Skip to main content

प्रथमांश · अध्याय 13

वेन की दुष्टता और पृथु का जन्म

अध्याय 12अध्याय-सूचीअध्याय 14

श्लोक 1 (vishnu.1.13.1)

श्रीपराशर उवाच । ध्रुवाच् छिष्टिं च भव्यं च भव्याच् छंभुर् व्यजायत । शिष्टेर् आधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्मषान्

śrīparāśara uvāca dhruvāc chiṣṭiṁ ca bhavyaṁ ca bhavyāc chaṁbhur vyajāyata śiṣṭer ādhatta succhāyā pañca putrān akalmaṣān

श्रीपराशर बोले — ध्रुव से शिष्टि और भव्य उत्पन्न हुए, भव्य से शंभु उत्पन्न हुए; शिष्टि की पत्नी सुच्छाया ने पाँच निष्पाप पुत्रों को जन्म दिया।

श्लोक 2 (vishnu.1.13.2)

रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृकतेजसम् । रिपोर् आधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम्

ripuṁ ripuñjayaṁ vipraṁ vṛkalaṁ vṛkatejasam ripor ādhatta bṛhatī cākṣuṣaṁ sarvatejasam

रिपु, रिपुंजय, विप्र, वृकल, वृकतेजा; रिपु की पत्नी बृहती ने सर्वतेजस्वी चाक्षुष को जन्म दिया।

श्लोक 3 (vishnu.1.13.3)

अजीजनत् पुष्करिण्यां वारुण्यां चाक्षुषो मनुम् । प्रजापतेर् आत्मजायां वीरणस्य महात्मनः

ajījanat puṣkariṇyāṁ vāruṇyāṁ cākṣuṣo manum prajāpater ātmajāyāṁ vīraṇasya mahātmanaḥ

चाक्षुष ने महात्मा प्रजापति वीरण की पुत्री, वरुण-कन्या पुष्करिणी से मनु को जन्म दिया।

श्लोक 4 (vishnu.1.13.4)

मनोर् अजायन्त दश नड्वलायां महौजसः । कन्यायां तपतां श्रेष्ठ वैराजस्य प्रजापतेः

manor ajāyanta daśa naḍvalāyāṁ mahaujasaḥ kanyāyāṁ tapatāṁ śreṣṭha vairājasya prajāpateḥ

हे तपस्वियों में श्रेष्ठ! उस महातेजस्वी मनु से प्रजापति वैराज की कन्या नड्वला में दस पुत्र उत्पन्न हुए।

श्लोक 5 (vishnu.1.13.5)

कुरुः पुरुः शतद्युम्नस् तपस्वी सत्यवाञ् छुचिः । अग्निष्टुद् अतिरात्रश् च सुद्युम्नश् चेति ते नव । अभिमन्युश् च दशमो नड्वलायां महौजसः

kuruḥ puruḥ śatadyumnas tapasvī satyavāñ chuciḥ agniṣṭud atirātraś ca sudyumnaś ceti te nava abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṁ mahaujasaḥ

कुरु, पुरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवान्, शुचि, अग्निष्टुत्, अतिरात्र और सुद्युम्न — ये नौ, और महातेजस्वी नड्वला से दसवें अभिमन्यु।

श्लोक 6 (vishnu.1.13.6)

कुरोर् अजनयत् पुत्रान् षड् आग्नेयी महाप्रभान् । अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुम् अङ्गिरसं शिबिम्

kuror ajanayat putrān ṣaḍ āgneyī mahāprabhān aṅgaṁ sumanasaṁ khyātiṁ kratum aṅgirasaṁ śibim

कुरु को उनकी अग्निसमान तेजस्विनी पत्नी से छह तेजस्वी पुत्र उत्पन्न हुए — अंग, सुमनस्, ख्याति, क्रतु, अंगिरा और शिबि।

श्लोक 7 (vishnu.1.13.7)

अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेनम् एकम् अजायत । प्रजार्थम् ऋषयस् तस्य ममन्थुर् दक्षिणं करम्

aṅgāt sunīthāpatyaṁ vai venam ekam ajāyata prajārtham ṛṣayas tasya mamanthur dakṣiṇaṁ karam

अंग को उनकी पत्नी सुनीथा से केवल एक ही पुत्र वेन उत्पन्न हुआ; संतान के लिए ऋषियों ने उसका दाहिना हाथ मथा।

श्लोक 8 (vishnu.1.13.8)

वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव महामुने । वैन्यो नाम महीपालो यः पृथुः परिकीर्त्यते

venasya pāṇau mathite saṁbabhūva mahāmune vainyo nāma mahīpālo yaḥ pṛthuḥ parikīrtyate

वेन का हाथ मथे जाने पर, हे महामुने, वैन्य नामक वह भूपाल उत्पन्न हुआ जो पृथु के नाम से विख्यात है।

श्लोक 9 (vishnu.1.13.9)

येन दुग्धा मही पूर्वं प्रजानां हितकारणात्

yena dugdhā mahī pūrvaṁ prajānāṁ hitakāraṇāt

जिसने पूर्वकाल में प्रजाओं के हित के लिए पृथ्वी का दोहन किया।

श्लोक 10 (vishnu.1.13.10)

श्रीमैत्रेय उवाच । किमर्थं मथितः पाणिर् वेनस्य परमर्षिभिः । यत्र जज्ञे महावीर्यः स पृथुर् मुनिसत्तम

śrīmaitreya uvāca kimarthaṁ mathitaḥ pāṇir venasya paramarṣibhiḥ yatra jajñe mahāvīryaḥ sa pṛthur munisattama

श्रीमैत्रेय बोले — हे मुनिसत्तम! परमर्षियों ने वेन का हाथ किसलिए मथा, जिससे वह महापराक्रमी पृथु उत्पन्न हुआ?

श्लोक 11 (vishnu.1.13.11)

श्रीपराशर उवाच । सुनीथा नाम या कन्या मृत्योः प्रथमजाभवत् । अङ्गस्य भार्या सा दत्ता तस्यां वेनो व्यजायत

śrīparāśara uvāca sunīthā nāma yā kanyā mṛtyoḥ prathamajābhavat aṅgasya bhāryā sā dattā tasyāṁ veno vyajāyata

श्रीपराशर बोले — सुनीथा नामक जो कन्या मृत्यु की पहली संतान थी, वह अंग को पत्नी के रूप में दी गई; उसी में वेन उत्पन्न हुआ।

श्लोक 12 (vishnu.1.13.12)

स मातामहदोषेण तेन मृत्योः सुतात्मजः । निसर्गाद् एव मैत्रेय दुष्टभावो व्यजायत

sa mātāmahadoṣeṇa tena mṛtyoḥ sutātmajaḥ nisargād eva maitreya duṣṭabhāvo vyajāyata

नाना के उस दोष के कारण, हे मैत्रेय, मृत्यु की पुत्री के पुत्र होने से उसमें स्वभाव से ही दुष्ट भाव उत्पन्न हो गया।

