Skip to main content

प्रथमांश · अध्याय 12

ध्रुव की तपस्या और विष्णु-दर्शन

अध्याय 11अध्याय-सूचीअध्याय 13

श्लोक 1 (vishnu.1.12.1)

श्रीपराशर उवाच । निशम्यैतद् अशेषेण मैत्रेय नृपतेः सुतः । निर्जगाम वनात् तस्मात् प्रणिपत्य स तान् ऋषीन्

śrīparāśara uvāca niśamyaitad aśeṣeṇa maitreya nṛpateḥ sutaḥ nirjagāma vanāt tasmāt praṇipatya sa tān ṛṣīn

श्रीपराशर बोले — हे मैत्रेय! यह सब सुनकर राजा का वह पुत्र उन ऋषियों को प्रणाम करके उस वन से निकल पड़ा।

श्लोक 2 (vishnu.1.12.2)

कृतकृत्यम् इवात्मानं मन्यमानस् ततो द्विज । मधुसंज्ञं महापुण्यं जगाम यमुनातटम्

kṛtakṛtyam ivātmānaṁ manyamānas tato dvija madhusaṁjñaṁ mahāpuṇyaṁ jagāma yamunātaṭam

अपने आपको मानो कृतकृत्य मानते हुए, हे द्विज, वह मधु नामक अत्यंत पवित्र यमुना-तट पर पहुँचा।

श्लोक 3 (vishnu.1.12.3)

पुनश् च मधुसंज्ञेन दैत्येनाधिष्ठितं यतः । ततो मधुवनं नाम्ना ख्यातम् अत्र महीतले

punaś ca madhusaṁjñena daityenādhiṣṭhitaṁ yataḥ tato madhuvanaṁ nāmnā khyātam atra mahītale

मधु नामक दैत्य द्वारा पहले वहाँ अधिष्ठित होने के कारण वह स्थान इस पृथ्वी पर मधुवन नाम से प्रसिद्ध हुआ।

श्लोक 4 (vishnu.1.12.4)

हत्वा च लवणं रक्षो मधुपुत्रं महाबलम् । शत्रुघ्नो मधुरां नाम पुरीं यत्र चकार वै

hatvā ca lavaṇaṁ rakṣo madhuputraṁ mahābalam śatrughno madhurāṁ nāma purīṁ yatra cakāra vai

और वहीं मधु के महाबली पुत्र लवण राक्षस को मारकर शत्रुघ्न ने मथुरा नामक नगरी बसाई।

श्लोक 5 (vishnu.1.12.5)

यत्र वै देवदेवस्य सांनिध्यं हरिमेधसः । सर्वपापहरे तस्मिंस् तपस् तीर्थे चकार सः

yatra vai devadevasya sāṁnidhyaṁ harimedhasaḥ sarvapāpahare tasmiṁs tapas tīrthe cakāra saḥ

जहाँ देवाधिदेव हरिमेधा का सान्निध्य है, उस सर्वपापहारी तीर्थ में उसने तपस्या की।

श्लोक 6 (vishnu.1.12.6)

मरीचिमिश्रैर् मुनिभिर् यथोद्दिष्टम् अभूत् तथा । आत्मन्य् अशेषदेवेशं स्थितं विष्णुम् अमन्यत

marīcimiśrair munibhir yathoddiṣṭam abhūt tathā ātmany aśeṣadeveśaṁ sthitaṁ viṣṇum amanyata

मरीचि आदि मुनियों द्वारा जैसा उपदिष्ट किया गया था, वैसा ही उसने किया; उसने अपने भीतर समस्त देवेश्वर विष्णु को स्थित मान लिया।

श्लोक 7 (vishnu.1.12.7)

अनन्यचेतसस् तस्य ध्यायतो भगवान् हरिः । सर्वभूतगतो विप्र सर्वभावगतोऽभवत्

ananyacetasas tasya dhyāyato bhagavān hariḥ sarvabhūtagato vipra sarvabhāvagato 'bhavat

अनन्यचित्त होकर ध्यान करते हुए उसके भीतर भगवान् हरि, हे विप्र, सर्वभूतगत और सर्वभावगत हो गए।

श्लोक 8 (vishnu.1.12.8)

मनस्य् अवस्थिते तस्य विष्णौ मैत्रेय योगिनः । न शशाक धरा भारम् उद्वोढुं भूतधारिणी

manasy avasthite tasya viṣṇau maitreya yoginaḥ na śaśāka dharā bhāram udvoḍhuṁ bhūtadhāriṇī

हे मैत्रेय! उसके मन में विष्णु के स्थित हो जाने पर, उस योगी के तेज को धारण करने में भूतधारिणी पृथ्वी असमर्थ हो गई।

श्लोक 9 (vishnu.1.12.9)

वामपादस्थिते तस्मिन् ननामार्धेन मेदिनी । द्वितीयं च ननामार्धं क्षितेर् दक्षिणतः स्थिते

vāmapādasthite tasmin nanāmārdhena medinī dvitīyaṁ ca nanāmārdhaṁ kṣiter dakṣiṇataḥ sthite

उसके बाएँ पैर पर स्थित होने पर पृथ्वी का आधा भाग झुक गया; और दाहिनी ओर स्थित होने पर उसका दूसरा आधा भाग भी झुक गया।

श्लोक 10 (vishnu.1.12.10)

पादाङ्गुष्ठेन संपीड्य यदा स वसुधां स्थितः । तदा सा वसुधा विप्र चचाल सह पर्वतैः

pādāṅguṣṭhena saṁpīḍya yadā sa vasudhāṁ sthitaḥ tadā sā vasudhā vipra cacāla saha parvataiḥ

जब उसने अंगूठे से दबाकर पृथ्वी पर पैर रखा, तब, हे विप्र, वह पृथ्वी अपने पर्वतों सहित काँप उठी।

श्लोक 11 (vishnu.1.12.11)

नद्यो नदाः समुद्राश् च संक्षोभं परमं ययुः । तत्क्षोभाद् अमराः क्षोभं परं जग्मुर् महामुने

nadyo nadāḥ samudrāś ca saṁkṣobhaṁ paramaṁ yayuḥ tatkṣobhād amarāḥ kṣobhaṁ paraṁ jagmur mahāmune

