः । चक्रुस् तं मे मुनिश्रेष्ठ सुपुण्यं वक्तुम् अर्हसि
śrīmaitreya uvāca stavaṁ pracetaso viṣṇoḥ samudrāmbhasi saṁsthitāḥ cakrus taṁ me muniśreṣṭha supuṇyaṁ vaktum arhasi
श्रीमैत्रेय बोले — हे मुनिश्रेष्ठ! समुद्र-जल में स्थित प्रचेताओं ने विष्णु की जो अत्यंत पवित्र स्तुति की, वह मुझे कहने योग्य है।
श्लोक 22 (vishnu.1.14.22)
श्रीपराशर उवाच । शृणु मैत्रेय गोविन्दं यथापूर्वं प्रचेतसः । तुष्टुवुस् तन्मयीभूताः समुद्रसलिलेशयाः
śrīparāśara uvāca śṛṇu maitreya govindaṁ yathāpūrvaṁ pracetasaḥ tuṣṭuvus tanmayībhūtāḥ samudrasalileśayāḥ
श्रीपराशर बोले — हे मैत्रेय! समुद्र-जल में शयन करते हुए, उन्हीं में तन्मय हुए प्रचेताओं ने पूर्वकाल में जिस प्रकार गोविंद की स्तुति की, वह सुनो।
श्लोक 23 (vishnu.1.14.23)
प्रचेतस ऊचुः । नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती । तम् आद्यन्तम् अशेषस्य जगतः परमं प्रभुम्
pracetasa ūcuḥ natāḥ sma sarvavacasāṁ pratiṣṭhā yatra śāśvatī tam ādyantam aśeṣasya jagataḥ paramaṁ prabhum
प्रचेताओं ने कहा — 'हम उन्हें नमस्कार करते हैं, जिनमें समस्त वाणी की शाश्वत प्रतिष्ठा है, जो सम्पूर्ण जगत् के आदि-अंतरहित परम प्रभु हैं;'
श्लोक 24 (vishnu.1.14.24)
ज्योतिर् आद्यम् अनौपम्यम् अण्व् अनन्तम् अपारवत् । योनिभूतम् अशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च
jyotir ādyam anaupamyam aṇv anantam apāravat yonibhūtam aśeṣasya sthāvarasya carasya ca
'अनुपम, अणु, अनंत, अपार आदि ज्योति, समस्त स्थावर-जंगम के योनिस्वरूप को;'
श्लोक 25 (vishnu.1.14.25)
यस्याहः प्रथमं रूपम् अरूपस्य ततो निशा । संध्या च परमेशस्य तस्मै कालात्मने नमः
yasyāhaḥ prathamaṁ rūpam arūpasya tato niśā saṁdhyā ca parameśasya tasmai kālātmane namaḥ
'जिनका पहला रूप दिन है, अरूप का फिर रात्रि, और उन परमेश्वर की संध्या भी — उन कालस्वरूप को नमस्कार है।'
श्लोक 26 (vishnu.1.14.26)
भुज्यतेऽनुदिनं देवैः पितृभिश् च सुधात्मकः । जीवभूतः समस्तस्य तस्मै सोमात्मने नमः
bhujyate 'nudinaṁ devaiḥ pitṛbhiś ca sudhātmakaḥ jīvabhūtaḥ samastasya tasmai somātmane namaḥ
'जिन्हें प्रतिदिन देवता और पितर सुधास्वरूप में भोगते हैं, जो सबके जीवनस्वरूप हैं — उन चंद्रस्वरूप को नमस्कार है।'
श्लोक 27 (vishnu.1.14.27)
यस् तमो हन्ति तीव्रात्मा स्वभाभिर् भासयन् नभः । घर्मशीताम्भसां योनिस् तस्मै सूर्यात्मने नमः
yas tamo hanti tīvrātmā svabhābhir bhāsayan nabhaḥ gharmaśītāmbhasāṁ yonis tasmai sūryātmane namaḥ
'जो तीव्र स्वभाव वाले, अपनी किरणों से आकाश को प्रकाशित करते हुए अंधकार का नाश करते हैं, गर्म-शीत जल के उद्गम हैं — उन सूर्यस्वरूप को नमस्कार है।'