श्लोक 13 (vishnu.1.13.13)

अभिषिक्तो यदा राज्ये स वेनः परमर्षिभिः । घोषयाम् आस स तदा पृथिव्यां पृथिवीपतिः

abhiṣikto yadā rājye sa venaḥ paramarṣibhiḥ ghoṣayām āsa sa tadā pṛthivyāṁ pṛthivīpatiḥ

जब परमर्षियों द्वारा वह वेन राज्य में अभिषिक्त किया गया, तब उस पृथ्वीपति ने पृथ्वी पर यह घोषणा की।

श्लोक 14 (vishnu.1.13.14)

न यष्टव्यं न होतव्यं न दातव्यं कथंचन । भोक्ता यज्ञस्य कस् त्व् अन्यो ह्य् अहं यज्ञपतिः प्रभुः

na yaṣṭavyaṁ na hotavyaṁ na dātavyaṁ kathaṁcana bhoktā yajñasya kas tv anyo hy ahaṁ yajñapatiḥ prabhuḥ

'न यज्ञ करना है, न हवन करना है, न किसी प्रकार दान देना है; यज्ञ का भोक्ता और कौन है, मैं ही यज्ञपति और स्वामी हूँ।'

श्लोक 15 (vishnu.1.13.15)

ततस् तम् ऋषयः पूर्वं संपूज्य पृथिवीपतिम् । ऊचुः सामकलं सम्यङ् मैत्रेय समुपस्थिताः

tatas tam ṛṣayaḥ pūrvaṁ saṁpūjya pṛthivīpatim ūcuḥ sāmakalaṁ samyaṅ maitreya samupasthitāḥ

तब ऋषियों ने उस पृथ्वीपति का पहले भलीभाँति सत्कार करके, हे मैत्रेय, समीप जाकर सामनीतिपूर्वक यह कहा।

श्लोक 16 (vishnu.1.13.16)

ऋषय ऊचुः । भो भो राजञ् छृणुष्व त्वं यद् वदामस् तव प्रभो । राज्यदेहोपकाराय प्रजानां च हितं परम्

ṛṣaya ūcuḥ bho bho rājañ chṛṇuṣva tvaṁ yad vadāmas tava prabho rājyadehopakārāya prajānāṁ ca hitaṁ param

ऋषियों ने कहा — 'हे राजन्! हम जो कह रहे हैं वह सुनिए, हे प्रभो, यह आपके शरीर और राज्य के हित के लिए तथा प्रजाओं के परम कल्याण के लिए है।'

श्लोक 17 (vishnu.1.13.17)

दीर्घसत्रेण देवेशं सर्वयज्ञेश्वरं हरिम् । पूजयिष्याम भद्रं ते तत्रांशस् ते भविष्यति

dīrghasatreṇa deveśaṁ sarvayajñeśvaraṁ harim pūjayiṣyāma bhadraṁ te tatrāṁśas te bhaviṣyati

'दीर्घ सत्र द्वारा हम देवाधिदेव, सर्वयज्ञेश्वर हरि की पूजा करेंगे; आपका कल्याण हो, उसमें आपका भी भाग होगा।'

श्लोक 18 (vishnu.1.13.18)

यज्ञेन यज्ञपुरुषो विष्णुः संप्रीणितो नृप । अस्माभिर् भवतः कामान् सर्वान् एव प्रदास्यति

yajñena yajñapuruṣo viṣṇuḥ saṁprīṇito nṛpa asmābhir bhavataḥ kāmān sarvān eva pradāsyati

'हे राजन्! यज्ञपुरुष विष्णु यज्ञ से प्रसन्न होकर हमारे द्वारा आपकी सम्पूर्ण कामनाएँ पूर्ण करेंगे।'

श्लोक 19 (vishnu.1.13.19)

यज्ञैर् यज्ञेश्वरो येषां राष्ट्रे संपूज्यते हरिः । तेषां सर्वेप्सितावाप्तिं ददाति नृप भूभृताम्

yajñair yajñeśvaro yeṣāṁ rāṣṭre saṁpūjyate hariḥ teṣāṁ sarvepsitāvāptiṁ dadāti nṛpa bhūbhṛtām

'हे राजन्! जिन भूपतियों के राज्य में यज्ञेश्वर हरि यज्ञों द्वारा पूजित होते हैं, उन्हें वे सम्पूर्ण अभीष्ट की प्राप्ति प्रदान करते हैं।'

श्लोक 20 (vishnu.1.13.20)

वेन उवाच । मत्तः कोऽभ्यधिकोऽन्योऽस्ति कश् चाराध्यो ममापरः । कोऽयं हरिर् इति ख्यातो यो वै यज्ञेश्वरो मतः

vena uvāca mattaḥ ko 'bhyadhiko 'nyo 'sti kaś cārādhyo mamāparaḥ ko 'yaṁ harir iti khyāto yo vai yajñeśvaro mataḥ

वेन बोला — 'मुझसे अधिक और कौन है? मेरे लिए पूज्य दूसरा कौन है? यह हरि कौन है जो यज्ञेश्वर माना जाता है?'

श्लोक 21 (vishnu.1.13.21)

ब्रह्मा जनार्दनः शंभुर् इन्द्रो वायुर् यमो रविः । हुतभुग् वरुणो धाता पूषा भूमिर् निशाकरः

brahmā janārdanaḥ śaṁbhur indro vāyur yamo raviḥ hutabhug varuṇo dhātā pūṣā bhūmir niśākaraḥ

'ब्रह्मा, जनार्दन, शंभु, इन्द्र, वायु, यम, सूर्य, अग्नि, वरुण, धाता, पूषा, भूमि, चंद्रमा —'

श्लोक 22 (vishnu.1.13.22)

एते चान्ये च ये देवाः शापानुग्रहकारिणः । नृपस्यैते शरीरस्थाः सर्वदेवमयो नृपः

ete cānye ca ye devāḥ śāpānugrahakāriṇaḥ nṛpasyaite śarīrasthāḥ sarvadevamayo nṛpaḥ

'ये और अन्य जो भी शाप-अनुग्रह करने वाले देवता हैं, वे सब राजा के शरीर में ही स्थित हैं; राजा ही सर्वदेवमय है।'

श्लोक 23 (vishnu.1.13.23)

एतज् ज्ञात्वा मयाज्ञप्तं यद् यथा क्रियतां तथा । न दातव्यं न होतव्यं न यष्टव्यं च भो द्विजाः

etaj jñātvā mayājñaptaṁ yad yathā kriyatāṁ tathā na dātavyaṁ na hotavyaṁ na yaṣṭavyaṁ ca bho dvijāḥ

'यह जानकर मैंने जो आज्ञा दी है, वही किया जाए; हे द्विजो! न दान देना है, न हवन करना है, न यज्ञ करना है।'

श्लोक 24 (vishnu.1.13.24)