नदियाँ, नद और समुद्र अत्यंत क्षोभ को प्राप्त हुए; उसी क्षोभ से, हे महामुने, देवगण भी परम क्षोभ को प्राप्त हुए।

श्लोक 12 (vishnu.1.12.12)

यामा नाम तदा देवा मैत्रेय परमाकुलाः । इन्द्रेण सह संमन्त्र्य ध्यानभङ्गं प्रचक्रमुः

yāmā nāma tadā devā maitreya paramākulāḥ indreṇa saha saṁmantrya dhyānabhaṅgaṁ pracakramuḥ

याम नामक देवगण, हे मैत्रेय, अत्यंत व्याकुल होकर इन्द्र के साथ सलाह करके उसकी समाधि भंग करने चल पड़े।

श्लोक 13 (vishnu.1.12.13)

कूष्माण्डा विविधै रूपैर् महेन्द्रेण महामुने । समाधिभङ्गम् अत्यन्तम् आरब्धाः कर्तुम् आतुराः

kūṣmāṇḍā vividhai rūpair mahendreṇa mahāmune samādhibhaṅgam atyantam ārabdhāḥ kartum āturāḥ

कूष्माण्ड नामक देवगण नाना रूप धारण करके महेन्द्र के साथ, हे महामुने, उसकी गहन समाधि भंग करने के लिए व्याकुल होकर जुट गए।

श्लोक 14 (vishnu.1.12.14)

सुनीतिर् नाम तन्माता सास्रा तत्पुरतः स्थिता । पुत्रेति करुणां वाचम् आह मायामयी तदा

sunītir nāma tanmātā sāsrā tatpurataḥ sthitā putreti karuṇāṁ vācam āha māyāmayī tadā

सुनीति नामक उसकी माता, आँसू भरी, माया से रचित होकर उसके सामने खड़ी हुई और करुण वाणी में बोली — 'हे पुत्र!'

श्लोक 15 (vishnu.1.12.15)

पुत्रकास्मान् निवर्तस्व शरीरव्ययदारुणात् । निर्बन्धतो मया लब्धो बहुभिस् त्वं मनोरथैः

putrakāsmān nivartasva śarīravyayadāruṇāt nirbandhato mayā labdho bahubhis tvaṁ manorathaiḥ

'हे पुत्रक! शरीर का नाश करने वाले इस भयंकर कार्य से लौट आओ; बड़ी कठिनाई से, अनेक मनोरथों से मैंने तुम्हें पाया है।'

श्लोक 16 (vishnu.1.12.16)

दीनाम् एकां परित्यक्तुम् अनाथां न त्वम् अर्हसि । सपत्नीवचनाद् वत्स अगतेस् त्वं गतिर् मम

dīnām ekāṁ parityaktum anāthāṁ na tvam arhasi sapatnīvacanād vatsa agates tvaṁ gatir mama

'तुम एक दीन, अनाथ को त्यागने योग्य नहीं हो; हे वत्स! सौत के वचन से, अन्य गति न पाकर, तुम ही मेरी एकमात्र गति हो।'

श्लोक 17 (vishnu.1.12.17)

क्व च त्वं पञ्चवर्षीयः क्व चैतद् दारुणं तपः । निवर्त्यतां मनः कष्टान् निर्बन्धात् फलवर्जितात्

kva ca tvaṁ pañcavarṣīyaḥ kva caitad dāruṇaṁ tapaḥ nivartyatāṁ manaḥ kaṣṭān nirbandhāt phalavarjitāt

'कहाँ तुम पाँच वर्ष के बालक, और कहाँ यह भयंकर तप! इस निष्फल दुराग्रह से मन को कठिनाई से हटाओ।'

श्लोक 18 (vishnu.1.12.18)

कालः क्रीडनकानां ते तदन्तेऽध्ययनस्य च । ततः समस्तभोगानां तदन्ते चेष्यते तपः

kālaḥ krīḍanakānāṁ te tadante 'dhyayanasya ca tataḥ samastabhogānāṁ tadante ceṣyate tapaḥ

'तुम्हारा यह समय खेलने का है, फिर उसके बाद अध्ययन का; उसके बाद समस्त भोगों का समय है, और उसके बाद ही तप वांछनीय है।'

श्लोक 19 (vishnu.1.12.19)

कालः क्रीडनकानां यस् तव बालस्य पुत्रक । तस्मिंस् त्वम् इत्थं तपसि किं नाशायात्मनो रतः

kālaḥ krīḍanakānāṁ yas tava bālasya putraka tasmiṁs tvam itthaṁ tapasi kiṁ nāśāyātmano rataḥ

'हे पुत्रक! जो तुम्हारा बालक के रूप में खेलने का समय है, उस समय तुम इस प्रकार तप में रत होकर अपने आपको क्यों नष्ट कर रहे हो?'

श्लोक 20 (vishnu.1.12.20)

मत्प्रीतिः परमो धर्मो वयोवस्थाक्रियाक्रमम् । अनुवर्तस्व मा मोहं निवर्तास्माद् अधर्मतः

matprītiḥ paramo dharmo vayovasthākriyākramam anuvartasva mā mohaṁ nivartāsmād adharmataḥ

'मेरी प्रसन्नता ही परम धर्म है; अपनी अवस्था के अनुरूप क्रम का पालन करो, मोह मत करो, इस अधर्म से लौट आओ।'

श्लोक 21 (vishnu.1.12.21)

परित्यजति वत्साद्य यद्य् एतन् न भवांस् तपः । त्यक्ष्याम्य् अहम् अपि प्राणांस् ततो वै पश्यतस् तव

parityajati vatsādya yady etan na bhavāṁs tapaḥ tyakṣyāmy aham api prāṇāṁs tato vai paśyatas tava

'हे वत्स! यदि आज तुम इस तप को नहीं त्यागोगे, तो मैं भी तुम्हारे देखते हुए अपने प्राण त्याग दूँगी।'

श्लोक 22 (vishnu.1.12.22)