श्लोक 28 (vishnu.1.14.28)
काठिन्यवान् यो बिभर्ति जगद् एतद् अशेषतः । शब्दादिसंश्रयो व्यापी तस्मै भूम्यात्मने नमः
kāṭhinyavān yo bibharti jagad etad aśeṣataḥ śabdādisaṁśrayo vyāpī tasmai bhūmyātmane namaḥ
'जो कठोरता धारण करके इस सम्पूर्ण जगत् को धारण करते हैं, शब्द आदि के व्यापी आश्रय हैं — उन पृथ्वीस्वरूप को नमस्कार है।'
श्लोक 29 (vishnu.1.14.29)
यद् योनिभूतं जगतो बीजं यत् सर्वदेहिनाम् । तत् तोयरूपम् ईशस्य नमामो हरिमेधसः
yad yonibhūtaṁ jagato bījaṁ yat sarvadehinām tat toyarūpam īśasya namāmo harimedhasaḥ
'जो जगत् के योनिस्वरूप हैं, समस्त देहधारियों के बीजस्वरूप हैं — उन हरिमेधा के जलरूप स्वरूप को हम नमस्कार करते हैं।'
श्लोक 30 (vishnu.1.14.30)
यो मुखं सर्वदेवानां हव्यभुक् कव्यभुक् तथा । पितॄणां च नमस् तस्मै विष्णवे पावकात्मने
yo mukhaṁ sarvadevānāṁ havyabhuk kavyabhuk tathā pitṝṇāṁ ca namas tasmai viṣṇave pāvakātmane
'जो समस्त देवताओं का मुख हैं, हव्य और कव्य दोनों के भोक्ता हैं, पितरों के भी — उन अग्निस्वरूप विष्णु को नमस्कार है।'
श्लोक 31 (vishnu.1.14.31)
पञ्चधावस्थितो देहे यश् चेष्टां कुरुतेऽनिशम् । आकाशयोनिर् भगवांस् तस्मै वाय्वात्मने नमः
pañcadhāvasthito dehe yaś ceṣṭāṁ kurute 'niśam ākāśayonir bhagavāṁs tasmai vāyvātmane namaḥ
'जो देह में पाँच रूपों में स्थित होकर निरंतर उसकी क्रिया करते हैं, आकाश के उद्गमस्वरूप भगवान् — उन वायुस्वरूप को नमस्कार है।'
श्लोक 32 (vishnu.1.14.32)
अवकाशम् अशेषाणां भूतानां यः प्रयच्छति । अनन्तमूर्तिमाञ् छुद्धस् तस्मै व्योमात्मने नमः
avakāśam aśeṣāṇāṁ bhūtānāṁ yaḥ prayacchati anantamūrtimāñ chuddhas tasmai vyomātmane namaḥ
'जो समस्त भूतों को अवकाश प्रदान करते हैं, अनंत मूर्ति वाले, शुद्ध — उन आकाशस्वरूप को नमस्कार है।'
श्लोक 33 (vishnu.1.14.33)
समस्तेन्द्रियवर्गस्य यः सदा स्थानम् उत्तमम् । तस्मै शब्दादिरूपाय नमः कृष्णाय वेधसे
samastendriyavargasya yaḥ sadā sthānam uttamam tasmai śabdādirūpāya namaḥ kṛṣṇāya vedhase
'जो समस्त इन्द्रियों के समूह का सदा सर्वोत्तम स्थान हैं — शब्द आदि रूप वाले उन कृष्ण विधाता को नमस्कार है।'
श्लोक 34 (vishnu.1.14.34)
गृह्णाति विषयान् नित्यम् इन्द्रियात्मा क्षराक्षरः । यस् तस्मै ज्ञानमूलाय नताः स्म हरिमेधसे
gṛhṇāti viṣayān nityam indriyātmā kṣarākṣaraḥ yas tasmai jñānamūlāya natāḥ sma harimedhase
'जो इन्द्रियात्मा बनकर, क्षर-अक्षर दोनों रूपों में, सदा विषयों को ग्रहण करते हैं — उन ज्ञान के मूलस्रोत हरिमेधा को हम नमस्कार करते हैं।'
श्लोक 35 (vishnu.1.14.35)