भर्तृशुश्रूषणं धर्मो यथा स्त्रीणां परो मतः । ममाज्ञापालनं धर्मो भवतां च तथा द्विजाः

bhartṛśuśrūṣaṇaṁ dharmo yathā strīṇāṁ paro mataḥ mamājñāpālanaṁ dharmo bhavatāṁ ca tathā dvijāḥ

'जैसे स्त्रियों के लिए पति की सेवा परम धर्म माना गया है, वैसे ही, हे द्विजो, तुम्हारे लिए मेरी आज्ञा का पालन ही धर्म है।'

श्लोक 25 (vishnu.1.13.25)

ऋषय ऊचुः । देह्य् अनुज्ञां महाराज मा धर्मो यातु संक्षयम् । हविषां परिणामोऽयं यद् एतद् अखिलं जगत्

ṛṣaya ūcuḥ dehy anujñāṁ mahārāja mā dharmo yātu saṁkṣayam haviṣāṁ pariṇāmo 'yaṁ yad etad akhilaṁ jagat

ऋषियों ने कहा — 'हे महाराज! अनुमति दीजिए; धर्म का नाश न हो — यह सम्पूर्ण जगत् हवियों के ही परिणाम से है।'

श्लोक 26 (vishnu.1.13.26)

श्रीपराशर उवाच । इति विज्ञाप्यमानोऽपि स वेनः परमर्षिभिः । पापो ददाति नानुज्ञां तदा प्रोक्तः पुनः पुनः

śrīparāśara uvāca iti vijñāpyamāno 'pi sa venaḥ paramarṣibhiḥ pāpo dadāti nānujñāṁ tadā proktaḥ punaḥ punaḥ

श्रीपराशर बोले — इस प्रकार परमर्षियों द्वारा बारंबार निवेदन किए जाने पर भी वह पापी वेन अनुमति नहीं देता था।

श्लोक 27 (vishnu.1.13.27)

ततस् ते मुनयः सर्वे कोपामर्षसमन्विताः । हन्यतां हन्यतां पाप इत्य् ऊचुस् ते परस्परम्

tatas te munayaḥ sarve kopāmarṣasamanvitāḥ hanyatāṁ hanyatāṁ pāpa ity ūcus te parasparam

तत्पश्चात् क्रोध और असहिष्णुता से युक्त वे सभी मुनि आपस में कहने लगे — 'इस पापी को मार डालो, मार डालो!'

श्लोक 28 (vishnu.1.13.28)

यो यज्ञपुरुषं विष्णुम् अनादिनिधनं प्रभुम् । विनिन्दत्य् अधमाचारो न स योग्यो भुवः पतिः

yo yajñapuruṣaṁ viṣṇum anādinidhanaṁ prabhum vinindaty adhamācāro na sa yogyo bhuvaḥ patiḥ

'जो अनादि-अनंत यज्ञपुरुष विष्णु प्रभु की निंदा करता है, वह दुराचारी पृथ्वी का स्वामी होने योग्य नहीं है।'

श्लोक 29 (vishnu.1.13.29)

इत्य् उक्त्वा मन्त्रपूतैस् तैः कुशैर् मुनिगणा नृपम् । निजघ्नुर् निहतं पूर्वं भगवन्निन्दनादिना

ity uktvā mantrapūtais taiḥ kuśair munigaṇā nṛpam nijaghnur nihataṁ pūrvaṁ bhagavannindanādinā

ऐसा कहकर मंत्र से पवित्र किए गए कुशों से उन मुनियों ने राजा को मार डाला, जो भगवान् की निंदा आदि से पहले ही स्वयं मर चुका था।

श्लोक 30 (vishnu.1.13.30)

ततश् च मुनयो रेणुं ददृशुः सर्वतो द्विज । किम् एतद् इति चासन्नं पप्रच्छुस् ते जनं तदा

tataś ca munayo reṇuṁ dadṛśuḥ sarvato dvija kim etad iti cāsannaṁ papracchus te janaṁ tadā

तत्पश्चात् मुनियों ने चारों ओर धूल उठती देखी, हे द्विज, और निकट आए लोगों से पूछा कि यह क्या है।

श्लोक 31 (vishnu.1.13.31)

आख्यातं च जनैस् तेषां चौरीभूतैर् अराजके । राष्ट्रे तु लोकैर् आरब्धं परस्वादानम् आतुरैः

ākhyātaṁ ca janais teṣāṁ caurībhūtair arājake rāṣṭre tu lokair ārabdhaṁ parasvādānam āturaiḥ

उन लोगों ने बताया कि राज्य के अराजक हो जाने पर लोग चोर बन गए हैं और व्याकुल होकर दूसरों का धन हरने लगे हैं।

श्लोक 32 (vishnu.1.13.32)

तेषाम् उदीर्णवेगानां चौराणां मुनिसत्तमाः । सुमहान् दृश्यते रेणुः परवित्तापहारिणाम्

teṣām udīrṇavegānāṁ caurāṇāṁ munisattamāḥ sumahān dṛśyate reṇuḥ paravittāpahāriṇām

'हे मुनिसत्तमो! दूसरों का धन हरने वाले उन उद्दंड चोरों की यही महान धूल दिखाई दे रही है।'

श्लोक 33 (vishnu.1.13.33)

ततः संमन्त्र्य ते सर्वे मुनयस् तस्य भूभृतः । ममन्थुर् ऊरुं पुत्रार्थम् अनपत्यस्य यत्नतः

tataḥ saṁmantrya te sarve munayas tasya bhūbhṛtaḥ mamanthur ūruṁ putrārtham anapatyasya yatnataḥ

तत्पश्चात् वे सभी मुनि आपस में सलाह करके, संतानहीन उस राजा की जंघा को पुत्र-प्राप्ति के लिए यत्नपूर्वक मथने लगे।

श्लोक 34 (vishnu.1.13.34)

मथ्यतश् च समुत्तस्थौ तस्योरोः पुरुषः किल । दग्धस्थूणाप्रतीकाशः खर्वटास्योऽतिह्रस्वकः

mathyataś ca samuttasthau tasyoroḥ puruṣaḥ kila dagdhasthūṇāpratīkāśaḥ kharvaṭāsyo 'tihrasvakaḥ

मथे जाने पर उसकी जंघा से जले हुए खंभे के समान, चपटे मुख वाला, अत्यंत नाटा एक पुरुष उठ खड़ा हुआ।

श्लोक 35 (vishnu.1.13.35)

किं करोमीति तान् सर्वान् विप्रान् आह त्वरान्वितः । निषीदेति तम् ऊचुस् ते निषादस् तेन सोऽभवत्

kiṁ karomīti tān sarvān viprān āha tvarānvitaḥ niṣīdeti tam ūcus te niṣādas tena so 'bhavat

'मैं क्या करूँ' — यह उसने शीघ्रता से सभी विप्रों से पूछा; उन्होंने कहा 'बैठ जाओ (निषीद)' — इससे वह निषाद हुआ।

श्लोक 36 (vishnu.1.13.36)