श्रीपराशर उवाच । स तां विलपतीम् एवं बाष्पव्याकुललोचनाम् । समाहितमना विष्णौ पश्यन्न् अपि न दृष्टवान्

śrīparāśara uvāca sa tāṁ vilapatīm evaṁ bāṣpavyākulalocanām samāhitamanā viṣṇau paśyann api na dṛṣṭavān

श्रीपराशर बोले — इस प्रकार विलाप करती हुई, अश्रुओं से व्याकुल नेत्रों वाली उस स्त्री को देखते हुए भी, विष्णु में समाहितचित्त वह उसे वास्तव में नहीं देख रहा था।

श्लोक 23 (vishnu.1.12.23)

वत्स वत्स सुघोराणि रक्षांस्य् एतानि भीषणे । वनेऽभ्युद्यतशस्त्राणि समायान्त्य् अपगम्यताम्

vatsa vatsa sughorāṇi rakṣāṁsy etāni bhīṣaṇe vane 'bhyudyataśastrāṇi samāyānty apagamyatām

'हे वत्स, वत्स! ये अत्यंत भयंकर राक्षस, शस्त्र उठाए हुए, भीषण वन में इस ओर आ रहे हैं — यहाँ से हट जाओ।'

श्लोक 24 (vishnu.1.12.24)

इत्य् उक्त्वा प्रययौ साथ रक्षांस्य् आविर्बभुस् ततः । अभ्युद्यतोग्रशस्त्राणि ज्वालामालाकुलैर् मुखैः

ity uktvā prayayau sātha rakṣāṁsy āvirbabhus tataḥ abhyudyatograśastrāṇi jvālāmālākulair mukhaiḥ

ऐसा कहकर वह चली गई; तत्पश्चात् ज्वालाओं की मालाओं से युक्त मुखों वाले, उग्र शस्त्र उठाए हुए राक्षस प्रकट हुए।

श्लोक 25 (vishnu.1.12.25)

ततो नादान् अतीवोग्रान् राजपुत्रस्य ते पुरः । मुमुचुर् दीप्तशस्त्राणि भ्रामयन्तो निशाचराः

tato nādān atīvogrān rājaputrasya te puraḥ mumucur dīptaśastrāṇi bhrāmayanto niśācarāḥ

तत्पश्चात् उस राजपुत्र के सामने वे निशाचर अत्यंत भयंकर गर्जन करते हुए, जलते हुए शस्त्रों को घुमाते हुए, चिल्लाने लगे।

श्लोक 26 (vishnu.1.12.26)

शिवाश् च शतशो नेदुः सज्वालकवलैर् मुखैः । त्रासाय तस्य बालस्य योगयुक्तस्य सर्वतः

śivāś ca śataśo neduḥ sajvālakavalair mukhaiḥ trāsāya tasya bālasya yogayuktasya sarvataḥ

ज्वाला के ग्रास वाले मुखों से सैकड़ों गीदड़ भी, उस योगयुक्त बालक को सब ओर से भयभीत करने के लिए, बोलने लगे।

श्लोक 27 (vishnu.1.12.27)

हन्यतां हन्यताम् एष छिद्यतां छिद्यताम् अयम् । भक्ष्यतां भक्ष्यतां चायम् इत्य् ऊचुस् ते निशाचराः

hanyatāṁ hanyatām eṣa chidyatāṁ chidyatām ayam bhakṣyatāṁ bhakṣyatāṁ cāyam ity ūcus te niśācarāḥ

'इसे मारो, मारो! इसे काटो, काटो! इसे खाओ, खाओ!' — ऐसा वे निशाचर बोलने लगे।

श्लोक 28 (vishnu.1.12.28)

ततो नानाविधान् नादान् सिंहोष्ट्रमकराननाः । त्रासाय राजपुत्रस्य नेदुस् ते रजनीचराः

tato nānāvidhān nādān siṁhoṣṭramakarānanāḥ trāsāya rājaputrasya nedus te rajanīcarāḥ

तत्पश्चात् सिंह, ऊँट और मगरमच्छ के समान मुखों वाले वे रात्रिचर, राजपुत्र को भयभीत करने के लिए नाना प्रकार की भयंकर ध्वनियाँ करने लगे।

श्लोक 29 (vishnu.1.12.29)

रक्षांसि तानि ते नादाः शिवास् तान्य् आयुधानि च । गोविन्दासक्तचित्तस्य ययुर् नेन्द्रियगोचरम्

rakṣāṁsi tāni te nādāḥ śivās tāny āyudhāni ca govindāsaktacittasya yayur nendriyagocaram

गोविंद में आसक्तचित्त उस बालक की इन्द्रियों के विषय बने ही नहीं वे राक्षस, वे गर्जन, वे गीदड़, और वे शस्त्र।

श्लोक 30 (vishnu.1.12.30)

एकाग्रचेताः सततं विष्णुम् एवात्मसंश्रयम् । दृष्टवान् पृथिवीनाथपुत्रो नान्यत् कथंचन

ekāgracetāḥ satataṁ viṣṇum evātmasaṁśrayam dṛṣṭavān pṛthivīnāthaputro nānyat kathaṁcana

एकाग्रचित्त होकर उस पृथ्वीनाथ-पुत्र ने सतत केवल आत्मा के आश्रयभूत विष्णु को ही देखा, अन्य कुछ भी कभी नहीं।

श्लोक 31 (vishnu.1.12.31)

ततः सर्वासु मायासु विलीनासु पुनः सुराः । संक्षोभं परमं जग्मुस् तत्पराभवशङ्किताः

tataḥ sarvāsu māyāsu vilīnāsu punaḥ surāḥ saṁkṣobhaṁ paramaṁ jagmus tatparābhavaśaṅkitāḥ

तत्पश्चात् समस्त माया के विलीन हो जाने पर देवगण पुनः अपने पराभव की आशंका से परम क्षोभ को प्राप्त हुए।

श्लोक 32 (vishnu.1.12.32)

ते समेत्य जगद्योनिम् अनादिनिधनं हरिम् । शरण्यं शरणं यातास् तपसा तस्य तापिताः

te sametya jagadyonim anādinidhanaṁ harim śaraṇyaṁ śaraṇaṁ yātās tapasā tasya tāpitāḥ