गृहीतान् इन्द्रियैर् अर्थान् आत्मने यः प्रयच्छति । अन्तःकरणभूताय तस्मै विश्वात्मने नमः
gṛhītān indriyair arthān ātmane yaḥ prayacchati antaḥkaraṇabhūtāya tasmai viśvātmane namaḥ
'जो इन्द्रियों द्वारा ग्रहण किए गए विषयों को अंतःकरण बनकर आत्मा को प्रदान करते हैं — उन विश्वात्मा को नमस्कार है।'
श्लोक 36 (vishnu.1.14.36)
यस्मिन्न् अनन्ते सकलं विश्वं यस्मात् तथोद्गतम् । लयस्थानं च यस् तस्मै नमः प्रकृतिधर्मिणे
yasminn anante sakalaṁ viśvaṁ yasmāt tathodgatam layasthānaṁ ca yas tasmai namaḥ prakṛtidharmiṇe
'जिस अनंत में यह सम्पूर्ण विश्व स्थित है, जिससे यह उत्पन्न भी हुआ है, और जो इसका लयस्थान भी है — उन प्रकृतिस्वरूप को नमस्कार है।'
श्लोक 37 (vishnu.1.14.37)
शुद्धः संल्लक्ष्यते भ्रान्त्या गुणवान् इव योऽगुणः । तम् आत्मरूपिणं देवं नताः स्म पुरुषोत्तमम्
śuddhaḥ saṁllakṣyate bhrāntyā guṇavān iva yo 'guṇaḥ tam ātmarūpiṇaṁ devaṁ natāḥ sma puruṣottamam
'जो शुद्ध होते हुए भी भ्रम से गुणवान के समान प्रतीत होते हैं, स्वयं गुणरहित — उन आत्मस्वरूप पुरुषोत्तम देव को हम नमस्कार करते हैं।'
श्लोक 38 (vishnu.1.14.38)
अविकारम् अजं शुद्धं निर्गुणं यन् निरञ्जनम् । नताः स्म तत् परं ब्रह्म विष्णोर् यत् परमं पदम्
avikāram ajaṁ śuddhaṁ nirguṇaṁ yan nirañjanam natāḥ sma tat paraṁ brahma viṣṇor yat paramaṁ padam
'अविकारी, अजन्मा, शुद्ध, निर्गुण, निर्मल — उस परब्रह्म को, जो विष्णु का परम पद है, हम नमस्कार करते हैं।'
श्लोक 39 (vishnu.1.14.39)
अदीर्घह्रस्वम् अस्थूलम् अनण्व् अग्र्यम् अलोहितम् । अस्नेहच्छायम् अतनुम् असक्तम् असमीरणम्
adīrghahrasvam asthūlam anaṇv agryam alohitam asnehacchāyam atanum asaktam asamīraṇam
'जो न दीर्घ है न ह्रस्व, न स्थूल न अणु, न अग्र न रक्तिम, स्नेहरहित, छायारहित, शरीररहित, अनासक्त, वायुरहित —'
श्लोक 40 (vishnu.1.14.40)
अनाकाशम् असंस्पर्शम् अगन्धम् अरसं च यत् । अचक्षुःश्रोत्रम् अचलम् अवाक्पाणिम् अमानसम्
anākāśam asaṁsparśam agandham arasaṁ ca yat acakṣuḥśrotram acalam avākpāṇim amānasam
'आकाशरहित, स्पर्शरहित, गंधरहित, रसरहित, नेत्र-श्रोत्ररहित, अचल, वाणी-हस्तरहित, मनरहित —'
श्लोक 41 (vishnu.1.14.41)
अनामगोत्रम् असुखम् अतेजस्कम् अहेतुकम् । अभयं भ्रान्तिरहितम् अनिद्रम् अजरामरम्
anāmagotram asukham atejaskam ahetukam abhayaṁ bhrāntirahitam anidram ajarāmaram
'नाम-गोत्ररहित, सुखरहित, तेजरहित, हेतुरहित, अभय, भ्रांतिरहित, निद्रारहित, अजर-अमर —'
श्लोक 42 (vishnu.1.14.42)
अरजोऽशब्दम् अमृतम् अप्लुतं यद् असंवृतम् । पूर्वापरे न वै यस्मिंस् तद् विष्णोः परमं पदम्
arajo 'śabdam amṛtam aplutaṁ yad asaṁvṛtam pūrvāpare na vai yasmiṁs tad viṣṇoḥ paramaṁ padam