ततस् तत्संभवा जाता विन्ध्यशैलनिवासिनः । निषादा मुनिशार्दूल पापकर्मोपलक्षणाः

tatas tatsaṁbhavā jātā vindhyaśailanivāsinaḥ niṣādā muniśārdūla pāpakarmopalakṣaṇāḥ

हे मुनिशार्दूल! उसी से उत्पन्न, विंध्य पर्वत के निवासी निषाद लोग पापकर्मों से पहचाने जाने वाले हुए।

श्लोक 37 (vishnu.1.13.37)

तेन द्वारेण तत् पापं निष्क्रान्तं तस्य भूपतेः । निषादास् ते ततो जाता वेनकल्मषनाशनाः

tena dvāreṇa tat pāpaṁ niṣkrāntaṁ tasya bhūpateḥ niṣādās te tato jātā venakalmaṣanāśanāḥ

उसी द्वार से उस राजा का वह पाप बाहर निकल गया; इस प्रकार निषाद उत्पन्न हुए, जो वेन के दोष को दूर करने वाले बने।

श्लोक 38 (vishnu.1.13.38)

ततोऽस्य दक्षिणं हस्तं ममन्थुस् ते द्विजोत्तमाः

tato 'sya dakṣiṇaṁ hastaṁ mamanthus te dvijottamāḥ

तत्पश्चात् उन श्रेष्ठ द्विजों ने उसका दाहिना हाथ मथा।

श्लोक 39 (vishnu.1.13.39)

मथ्यमाने च तत्राभूत् पृथुर् वैन्यः प्रतापवान् । दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षाद् अग्निर् इव ज्वलन्

mathyamāne ca tatrābhūt pṛthur vainyaḥ pratāpavān dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣād agnir iva jvalan

मथे जाने पर वहाँ से वैन्य पृथु प्रकट हुआ, तेजस्वी, अपने ही तेज से साक्षात् प्रज्वलित अग्नि के समान दीप्तिमान।

श्लोक 40 (vishnu.1.13.40)

आद्यम् आजगवं नाम खात् पपात ततो धनुः । शराश् च दिव्या नभसः कवचं च पपात ह

ādyam ājagavaṁ nāma khāt papāta tato dhanuḥ śarāś ca divyā nabhasaḥ kavacaṁ ca papāta ha

तभी आकाश से आजगव नामक प्रथम धनुष गिरा, और दिव्य बाण तथा कवच भी गिरे।

श्लोक 41 (vishnu.1.13.41)

तस्मिञ् जाते तु भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः

tasmiñ jāte tu bhūtāni saṁprahṛṣṭāni sarvaśaḥ

उसके जन्म पर समस्त प्राणी सर्वत्र अत्यंत हर्षित हुए।

श्लोक 42 (vishnu.1.13.42)

सत्पुत्रेण च जातेन वेनोऽपि त्रिदिवं ययौ । पुन्नाम्नो नरकात् त्रातः स तेन सुमहात्मना

satputreṇa ca jātena veno 'pi tridivaṁ yayau punnāmno narakāt trātaḥ sa tena sumahātmanā

इस सत्पुत्र के जन्म से वेन भी स्वर्ग को गया, इस महात्मा पुत्र के कारण वह पुत्र-नामक नरक से उद्धार पा गया।

श्लोक 43 (vishnu.1.13.43)

तं समुद्राश् च नद्यश् च रत्नान्य् आदाय सर्वशः । तोयानि चाभिषेकार्थं सर्वाण्य् एवोपतस्थिरे

taṁ samudrāś ca nadyaś ca ratnāny ādāya sarvaśaḥ toyāni cābhiṣekārthaṁ sarvāṇy evopatasthire

समुद्र और नदियाँ सभी प्रकार के रत्नों को लेकर, और सभी जल अभिषेक के लिए, उसके समीप उपस्थित हुए।

श्लोक 44 (vishnu.1.13.44)

पितामहश् च भगवान् देवैर् आङ्गिरसैः सह । स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः । समागम्य तदा वैन्यम् अभ्यषिञ्चन् नराधिपम्

pitāmahaś ca bhagavān devair āṅgirasaiḥ saha sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ samāgamya tadā vainyam abhyaṣiñcan narādhipam

और भगवान् पितामह आंगिरस देवों के साथ, तथा सभी स्थावर और जंगम प्राणी, एकत्र होकर उस वैन्य नरेश का अभिषेक करने लगे।

श्लोक 45 (vishnu.1.13.45)

हस्ते तु दक्षिणे चक्रं दृष्ट्वा तस्य पितामहः । विष्णोर् अंशं पृथुं मत्वा परितोषं परं ययौ

haste tu dakṣiṇe cakraṁ dṛṣṭvā tasya pitāmahaḥ viṣṇor aṁśaṁ pṛthuṁ matvā paritoṣaṁ paraṁ yayau

उसके दाहिने हाथ में चक्र देखकर पितामह ने पृथु को विष्णु का अंश समझकर परम संतोष प्राप्त किया।

श्लोक 46 (vishnu.1.13.46)

विष्णुचिह्नं करे चक्रं सर्वेषां चक्रवर्तिनाम् । भवत्य् अव्याहतो यस्य प्रभावस् त्रिदशैर् अपि

viṣṇucihnaṁ kare cakraṁ sarveṣāṁ cakravartinām bhavaty avyāhato yasya prabhāvas tridaśair api

विष्णु के चिह्नस्वरूप चक्र, जो हाथ में हो, वह समस्त चक्रवर्तियों का ऐसा प्रभाव बन जाता है जिसे देवगण भी नहीं रोक पाते।

श्लोक 47 (vishnu.1.13.47)

महता राजराज्येन पृथुर् वैन्यः प्रतापवान् । सोऽभिषिक्तो महातेजा विधिवद् धर्मकोविदैः

mahatā rājarājyena pṛthur vainyaḥ pratāpavān so 'bhiṣikto mahātejā vidhivad dharmakovidaiḥ

महान राजकीय राज्याभिषेक द्वारा तेजस्वी वैन्य पृथु धर्मज्ञ पुरुषों के द्वारा विधिवत् अभिषिक्त किया गया।

श्लोक 48 (vishnu.1.13.48)

पित्रापरञ्जितास् तस्य प्रजास् तेनानुरञ्जिताः । अनुरागात् ततस् तस्य नाम राजेत्य् अजायत

pitrāparañjitās tasya prajās tenānurañjitāḥ anurāgāt tatas tasya nāma rājety ajāyata

पिता से असंतुष्ट रही उसकी प्रजा उससे संतुष्ट हुई; उसी अनुराग के कारण उसका नाम 'राजा' पड़ गया।

श्लोक 49 (vishnu.1.13.49)

आपस् तस्तम्भिरे चास्य समुद्रम् अभियास्यतः । पर्वताश् च ददुर् मार्गं ध्वजभङ्गश् च नाभवत्

āpas tastambhire cāsya samudram abhiyāsyataḥ parvatāś ca dadur mārgaṁ dhvajabhaṅgaś ca nābhavat

समुद्र की ओर जाते हुए उसके लिए जल स्तंभित हो गए, पर्वतों ने मार्ग दिया, और उसकी ध्वजा कभी टूटी नहीं।