वे मिलकर, उसकी तपस्या से संतप्त होकर, अनादि-अनंत, शरण देने योग्य हरि की शरण में गए।

श्लोक 33 (vishnu.1.12.33)

देवा ऊचुः । देवदेव जगन्नाथ परेश पुरुषोत्तम । ध्रुवस्य तपसा तप्तास् त्वां वयं शरणं गताः

devā ūcuḥ devadeva jagannātha pareśa puruṣottama dhruvasya tapasā taptās tvāṁ vayaṁ śaraṇaṁ gatāḥ

देवताओं ने कहा — 'हे देवदेव! हे जगन्नाथ! हे परेश! हे पुरुषोत्तम! ध्रुव की तपस्या से संतप्त होकर हम आपकी शरण में आए हैं।'

श्लोक 34 (vishnu.1.12.34)

दिने दिने कलाशेषैः शशाङ्कः पूर्यते यथा । तथायं तपसा देव प्रयात्य् ऋद्धिम् अहर्निशम्

dine dine kalāśeṣaiḥ śaśāṅkaḥ pūryate yathā tathāyaṁ tapasā deva prayāty ṛddhim aharniśam

'जैसे चंद्रमा प्रतिदिन अपनी शेष कलाओं से पूर्ण होता जाता है, वैसे ही यह, हे देव, तप से रात-दिन समृद्धि को प्राप्त हो रहा है।'

श्लोक 35 (vishnu.1.12.35)

औत्तानपादितपसा वयम् इत्थं जनार्दन । भीतास् त्वां शरणं यातास् तपसस् तं निवर्तय

auttānapāditapasā vayam itthaṁ janārdana bhītās tvāṁ śaraṇaṁ yātās tapasas taṁ nivartaya

'उत्तानपाद-पुत्र की तपस्या से भयभीत होकर, हे जनार्दन, हम इस प्रकार आपकी शरण में आए हैं; उसे तप से लौटा दीजिए।'

श्लोक 36 (vishnu.1.12.36)

न विद्मः किं स शक्रत्वं किं सूर्यत्वम् अभीप्सति । वित्तपाम्बुपसोमानां साभिलाषः पदेषु किम्

na vidmaḥ kiṁ sa śakratvaṁ kiṁ sūryatvam abhīpsati vittapāmbupasomānāṁ sābhilāṣaḥ padeṣu kim

'हम नहीं जानते कि वह इन्द्रत्व चाहता है या सूर्यत्व, अथवा कुबेर, वरुण और सोम के पदों की भी उसे अभिलाषा है।'

श्लोक 37 (vishnu.1.12.37)

तद् अस्माकं प्रसीदेश हृदयाच् छल्यम् उद्धर । उत्तानपादतनयं तपसः संनिवर्तय

tad asmākaṁ prasīdeśa hṛdayāc chalyam uddhara uttānapādatanayaṁ tapasaḥ saṁnivartaya

'इसलिए, हे ईश! हम पर प्रसन्न होइए, हमारे हृदय से यह शल्य निकालिए — उत्तानपाद-पुत्र को तप से निवृत्त कीजिए।'

श्लोक 38 (vishnu.1.12.38)

श्रीभगवान् उवाच । नेन्द्रत्वं न च सूर्यत्वं नैवाम्बुपधनेशताम् । प्रार्थयत्य् एष यं कामं तं करोम्य् अखिलं सुराः

śrībhagavān uvāca nendratvaṁ na ca sūryatvaṁ naivāmbupadhaneśatām prārthayaty eṣa yaṁ kāmaṁ taṁ karomy akhilaṁ surāḥ

श्रीभगवान् बोले — 'हे सुरो! न इन्द्रत्व, न सूर्यत्व, न ही जल-निधियों का स्वामित्व — वह जो भी इच्छा माँगेगा, मैं उसे सम्पूर्ण रूप से पूर्ण करूँगा।'

श्लोक 39 (vishnu.1.12.39)

यात देवा यथाकामं स्वस्थानं विगतज्वराः । निवर्तयाम्य् अहं बालं तपस्य् आसक्तमानसम्

yāta devā yathākāmaṁ svasthānaṁ vigatajvarāḥ nivartayāmy ahaṁ bālaṁ tapasy āsaktamānasam

'तुम सब निश्चिंत होकर अपने-अपने स्थान को यथेच्छ जाओ; मैं स्वयं उस तप में आसक्तचित्त बालक को लौटाता हूँ।'

श्लोक 40 (vishnu.1.12.40)

श्रीपराशर उवाच । इत्य् उक्ता देवदेवेन प्रणम्य त्रिदशास् ततः । प्रययुः स्वानि धिष्ण्यानि शतक्रतुपुरोगमाः

śrīparāśara uvāca ity uktā devadevena praṇamya tridaśās tataḥ prayayuḥ svāni dhiṣṇyāni śatakratupurogamāḥ

श्रीपराशर बोले — देवाधिदेव द्वारा ऐसा कहे जाने पर देवगण प्रणाम करके, शतक्रतु को आगे करके, अपने-अपने स्थानों को चले गए।

श्लोक 41 (vishnu.1.12.41)

भगवान् अपि सर्वात्मा तन्मयत्वेन तोषितः । गत्वा ध्रुवम् उवाचेदं चतुर्भुजवपुर् हरिः

bhagavān api sarvātmā tanmayatvena toṣitaḥ gatvā dhruvam uvācedaṁ caturbhujavapur hariḥ

सर्वात्मा भगवान् भी उसकी उस तन्मयता से प्रसन्न होकर, चतुर्भुज रूप धारण किए हुए हरि, ध्रुव के पास जाकर यह बोले।

श्लोक 42 (vishnu.1.12.42)

श्रीभगवान् उवाच । औत्तानपादे भद्रं ते तपसा परितोषितः । वरदोऽहम् अनुप्राप्तो वरं वरय सुव्रत

śrībhagavān uvāca auttānapāde bhadraṁ te tapasā paritoṣitaḥ varado 'ham anuprāpto varaṁ varaya suvrata