'रजरहित, शब्दरहित, अमृत, अप्लुत, आवरणरहित, जिसमें न पूर्व है न अपर — वही विष्णु का परम पद है।'
श्लोक 43 (vishnu.1.14.43)
परम् ईशित्वगुणवत् सर्वभूतम् असंश्रयम् । नताः स्म तत् पदं विष्णोर् जिह्वादृग्गोचरं न यत्
param īśitvaguṇavat sarvabhūtam asaṁśrayam natāḥ sma tat padaṁ viṣṇor jihvādṛggocaraṁ na yat
'परम, ऐश्वर्यगुणयुक्त, सर्वभूतस्वरूप, किसी के आश्रय से रहित — हम विष्णु के उस पद को नमस्कार करते हैं, जो जिह्वा और दृष्टि का विषय नहीं है।'
श्लोक 44 (vishnu.1.14.44)
श्रीपराशर उवाच । एवं प्रचेतसो विष्णुं स्तुवन्तस् तत्समाधयः । दश वर्षसहस्राणि तपश् चेरुर् महार्णवे
śrīparāśara uvāca evaṁ pracetaso viṣṇuṁ stuvantas tatsamādhayaḥ daśa varṣasahasrāṇi tapaś cerur mahārṇave
श्रीपराशर बोले — इस प्रकार समाधिस्थ होकर विष्णु की स्तुति करते हुए प्रचेताओं ने महासागर में दस हजार वर्षों तक तप किया।
श्लोक 45 (vishnu.1.14.45)
ततः प्रसन्नो भगवांस् तेषाम् अन्तर्जले हरिः । ददौ दर्शनम् उन्निद्रनीलोत्पलदलच्छविः
tataḥ prasanno bhagavāṁs teṣām antarjale hariḥ dadau darśanam unnidranīlotpaladalacchaviḥ
तत्पश्चात् प्रसन्न हुए भगवान् हरि ने खिले हुए नीले कमल-दल के समान कांति वाले, उन्हें जल के भीतर ही दर्शन दिए।
श्लोक 46 (vishnu.1.14.46)
पतत्रिराजम् आरूढम् अवलोक्य प्रचेतसः । प्रणिपेतुः शिरोभिस् तं भक्तिभारावनामितैः
patatrirājam ārūḍham avalokya pracetasaḥ praṇipetuḥ śirobhis taṁ bhaktibhārāvanāmitaiḥ
पक्षिराज गरुड़ पर आरूढ़ उन्हें देखकर प्रचेताओं ने भक्तिभार से नत सिरों से उन्हें प्रणाम किया।
श्लोक 47 (vishnu.1.14.47)
ततस् तान् आह भगवान् व्रियताम् ईप्सितो वरः । प्रसादसुमुखोऽहं वो वरदः समुपस्थितः
tatas tān āha bhagavān vriyatām īpsito varaḥ prasādasumukho 'haṁ vo varadaḥ samupasthitaḥ
तत्पश्चात् भगवान् ने उनसे कहा — 'अभीष्ट वर माँगो; प्रसन्नमुख वरदाता मैं तुम्हारे समक्ष उपस्थित हूँ।'
श्लोक 48 (vishnu.1.14.48)
ततस् तम् ऊचुर् वरदं प्रणिपत्य प्रचेतसः । यथा पित्रा समादिष्टं प्रजानां वृद्धिकारणम्
tatas tam ūcur varadaṁ praṇipatya pracetasaḥ yathā pitrā samādiṣṭaṁ prajānāṁ vṛddhikāraṇam
तत्पश्चात् वरदाता को प्रणाम करके प्रचेताओं ने उनसे वह बताया, जैसा पिता द्वारा प्रजा-वृद्धि के हेतु आदिष्ट किया गया था।
श्लोक 49 (vishnu.1.14.49)
स चापि देवस् तं दत्त्वा यथाभिलषितं वरम् । अन्तर्धानं जगामाशु ते च निश्चक्रमुर् जलात्
sa cāpi devas taṁ dattvā yathābhilaṣitaṁ varam antardhānaṁ jagāmāśu te ca niścakramur jalāt
वह देव भी उन्हें इच्छानुसार वर देकर शीघ्र ही अंतर्धान हो गए, और वे भी जल से बाहर निकल आए।