श्लोक 50 (vishnu.1.13.50)

अकृष्टपच्या पृथिवी सिद्ध्यन्त्य् अन्नानि चिन्तया । सर्वकामदुघा गावः पुटके पुटके मधु

akṛṣṭapacyā pṛthivī siddhyanty annāni cintayā sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu

पृथ्वी बिना जोते ही फलती थी, अन्न मात्र संकल्प से सिद्ध हो जाते थे, गौएँ सर्वकाम देने वाली थीं, और बाँस के प्रत्येक खोखल में मधु था।

श्लोक 51 (vishnu.1.13.51)

तस्य वै जातमात्रस्य यज्ञे पैतामहे शुभे । सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्येऽहनि महामतिः

tasya vai jātamātrasya yajñe paitāmahe śubhe sūtaḥ sūtyāṁ samutpannaḥ sautye 'hani mahāmatiḥ

उसके जन्म लेते ही पितामह के उस शुभ यज्ञ में सूति से एक सूत उत्पन्न हुआ, और सूत्य नामक दिन में महामति —

श्लोक 52 (vishnu.1.13.52)

तस्मिन्न् एव महायज्ञो जज्ञे प्राज्ञोऽथ मागधः । प्रोक्तौ तदा मुनिवरैस् ताव् उभौ सूतमागधौ

tasminn eva mahāyajño jajñe prājño 'tha māgadhaḥ proktau tadā munivarais tāv ubhau sūtamāgadhau

उसी महायज्ञ में एक प्राज्ञ मागध भी उत्पन्न हुआ; तब मुनिश्रेष्ठों ने उन दोनों को सूत और मागध कहा।

श्लोक 53 (vishnu.1.13.53)

स्तूयताम् एष नृपतिः पृथुर् वैन्यः प्रतापवान् । कर्मैतद् अनुरूपं च पात्रं स्तोत्रस्य चाप्य् अयम्

stūyatām eṣa nṛpatiḥ pṛthur vainyaḥ pratāpavān karmaitad anurūpaṁ ca pātraṁ stotrasya cāpy ayam

'इस प्रतापी राजा वैन्य पृथु की स्तुति की जाए; यह कर्म उपयुक्त है, और यह भी स्तुति का योग्य पात्र है।'

श्लोक 54 (vishnu.1.13.54)

ततस् ताव् ऊचतुर् विप्रान् सर्वान् एव कृताञ्जली । अद्यजातस्य नो कर्म ज्ञायतेऽस्य महीपतेः

tatas tāv ūcatur viprān sarvān eva kṛtāñjalī adyajātasya no karma jñāyate 'sya mahīpateḥ

तत्पश्चात् उन दोनों ने हाथ जोड़कर समस्त विप्रों से कहा — 'अभी-अभी उत्पन्न इस राजा का कर्म हमें ज्ञात नहीं है।'

श्लोक 55 (vishnu.1.13.55)

गुणा न चास्य ज्ञायन्ते न चास्य प्रथितं यशः । स्तोत्रं किमाश्रयं त्व् अस्य कार्यम् अस्माभिर् उच्यताम्

guṇā na cāsya jñāyante na cāsya prathitaṁ yaśaḥ stotraṁ kimāśrayaṁ tv asya kāryam asmābhir ucyatām

'न ही इसके गुण ज्ञात हैं, न इसका यश फैला है; तो हमारी स्तुति का आधार क्या हो, यह हमें बताइए।'

श्लोक 56 (vishnu.1.13.56)

ऋषय ऊचुः । करिष्यत्य् एष यत् कर्म चक्रवर्ती महाबलः । गुणा भविष्या ये चास्य तैर् अयं स्तूयतां नृपः

ṛṣaya ūcuḥ kariṣyaty eṣa yat karma cakravartī mahābalaḥ guṇā bhaviṣyā ye cāsya tair ayaṁ stūyatāṁ nṛpaḥ

ऋषियों ने कहा — 'यह महाबली चक्रवर्ती जो कर्म करेगा और जो गुण इसके होंगे, उन्हीं से इस राजा की स्तुति की जाए।'

श्लोक 57 (vishnu.1.13.57)

श्रीपराशर उवाच । ततः स नृपतिस् तोषं तच् छ्रुत्वा परमं ययौ । सद्गुणैः श्लाघ्यताम् एति स्तव्याश् चाभ्यां गुणा मम

śrīparāśara uvāca tataḥ sa nṛpatis toṣaṁ tac chrutvā paramaṁ yayau sadguṇaiḥ ślāghyatām eti stavyāś cābhyāṁ guṇā mama

श्रीपराशर बोले — तत्पश्चात् यह सुनकर उस राजा को परम संतोष प्राप्त हुआ — 'सद्गुणों से ही स्तुति योग्य बना जाता है; ये दोनों मुझमें स्तुति योग्य गुण ही गाएँ।'

श्लोक 58 (vishnu.1.13.58)

तस्माद् यद् अत्र स्तोत्रे मे गुणनिर्वर्णनं त्व् इमौ । करिष्येते करिष्यामि तद् एवाहं समाहितः

tasmād yad atra stotre me guṇanirvarṇanaṁ tv imau kariṣyete kariṣyāmi tad evāhaṁ samāhitaḥ

'इसलिए इस स्तोत्र में ये दोनों मेरे जिन गुणों का वर्णन करेंगे, उन्हीं को मैं सावधान होकर स्वयं पूर्ण करूँगा।'

श्लोक 59 (vishnu.1.13.59)

यद् इमौ वर्जनीयं च किंचिद् अत्र वदिष्यतः । तद् अहं वर्जयिष्यामीत्य् एवं चक्रे मतिं नृपः

yad imau varjanīyaṁ ca kiṁcid atra vadiṣyataḥ tad ahaṁ varjayiṣyāmīty evaṁ cakre matiṁ nṛpaḥ

'और ये दोनों जिस किसी को इसमें त्याज्य कहेंगे, उसे मैं त्याग दूँगा' — ऐसा राजा ने अपने मन में निश्चय किया।

श्लोक 60 (vishnu.1.13.60)

अथ तौ चक्रतुः स्तोत्रं पृथोर् वैन्यस्य धीमतः । भविष्यैः कर्मभिः सम्यक् सुस्वरौ सूतमागधौ

atha tau cakratuḥ stotraṁ pṛthor vainyasya dhīmataḥ bhaviṣyaiḥ karmabhiḥ samyak susvarau sūtamāgadhau

तत्पश्चात् उन दोनों मधुरकंठी सूत और मागध ने बुद्धिमान वैन्य पृथु के होने वाले कर्मों के अनुसार भलीभाँति स्तोत्र रचा।

श्लोक 61 (vishnu.1.13.61)

सत्यवाग् दानशीलोऽयं सत्यसन्धो नरेश्वरः । ह्रीमान् मैत्रः क्षमाशीलो विक्रान्तो दुष्टशासनः

satyavāg dānaśīlo 'yaṁ satyasandho nareśvaraḥ hrīmān maitraḥ kṣamāśīlo vikrānto duṣṭaśāsanaḥ