श्रीभगवान् बोले — 'हे उत्तानपाद-पुत्र! तुम्हारा कल्याण हो; तुम्हारे तप से मैं प्रसन्न हूँ, वरदाता मैं तुम्हारे समक्ष उपस्थित हूँ, हे सुव्रत, वर माँगो।'

श्लोक 43 (vishnu.1.12.43)

बाह्यार्थनिरपेक्षं ते मयि चित्तं यद् आहितम् । तुष्टोऽहं भवतस् तेन तद् वृणीष्व वरं परम्

bāhyārthanirapekṣaṁ te mayi cittaṁ yad āhitam tuṣṭo 'haṁ bhavatas tena tad vṛṇīṣva varaṁ param

'बाह्य विषयों से निरपेक्ष होकर तुमने जो अपना चित्त मुझमें लगाया, उससे मैं तुमसे प्रसन्न हूँ; इसलिए वह श्रेष्ठ वर माँगो।'

श्लोक 44 (vishnu.1.12.44)

श्रीपराशर उवाच । श्रुत्वेत्थं गदितं तस्य देवदेवस्य बालकः । उन्मीलिताक्षो ददृशे ध्यानदृष्टं हरिं पुरः

śrīparāśara uvāca śrutvetthaṁ gaditaṁ tasya devadevasya bālakaḥ unmīlitākṣo dadṛśe dhyānadṛṣṭaṁ hariṁ puraḥ

श्रीपराशर बोले — देवाधिदेव के इस प्रकार कहे गए वचन को सुनकर उस बालक ने आँखें खोलकर सामने ध्यान में देखे हुए ही हरि को देखा।

श्लोक 45 (vishnu.1.12.45)

शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गवरासिधरम् अच्युतम् । किरीटिनं समालोक्य जगाम शिरसा महीम्

śaṅkhacakragadāśārṅgavarāsidharam acyutam kirīṭinaṁ samālokya jagāma śirasā mahīm

शंख, चक्र, गदा, शार्ङ्ग धनुष और उत्तम खड्ग धारण किए हुए, मुकुटधारी अच्युत को देखकर वह सिर के बल पृथ्वी पर गिर पड़ा।

श्लोक 46 (vishnu.1.12.46)

रोमाञ्चिताङ्गः सहसा साध्वसं परमं गतः । स्तवाय देवदेवस्य स चक्रे मानसं ध्रुवः

romāñcitāṅgaḥ sahasā sādhvasaṁ paramaṁ gataḥ stavāya devadevasya sa cakre mānasaṁ dhruvaḥ

सहसा रोमांचित शरीर होकर परम विस्मय को प्राप्त हुआ वह ध्रुव देवाधिदेव की स्तुति के लिए मन ही मन विचार करने लगा।

श्लोक 47 (vishnu.1.12.47)

किं वदामि स्तुताव् अस्य केनोक्तेनास्य संस्तुतिः । इत्य् आकुलमतिर् देवं तम् एव शरणं ययौ

kiṁ vadāmi stutāv asya kenoktenāsya saṁstutiḥ ity ākulamatir devaṁ tam eva śaraṇaṁ yayau

'मैं इनकी स्तुति में क्या कहूँ? किन शब्दों से इनकी स्तुति की जाए?' — इस प्रकार व्याकुलबुद्धि होकर वह उन्हीं देव की शरण में गया।

श्लोक 48 (vishnu.1.12.48)

श्रीध्रुव उवाच । भगवन् यदि मे तोषं तपसा परमं गतः । स्तोतुं तद् अहम् इच्छामि वरम् एनं प्रयच्छ मे

śrīdhruva uvāca bhagavan yadi me toṣaṁ tapasā paramaṁ gataḥ stotuṁ tad aham icchāmi varam enaṁ prayaccha me

श्रीध्रुव बोले — 'हे भगवन्! यदि आप मेरे तप से परम संतुष्ट हैं, तो मैं आपकी स्तुति करना चाहता हूँ — यही वर मुझे दीजिए।'

श्लोक 49 (vishnu.1.12.49)

ब्रह्माद्यैर् वेदवेदज्ञैर् ज्ञायते यस्य नो गतिः । तं त्वां कथम् अहं देव स्तोतुं शक्ष्यामि बालकः

brahmādyair vedavedajñair jñāyate yasya no gatiḥ taṁ tvāṁ katham ahaṁ deva stotuṁ śakṣyāmi bālakaḥ

'ब्रह्मा आदि वेद-वेदार्थ के ज्ञाता भी जिनकी गति नहीं जान पाते, उन आपकी स्तुति, हे देव, मैं बालक कैसे कर सकूँगा?'

श्लोक 50 (vishnu.1.12.50)

त्वद्भक्तिप्रवणं ह्य् एतत् परमेश्वर मे मनः । स्तोतुं प्रवृत्तं त्वत्पादौ तत्र प्रज्ञां प्रयच्छ मे

tvadbhaktipravaṇaṁ hy etat parameśvara me manaḥ stotuṁ pravṛttaṁ tvatpādau tatra prajñāṁ prayaccha me

'हे परमेश्वर! आपकी भक्ति की ओर उन्मुख यह मेरा मन आपकी स्तुति करने को प्रवृत्त हुआ है; उसमें मुझे बुद्धि प्रदान कीजिए।'

श्लोक 51 (vishnu.1.12.51)

श्रीपराशर उवाच । शङ्खप्रान्तेन गोविन्दस् तं पस्पर्श कृताञ्जलिम् । उत्तानपादतनयं द्विजवर्य जगत्पतिः

śrīparāśara uvāca śaṅkhaprāntena govindas taṁ pasparśa kṛtāñjalim uttānapādatanayaṁ dvijavarya jagatpatiḥ

श्रीपराशर बोले — हे द्विजवर्य! जगत्पति गोविंद ने अंजलिबद्ध उस उत्तानपाद-पुत्र को अपने शंख के अग्रभाग से स्पर्श किया।

श्लोक 52 (vishnu.1.12.52)