'यह नरेश्वर सत्यवादी, दानशील, सत्यप्रतिज्ञ है; लज्जाशील, मैत्रीपूर्ण, क्षमाशील, पराक्रमी, दुष्टों का दमन करने वाला है।'

श्लोक 62 (vishnu.1.13.62)

धर्मज्ञाश् च कृतज्ञाश् च दयावान् प्रियभाषकः । मान्यान् मानयिता यज्वा ब्रह्मण्यः साधुवत्सलः

dharmajñāś ca kṛtajñāś ca dayāvān priyabhāṣakaḥ mānyān mānayitā yajvā brahmaṇyaḥ sādhuvatsalaḥ

'धर्मज्ञ, कृतज्ञ, दयावान्, प्रियभाषी; माननीयों का सम्मान करने वाला, यज्ञकर्ता, ब्राह्मणों का मित्र, साधुओं पर स्नेह रखने वाला है।'

श्लोक 63 (vishnu.1.13.63)

समः शत्रौ च मित्रे च व्यवहारस्थितौ नृपः

samaḥ śatrau ca mitre ca vyavahārasthitau nṛpaḥ

'यह राजा व्यवहार में शत्रु और मित्र दोनों के प्रति समान है।'

श्लोक 64 (vishnu.1.13.64)

सूतेनोक्तान् गुणान् इत्थं स तदा मागधेन च । चकार हृदि तादृक् च कर्मणा कृतवान् असौ

sūtenoktān guṇān itthaṁ sa tadā māgadhena ca cakāra hṛdi tādṛk ca karmaṇā kṛtavān asau

सूत और मागध द्वारा इस प्रकार कहे गए गुणों को उसने अपने हृदय में धारण किया, और वैसा ही कर्म करके वह वैसा ही बन गया।

श्लोक 65 (vishnu.1.13.65)

ततः स पृथिवीपालः पालयन् वसुधाम् इमाम् । इयाज विविधैर् यज्ञैर् महद्भिर् भूरिदक्षिणैः

tataḥ sa pṛthivīpālaḥ pālayan vasudhām imām iyāja vividhair yajñair mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ

तत्पश्चात् उस पृथ्वीपाल ने इस पृथ्वी का पालन करते हुए विविध महान यज्ञों द्वारा, भरपूर दक्षिणा सहित, यज्ञ किया।

श्लोक 66 (vishnu.1.13.66)

तं प्रजाः पृथिवीनाथम् उपतस्थुः क्षुधार्दिताः । ओषधीषु प्रणष्टासु तस्मिन् काले ह्य् अराजके । तम् ऊचुस् तेन ताः पृष्टास् तत्रागमनकारणम्

taṁ prajāḥ pṛthivīnātham upatasthuḥ kṣudhārditāḥ oṣadhīṣu praṇaṣṭāsu tasmin kāle hy arājake tam ūcus tena tāḥ pṛṣṭās tatrāgamanakāraṇam

उस समय, राज्य के अराजक होने से ओषधियाँ नष्ट हो जाने पर, भूख से पीड़ित प्रजाएँ उस पृथ्वीनाथ के पास आईं; पूछे जाने पर उन्होंने उसे अपने आने का कारण बताया।

श्लोक 67 (vishnu.1.13.67)

प्रजा ऊचुः । अराजके नृपश्रेष्ठ धरित्र्या सकलौषधीः । ग्रस्तास् ततः क्षयं यान्ति प्रजाः सर्वाः प्रजेश्वर

prajā ūcuḥ arājake nṛpaśreṣṭha dharitryā sakalauṣadhīḥ grastās tataḥ kṣayaṁ yānti prajāḥ sarvāḥ prajeśvara

प्रजाओं ने कहा — 'हे नृपश्रेष्ठ! राज्य के अराजक होने पर पृथ्वी की समस्त ओषधियाँ नष्ट हो गईं, हे प्रजेश्वर, अब समस्त प्रजाएँ क्षय को प्राप्त हो रही हैं।'

श्लोक 68 (vishnu.1.13.68)

त्वं नो वृत्तिप्रदो धात्रा प्रजापालो निरूपितः । देहि नः क्षुत्परीतानां प्रजानां जीवनौषधीः

tvaṁ no vṛttiprado dhātrā prajāpālo nirūpitaḥ dehi naḥ kṣutparītānāṁ prajānāṁ jīvanauṣadhīḥ

'सृष्टिकर्ता द्वारा आपको हमारे लिए जीविका देने वाला, प्रजापालक नियुक्त किया गया है; भूख से पीड़ित इन प्रजाओं को जीवनदायी ओषधियाँ दीजिए।'

श्लोक 69 (vishnu.1.13.69)

श्रीपराशर उवाच । ततोऽथ नृपतिर् दिव्यम् आदायाजगवं धनुः । शरांश् च दिव्यान् कुपितः सोऽन्वधावद् वसुंधराम्

śrīparāśara uvāca tato 'tha nṛpatir divyam ādāyājagavaṁ dhanuḥ śarāṁś ca divyān kupitaḥ so 'nvadhāvad vasuṁdharām

श्रीपराशर बोले — तत्पश्चात् उस राजा ने दिव्य आजगव धनुष और दिव्य बाण लेकर क्रोधित होकर पृथ्वी का पीछा किया।

श्लोक 70 (vishnu.1.13.70)

ततो ननाश त्वरिता गौर् भूत्वा तु वसुंधरा । सा लोकान् ब्रह्मलोकादीन् संत्रासाद् अगमन् मही

tato nanāśa tvaritā gaur bhūtvā tu vasuṁdharā sā lokān brahmalokādīn saṁtrāsād agaman mahī

तब वह वसुंधरा गौ का रूप धारण करके शीघ्रता से भाग निकली; भय से वह ब्रह्मलोक आदि लोकों में चली गई।

श्लोक 71 (vishnu.1.13.71)

यत्र यत्र ययौ देवी सा तदा भूतधारिणी । तत्र तत्र तु सा वैन्यं ददृशेऽभ्युद्यतायुधम्

yatra yatra yayau devī sā tadā bhūtadhāriṇī tatra tatra tu sā vainyaṁ dadṛśe 'bhyudyatāyudham

वह भूतधारिणी देवी जहाँ-जहाँ गई, वहाँ-वहाँ उसने शस्त्र उठाए हुए वैन्य को ही देखा।

श्लोक 72 (vishnu.1.13.72)

ततस् तं प्राह वसुधा पृथुं पृथुपराक्रमम् । प्रवेपमाना तद्बाणपरित्राणपरायणा

tatas taṁ prāha vasudhā pṛthuṁ pṛthuparākramam pravepamānā tadbāṇaparitrāṇaparāyaṇā

तब काँपती हुई और उसके बाणों से अपनी रक्षा में तत्पर वसुधा ने अपार पराक्रमी पृथु से यह कहा।

श्लोक 73 (vishnu.1.13.73)

श्रीपृथिव्य् उवाच । स्त्रीवधे त्वं महापापं किं नरेन्द्र न पश्यसि । येन मां हन्तुम् अत्यर्थं प्रकरोषि नृपोद्यमम्

śrīpṛthivy uvāca strīvadhe tvaṁ mahāpāpaṁ kiṁ narendra na paśyasi yena māṁ hantum atyarthaṁ prakaroṣi nṛpodyamam

श्रीपृथिवी बोलीं — 'हे नरेन्द्र! क्या आप स्त्री-वध के महापाप को नहीं देखते, कि मुझे मारने के लिए इतना बड़ा राजोद्यम कर रहे हैं?'

श्लोक 74 (vishnu.1.13.74)

श्रीपृथुर् उवाच । एकस्मिन् यत्र निधनं प्रापिते दुष्टचारिणि । बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो वधः

śrīpṛthur uvāca ekasmin yatra nidhanaṁ prāpite duṣṭacāriṇi bahūnāṁ bhavati kṣemaṁ tasya puṇyaprado vadhaḥ

श्रीपृथु बोले — 'जहाँ एक दुष्टाचारी को मृत्यु प्राप्त कराई जाती है, वहाँ बहुतों का कल्याण होता है; उसका वध पुण्यदायी है।'

श्लोक 75 (vishnu.1.13.75)

श्रीपृथिव्य् उवाच । प्रजानाम् उपकाराय यदि मां त्वं हनिष्यसि । आधारः कः प्रजानां ते नृपश्रेष्ठ भविष्यति

śrīpṛthivy uvāca prajānām upakārāya yadi māṁ tvaṁ haniṣyasi ādhāraḥ kaḥ prajānāṁ te nṛpaśreṣṭha bhaviṣyati

श्रीपृथिवी बोलीं — 'यदि आप प्रजाओं के उपकार के लिए मुझे मारेंगे, तो हे नृपश्रेष्ठ, आपकी प्रजाओं का आधार क्या रहेगा?'

श्लोक 76 (vishnu.1.13.76)

श्रीपृथुर् उवाच । त्वां हत्वा वसुधे बाणैर् मच्छासनपराङ्मुखीम् । आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्य् अहं प्रजाः

śrīpṛthur uvāca tvāṁ hatvā vasudhe bāṇair macchāsanaparāṅmukhīm ātmayogabalenemā dhārayiṣyāmy ahaṁ prajāḥ

श्रीपृथु बोले — 'हे वसुधे! मेरी आज्ञा से विमुख तुम्हें बाणों से मारकर, मैं अपने ही योगबल से इन प्रजाओं का धारण करूँगा।'

श्लोक 77 (vishnu.1.13.77)

श्रीपराशर उवाच । ततः प्रणम्य वसुधा तं भूयः प्राह पार्थिवम् । प्रवेपिताङ्गी परमं साध्वसं समुपागता

śrīparāśara uvāca tataḥ praṇamya vasudhā taṁ bhūyaḥ prāha pārthivam pravepitāṅgī paramaṁ sādhvasaṁ samupāgatā

श्रीपराशर बोले — तत्पश्चात् वसुधा ने उस राजा को प्रणाम करके, अंगों में कँपकँपी और परम भय से युक्त होकर, पुनः यह कहा।

श्लोक 78 (vishnu.1.13.78)

श्रीपृथिव्य् उवाच । उपायतः समारब्धाः सर्वे सिद्ध्यन्त्य् उपक्रमाः । तस्माद् वदाम्य् उपायं ते तं कुरुष्व यदीच्छसि

śrīpṛthivy uvāca upāyataḥ samārabdhāḥ sarve siddhyanty upakramāḥ tasmād vadāmy upāyaṁ te taṁ kuruṣva yadīcchasi

श्रीपृथिवी बोलीं — 'सभी प्रयत्न उचित उपाय से आरंभ किए जाने पर ही सिद्ध होते हैं; इसलिए मैं आपको उपाय बताती हूँ, यदि चाहें तो उसे कीजिए।'

श्लोक 79 (vishnu.1.13.79)

समस्ता या मया जीर्णा नरनाथ महौषधीः । यदीच्छसि प्रदास्यामि ताः क्षीरपरिणामिनीः

samastā yā mayā jīrṇā naranātha mahauṣadhīḥ yadīcchasi pradāsyāmi tāḥ kṣīrapariṇāminīḥ

'हे नरनाथ! मुझमें जो सम्पूर्ण महान ओषधियाँ जीर्ण हो चुकी हैं, यदि आप चाहें तो मैं उन्हें दुग्ध के रूप में परिणत करके दे दूँगी।'

श्लोक 80 (vishnu.1.13.80)

तस्मात् प्रजाहितार्थाय मम धर्मभृतां वर । तं तु वत्सं प्रयच्छ त्वं क्षरेयं येन वत्सला

tasmāt prajāhitārthāya mama dharmabhṛtāṁ vara taṁ tu vatsaṁ prayaccha tvaṁ kṣareyaṁ yena vatsalā

'इसलिए, हे धर्मधारियों में श्रेष्ठ, प्रजाओं के हित के लिए मुझे वह बछड़ा दीजिए जिससे स्नेहवश मैं दूध छोड़ सकूँ।'

श्लोक 81 (vishnu.1.13.81)

समां च कुरु सर्वत्र येन क्षीरं समन्ततः । वरौषधीबीजभूतं वीर सर्वत्र भावये

samāṁ ca kuru sarvatra yena kṣīraṁ samantataḥ varauṣadhībījabhūtaṁ vīra sarvatra bhāvaye

'और मुझे सर्वत्र समतल कीजिए, हे वीर, जिससे दूध सब जगह समान रूप से बहे; मैं सर्वत्र श्रेष्ठ ओषधियों के बीजरूप में उपस्थित होऊँगी।'

श्लोक 82 (vishnu.1.13.82)

श्रीपराशर उवाच । तत उत्सारयाम् आस शैलाञ् छतसहस्रशः । धनुष्कोट्या तदा वैन्यस् तेन शैला विवर्धिताः

śrīparāśara uvāca tata utsārayām āsa śailāñ chatasahasraśaḥ dhanuṣkoṭyā tadā vainyas tena śailā vivardhitāḥ

श्रीपराशर बोले — तत्पश्चात् उस वैन्य ने धनुष के अग्रभाग से सैकड़ों-हजारों पर्वतों को हटाया; उससे पर्वत और भी बढ़ गए।

श्लोक 83 (vishnu.1.13.83)

न हि पूर्वविसर्गे वै विषमे पृथिवीतले । प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वा तदाभवत्

na hi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale pravibhāgaḥ purāṇāṁ vā grāmāṇāṁ vā tadābhavat

पूर्व सृष्टि में विषम पृथ्वीतल पर पुरों और ग्रामों का विभाजन उस समय तक नहीं हुआ था।

श्लोक 84 (vishnu.1.13.84)