अथ प्रसन्नवदनः तत्क्षणान् नृपनन्दनः । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भूतधातारम् अच्युतम्

atha prasannavadanaḥ tatkṣaṇān nṛpanandanaḥ tuṣṭāva praṇato bhūtvā bhūtadhātāram acyutam

तत्पश्चात् तत्काल प्रसन्नमुख हुए उस राजकुमार ने प्रणत होकर भूतधारक अच्युत की स्तुति की।

श्लोक 53 (vishnu.1.12.53)

श्रीध्रुव उवाच । भूमिर् आपोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिर् एव च । भूतादिर् आदिप्रकृतिर् यस्य रूपं नतोऽस्मि तम्

śrīdhruva uvāca bhūmir āpo 'nalo vāyuḥ khaṁ mano buddhir eva ca bhūtādir ādiprakṛtir yasya rūpaṁ nato 'smi tam

श्रीध्रुव बोले — 'पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, मन, बुद्धि तथा अहंकार और आदिप्रकृति — जिनका यह रूप है, उन्हें मैं नमस्कार करता हूँ।'

श्लोक 54 (vishnu.1.12.54)

शुद्धः सूक्ष्मोऽखिलव्यापी प्रधानात् परतः पुमान् । यस्य रूपं नमस् तस्मै पुरुषाय गुणात्मने

śuddhaḥ sūkṣmo 'khilavyāpī pradhānāt parataḥ pumān yasya rūpaṁ namas tasmai puruṣāya guṇātmane

'शुद्ध, सूक्ष्म, सर्वव्यापी, प्रधान से भी परे वह पुरुष — जिनका यह रूप है, उन गुणस्वरूप पुरुष को नमस्कार है।'

श्लोक 55 (vishnu.1.12.55)

भूरादीनां समस्तानां गन्धादीनां च शाश्वतः । बुद्ध्यादीनां प्रधानस्य पुरुषस्य च यः परः

bhūrādīnāṁ samastānāṁ gandhādīnāṁ ca śāśvataḥ buddhyādīnāṁ pradhānasya puruṣasya ca yaḥ paraḥ

'पृथ्वी आदि समस्त भूतों से, गंध आदि शाश्वत तन्मात्राओं से, बुद्धि आदि से, और प्रधान-पुरुष से भी जो परे हैं—'

श्लोक 56 (vishnu.1.12.56)

तं ब्रह्मभूतम् आत्मानम् अशेषजगतः पतिम् । प्रपद्ये शरणं शुद्धं त्वद्रूपं परमेश्वर

taṁ brahmabhūtam ātmānam aśeṣajagataḥ patim prapadye śaraṇaṁ śuddhaṁ tvadrūpaṁ parameśvara

'उन ब्रह्मस्वरूप, सम्पूर्ण जगत् के स्वामी, अपने आत्मा को — हे परमेश्वर! आपके उस शुद्ध रूप की मैं शरण लेता हूँ।'

श्लोक 57 (vishnu.1.12.57)

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच् च यद् रूपं ब्रह्मसंज्ञितम् । तस्मै नमस् ते सर्वात्मन् योगिचिन्त्याविकारवत्

bṛhattvād bṛṁhaṇatvāc ca yad rūpaṁ brahmasaṁjñitam tasmai namas te sarvātman yogicintyāvikāravat

'वृहत्व और वृंहणत्व के कारण जो रूप ब्रह्म कहा जाता है, उस सर्वात्मा, योगियों द्वारा चिंतनीय, अविकारी आपको नमस्कार है।'

श्लोक 58 (vishnu.1.12.58)

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । सर्वव्यापी भुवः स्पर्शाद् अत्यतिष्ठद् दशाङ्गुलम्

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt sarvavyāpī bhuvaḥ sparśād atyatiṣṭhad daśāṅgulam

'सहस्र सिरों वाला, सहस्र आँखों वाला, सहस्र पैरों वाला वह पुरुष सर्वव्यापी है; पृथ्वी को छूकर भी वह उससे दस अंगुल आगे तक फैला हुआ था।'

श्लोक 59 (vishnu.1.12.59)

यद् भूतं यच् च वै भव्यं पुरुषोत्तम तद् भवान् । त्वत्तो विराट् स्वराट् सम्राट् त्वत्तश् चाप्य् अधिपूरुषः

yad bhūtaṁ yac ca vai bhavyaṁ puruṣottama tad bhavān tvatto virāṭ svarāṭ samrāṭ tvattaś cāpy adhipūruṣaḥ

'हे पुरुषोत्तम! जो हो चुका और जो होने वाला है, वह आप ही हैं; आपसे विराट, स्वराट, सम्राट, और आपसे ही अधिपुरुष भी हैं।'

श्लोक 60 (vishnu.1.12.60)

अत्यरिच्यत सोऽधश् च तिर्यग् ऊर्ध्वं च वै भुवः । त्वत्तो विश्वम् इदं जातं त्वत्तो भूतभविष्यती

atyaricyata so 'dhaś ca tiryag ūrdhvaṁ ca vai bhuvaḥ tvatto viśvam idaṁ jātaṁ tvatto bhūtabhaviṣyatī

'वह पृथ्वी के नीचे, तिरछे और ऊपर तक फैल गया; आपसे यह विश्व उत्पन्न हुआ, आपसे ही भूत और भविष्य उत्पन्न हुए।'

श्लोक 61 (vishnu.1.12.61)

त्वद्रूपधारिणश् चान्तः सर्वभूतम् इदं जगत् । त्वत्तो यज्ञः सर्वहुतः पृषदाज्यं पशुर् द्विधा

tvadrūpadhāriṇaś cāntaḥ sarvabhūtam idaṁ jagat tvatto yajñaḥ sarvahutaḥ pṛṣadājyaṁ paśur dvidhā

'आपके रूप को धारण करने वाला यह सम्पूर्ण भूतमय जगत् आपके भीतर है; आपसे सर्वहुत यज्ञ, दधि-घृत, और दोनों प्रकार के पशु उत्पन्न हुए।'

श्लोक 62 (vishnu.1.12.62)