न सस्यानि न गोरक्ष्यं न कृषिर् न वणिक्पथः । वैन्यात् प्रभृति मैत्रेय सर्वस्यैतस्य संभवः

na sasyāni na gorakṣyaṁ na kṛṣir na vaṇikpathaḥ vainyāt prabhṛti maitreya sarvasyaitasya saṁbhavaḥ

हे मैत्रेय! न अन्न, न गोरक्षा, न कृषि, न व्यापारमार्ग था — वैन्य से ही इन सबकी उत्पत्ति हुई।

श्लोक 85 (vishnu.1.13.85)

यत्र यत्र समं त्व् अस्या भूमेर् आसीन् नराधिपः । तत्र तत्र प्रजानां हि निवासं समरोचयत्

yatra yatra samaṁ tv asyā bhūmer āsīn narādhipaḥ tatra tatra prajānāṁ hi nivāsaṁ samarocayat

इस पृथ्वी का जो-जो भाग समतल हुआ, वहाँ-वहाँ उसने प्रजाओं के निवास को उपयुक्त बनाया।

श्लोक 86 (vishnu.1.13.86)

आहारः फलमूलानि प्रजानाम् अभवत् तदा । कृच्छ्रेण महता सोऽपि प्रणष्टास्व् ओषधीषु वै

āhāraḥ phalamūlāni prajānām abhavat tadā kṛcchreṇa mahatā so 'pi praṇaṣṭāsv oṣadhīṣu vai

तब तक प्रजाओं का आहार फल और मूल ही था, वह भी ओषधियों के नष्ट हो जाने से महान कष्ट से प्राप्त होता था।

श्लोक 87 (vishnu.1.13.87)

स कल्पयित्वा वत्सं तु मनुं स्वायम्भुवं प्रभुम् । स्वे पाणौ पृथिवीनाथो दुदोह पृथिवीं पृथुः । सस्यजातानि सर्वाणि प्रजानां हितकाम्यया

sa kalpayitvā vatsaṁ tu manuṁ svāyambhuvaṁ prabhum sve pāṇau pṛthivīnātho dudoha pṛthivīṁ pṛthuḥ sasyajātāni sarvāṇi prajānāṁ hitakāmyayā

तत्पश्चात् स्वायंभुव मनु को बछड़ा बनाकर उस पृथ्वीनाथ पृथु ने अपने ही हाथ में, प्रजाओं के हित की कामना से, समस्त प्रकार के अन्नों को दुहा।

श्लोक 88 (vishnu.1.13.88)

तेनान्नेन प्रजास् तात वर्तन्तेऽद्यापि नित्यशः

tenānnena prajās tāta vartante 'dyāpi nityaśaḥ

हे तात! उसी अन्न से प्रजाएँ आज भी सदा जीवित रहती हैं।

श्लोक 89 (vishnu.1.13.89)

प्राणप्रदानात् स पृथुर् यस्माद् भूमेर् अभूत् पिता । ततस् तु पृथिवीसंज्ञाम् अवापाखिलधारिणी

prāṇapradānāt sa pṛthur yasmād bhūmer abhūt pitā tatas tu pṛthivīsaṁjñām avāpākhiladhāriṇī

चूँकि पृथु ने प्राण देकर पृथ्वी का, मानो पिता के समान, पालन किया, इसलिए वह सर्वधारिणी पृथ्वी 'पृथ्वी' नाम को प्राप्त हुई।

श्लोक 90 (vishnu.1.13.90)

ततश् च देवैर् मुनिभिर् दैत्यै रक्षोभिर् अद्रिभिः । गन्धर्वैर् उरगैर् यक्षैः पितृभिस् तरुभिस् तथा

tataś ca devair munibhir daityai rakṣobhir adribhiḥ gandharvair uragair yakṣaiḥ pitṛbhis tarubhis tathā

तत्पश्चात् देवों, मुनियों, दैत्यों, राक्षसों, पर्वतों, गंधर्वों, नागों, यक्षों, पितरों और वृक्षों ने भी —

श्लोक 91 (vishnu.1.13.91)

तत् तत् पात्रम् उपादाय तत् तद् दुग्धं मुने पयः । वत्सदोग्धृविशेषाश् च तेषां तद्योनयोऽभवन्

tat tat pātram upādāya tat tad dugdhaṁ mune payaḥ vatsadogdhṛviśeṣāś ca teṣāṁ tadyonayo 'bhavan

हे मुने! अपने-अपने पात्र से अपना-अपना दूध दुहा; और उन सबके लिए अपनी-अपनी जाति के अनुरूप विशेष बछड़े और दोहन करने वाले हुए।

श्लोक 92 (vishnu.1.13.92)

सैषा धात्री विधात्री च धारिणी पोषणी तथा । सर्वस्य जगतः पृथ्वी विष्णुपादतलोद्भवा

saiṣā dhātrī vidhātrī ca dhāriṇī poṣaṇī tathā sarvasya jagataḥ pṛthvī viṣṇupādatalodbhavā

वही यह पृथ्वी सम्पूर्ण जगत् की धात्री, विधात्री, धारिणी और पोषिणी है, जो विष्णु के चरणतल से उत्पन्न हुई है।

श्लोक 93 (vishnu.1.13.93)

एवंप्रभावः स पृथुः पुत्रो वेनस्य वीर्यवान् । जज्ञे महीपतिः पूर्वं राजाभूज् जनरञ्जनात्

evaṁprabhāvaḥ sa pṛthuḥ putro venasya vīryavān jajñe mahīpatiḥ pūrvaṁ rājābhūj janarañjanāt

इस प्रकार वेन का पराक्रमी पुत्र वह पृथु पूर्वकाल में उत्पन्न होकर, प्रजाओं को प्रसन्न करने के कारण, ऐसे प्रभाव वाला पृथ्वीपति राजा हुआ।

श्लोक 94 (vishnu.1.13.94)

य इदं जन्म वैन्यस्य पृथोः संकीर्तयेन् नरः । न तस्य दुष्कृतं किंचित् फलदायि प्रजायते

ya idaṁ janma vainyasya pṛthoḥ saṁkīrtayen naraḥ na tasya duṣkṛtaṁ kiṁcit phaladāyi prajāyate

जो मनुष्य वेन-पुत्र पृथु के इस जन्म का कीर्तन करता है, उसका कोई भी दुष्कृत्य फलदायी नहीं होता।

श्लोक 95 (vishnu.1.13.95)

दुःस्वप्नोपशमं नॄणां शृण्वतां चैतद् उत्तमम् । पृथोर् जन्म प्रभावश् च करोति सततं नृणाम्

duḥsvapnopaśamaṁ nṝṇāṁ śṛṇvatāṁ caitad uttamam pṛthor janma prabhāvaś ca karoti satataṁ nṛṇām

इस उत्तम कथा को सुनने वालों के दुःस्वप्न शांत हो जाते हैं; पृथु का यह जन्म और प्रभाव सदा मनुष्यों का कल्याण करता है।

अध्याय 12अध्याय-सूचीअध्याय 14