त्वत्त ऋचोऽथ सामानि त्वत्तश् छन्दांसि जज्ञिरे । त्वत्तो यजूंष्य् अजायन्त त्वत्तोऽश्वाश् चैकतोदतः

tvatta ṛco 'tha sāmāni tvattaś chandāṁsi jajñire tvatto yajūṁṣy ajāyanta tvatto 'śvāś caikatodataḥ

'आपसे ऋचाएँ और सामगान उत्पन्न हुए, आपसे छंद उत्पन्न हुए; आपसे यजुष् उत्पन्न हुए, आपसे एक पंक्ति दाँतों वाले अश्व उत्पन्न हुए।'

श्लोक 63 (vishnu.1.12.63)

गावस् त्वत्तः समुद्भूतास् त्वत्तोऽजा अवयो मृगाः । त्वन्मुखाद् ब्राह्मणा बाह्वोस् त्वत्तः क्षत्रम् अजायत

gāvas tvattaḥ samudbhūtās tvatto 'jā avayo mṛgāḥ tvanmukhād brāhmaṇā bāhvos tvattaḥ kṣatram ajāyata

'आपसे गौएँ उत्पन्न हुईं, आपसे बकरी, भेड़ और मृग उत्पन्न हुए; आपके मुख से ब्राह्मण, आपकी भुजाओं से क्षत्रिय उत्पन्न हुए।'

श्लोक 64 (vishnu.1.12.64)

वैश्यास् तवोरुजाः शूद्रास् तव पद्भ्यां समुद्गताः । अक्ष्णोः सूर्योऽनिलः प्राणाच् चन्द्रमा मनसस् तव

vaiśyās tavorujāḥ śūdrās tava padbhyāṁ samudgatāḥ akṣṇoḥ sūryo 'nilaḥ prāṇāc candramā manasas tava

'आपकी जंघाओं से वैश्य, आपके दोनों पैरों से शूद्र उत्पन्न हुए; आपकी आँखों से सूर्य, प्राण से वायु, मन से चंद्रमा उत्पन्न हुए।'

श्लोक 65 (vishnu.1.12.65)

प्राणोऽन्तःसुषिराज् जातो मुखाद् अग्निर् अजायत । नाभितो गगनं द्यौश् च शिरसः समवर्तत । दिशः श्रोत्रात् क्षितिः पद्भ्यां त्वत्तः सर्वम् अभूद् इदम्

prāṇo 'ntaḥsuṣirāj jāto mukhād agnir ajāyata nābhito gaganaṁ dyauś ca śirasaḥ samavartata diśaḥ śrotrāt kṣitiḥ padbhyāṁ tvattaḥ sarvam abhūd idam

'भीतर के छिद्र से प्राण उत्पन्न हुआ, मुख से अग्नि उत्पन्न हुआ; नाभि से आकाश, सिर से स्वर्ग, कानों से दिशाएँ, पैरों से पृथ्वी — आपसे ही यह सब उत्पन्न हुआ।'

श्लोक 66 (vishnu.1.12.66)

न्यग्रोधः सुमहान् अल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः । संयमे विश्वम् अखिलं बीजभूते तथा त्वयि

nyagrodhaḥ sumahān alpe yathā bīje vyavasthitaḥ saṁyame viśvam akhilaṁ bījabhūte tathā tvayi

'जैसे एक छोटे बीज में विशाल वटवृक्ष स्थित रहता है, वैसे ही संयम-काल में यह सम्पूर्ण विश्व बीजरूप आप में स्थित रहता है।'

श्लोक 67 (vishnu.1.12.67)

बीजाद् अङ्कुरसंभूतो न्यग्रोधः स समुच्छ्रितः । विस्तारं च यथा याति त्वत्तः सृष्टौ तथा जगत्

bījād aṅkurasaṁbhūto nyagrodhaḥ sa samucchritaḥ vistāraṁ ca yathā yāti tvattaḥ sṛṣṭau tathā jagat

'जैसे बीज से अंकुरित होकर वह वटवृक्ष विस्तार को प्राप्त होता है, वैसे ही सृष्टि के समय आपसे यह जगत् विस्तार को प्राप्त होता है।'

श्लोक 68 (vishnu.1.12.68)

यथा हि कदली नान्या त्वक्पत्रान् नाथ दृश्यते । एवं विश्वस्य नान्यस् त्वं त्वत्स्थायीश्वर दृश्यते

yathā hi kadalī nānyā tvakpatrān nātha dṛśyate evaṁ viśvasya nānyas tvaṁ tvatsthāyīśvara dṛśyate

'जैसे केले के वृक्ष की छाल और पत्तों से भिन्न कोई अन्य वृक्ष नहीं दिखता, हे नाथ, वैसे ही आपमें स्थित इस विश्व से भिन्न कोई अन्य आप नहीं दिखते।'

श्लोक 69 (vishnu.1.12.69)

ह्लादिनी संधिनी संवित् त्वय्य् एका सर्वसंस्थितौ । ह्लादतापकरी मिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते

hlādinī saṁdhinī saṁvit tvayy ekā sarvasaṁsthitau hlādatāpakarī miśrā tvayi no guṇavarjite

'ह्लादिनी, संधिनी और संवित् — सृष्टि की स्थिति में ये आपमें एक ही हैं; गुणरहित आपमें सुख-दुख का मिश्रित भाव नहीं है।'

श्लोक 70 (vishnu.1.12.70)

पृथग्भूतैकभूताय भूतभूताय ते नमः । प्रभूतभूतभूताय तुभ्यं भूतात्मने नमः

pṛthagbhūtaikabhūtāya bhūtabhūtāya te namaḥ prabhūtabhūtabhūtāya tubhyaṁ bhūtātmane namaḥ

'पृथक्-पृथक् भूतों में एकरूप से स्थित, भूतों के भी भूत, प्रभूत भूतों के भूत, भूतात्मा आपको नमस्कार है।'

श्लोक 71 (vishnu.1.12.71)

व्यक्तप्रधानपुरुषविराट् संराट् स्वराट् तथा । विभाव्यतेऽन्तःकरणे पुरुषेष्व् अक्षयो भवान्

vyaktapradhānapuruṣavirāṭ saṁrāṭ svarāṭ tathā vibhāvyate 'ntaḥkaraṇe puruṣeṣv akṣayo bhavān

'व्यक्त, प्रधान, पुरुष, विराट, सम्राट और स्वराट् रूप में आप पुरुषों के अंतःकरण में अक्षय रूप से भावित होते हैं।'

श्लोक 72 (vishnu.1.12.72)

सर्वस्मिन् सर्वभूतस् त्वं सर्वः सर्वस्वरूपधृक् । सर्वं त्वत्तस् ततश् च त्वं नमः सर्वात्मनेऽस्तु ते

sarvasmin sarvabhūtas tvaṁ sarvaḥ sarvasvarūpadhṛk sarvaṁ tvattas tataś ca tvaṁ namaḥ sarvātmane 'stu te

'आप सबमें सर्वभूतरूप हैं, आप ही सब हैं, सबका स्वरूप धारण करने वाले हैं; सब कुछ आपसे है और आप ही से — आप सर्वात्मा को नमस्कार हो।'

श्लोक 73 (vishnu.1.12.73)

सर्वात्मकोऽसि सर्वेश सर्वभूतस्थितो यतः । कथयामि ततः किं ते सर्वं वेत्सि हृदि स्थितम्

sarvātmako 'si sarveśa sarvabhūtasthito yataḥ kathayāmi tataḥ kiṁ te sarvaṁ vetsi hṛdi sthitam

'हे सर्वेश! आप सर्वात्मक हैं, क्योंकि आप सर्वभूतों में स्थित हैं; फिर मैं आपसे क्या कहूँ, आप हृदय में स्थित सब कुछ जानते हैं।'

श्लोक 74 (vishnu.1.12.74)

सर्वात्मन् सर्वभूतेश सर्वसत्त्वसमुद्भव । सर्वभूतो भवान् वेत्ति सर्वसत्त्वमनोरथम्

sarvātman sarvabhūteśa sarvasattvasamudbhava sarvabhūto bhavān vetti sarvasattvamanoratham

'हे सर्वात्मन्! हे सर्वभूतेश! हे समस्त सत्त्वों के उद्गम! सर्वभूतस्वरूप आप हर सत्त्व के मन के मनोरथ को जानते हैं।'

श्लोक 75 (vishnu.1.12.75)

यो मे मनोरथो नाथ सफलः स त्वया कृतः । तपश् च तप्तं सफलं यद् दृष्टोऽसि जगत्पते

yo me manoratho nātha saphalaḥ sa tvayā kṛtaḥ tapaś ca taptaṁ saphalaṁ yad dṛṣṭo 'si jagatpate

'हे नाथ! जो मेरा मनोरथ था, वह आपने सफल किया; और मेरा तपस्या भी सफल हुआ, हे जगत्पते, कि मैंने आपके दर्शन किए।'

श्लोक 76 (vishnu.1.12.76)

श्रीभगवान् उवाच । तपसस् तत् फलं प्राप्तं यद् दृष्टोऽहं त्वया ध्रुव । मद्दर्शनं हि विफलं राजपुत्र न जायते

śrībhagavān uvāca tapasas tat phalaṁ prāptaṁ yad dṛṣṭo 'haṁ tvayā dhruva maddarśanaṁ hi viphalaṁ rājaputra na jāyate

श्रीभगवान् बोले — 'हे ध्रुव! तप का वही फल प्राप्त हुआ कि तुमने मुझे देखा; हे राजपुत्र! मेरा दर्शन कभी निष्फल नहीं होता।'

श्लोक 77 (vishnu.1.12.77)

वरं वरय तस्मात् त्वं यथाभिमतम् आत्मनः । सर्वं संपद्यते पुंसां मयि दृष्टिपथं गते

varaṁ varaya tasmāt tvaṁ yathābhimatam ātmanaḥ sarvaṁ saṁpadyate puṁsāṁ mayi dṛṣṭipathaṁ gate

'इसलिए तुम अपनी इच्छानुसार वर माँगो; मुझ पर दृष्टिपथ पड़ जाने पर पुरुषों का सब कुछ सफल हो जाता है।'

श्लोक 78 (vishnu.1.12.78)

श्रीध्रुव उवाच । भगवन् सर्वभूतेश सर्वस्यास्ते भवान् हृदि । किम् अज्ञातं तव स्वामिन् मनसा यन् मयेप्सितम्

śrīdhruva uvāca bhagavan sarvabhūteśa sarvasyāste bhavān hṛdi kim ajñātaṁ tava svāmin manasā yan mayepsitam

श्रीध्रुव बोले — 'हे भगवन्! हे सर्वभूतेश! आप सबके हृदय में स्थित हैं; हे स्वामिन्! मेरे मन में जो अभिलाषा है, वह आपसे क्या अज्ञात होगी?'

श्लोक 79 (vishnu.1.12.79)

तथापि तुभ्यं देवेश कथयिष्यामि यन् मया । प्रार्थ्यते दुर्विनीतेन हृदयेनातिदुर्लभम्

tathāpi tubhyaṁ deveśa kathayiṣyāmi yan mayā prārthyate durvinītena hṛdayenātidurlabham

'फिर भी, हे देवेश! मैं आपसे वह कहूँगा जो मेरे अविनीत हृदय द्वारा अत्यंत दुर्लभ वस्तु की याचना की जा रही है।'

श्लोक 80 (vishnu.1.12.80)

किं वा सर्वजगत्स्रष्टः प्रसन्ने त्वयि दुर्लभम् । त्वत्प्रसादफलं भुङ्क्ते त्रैलोक्यं मघवान् अपि

kiṁ vā sarvajagatsraṣṭaḥ prasanne tvayi durlabham tvatprasādaphalaṁ bhuṅkte trailokyaṁ maghavān api

'अथवा, हे समस्त जगत् के स्रष्टा! आपके प्रसन्न होने पर क्या दुर्लभ है? आपके प्रसाद का फल तो मघवान् (इन्द्र) भी त्रिभुवन के रूप में भोगते हैं।'

श्लोक 81 (vishnu.1.12.81)

नैतद् राजासनं योग्यम् अजातस्य ममोदरात् । इति गर्वाद् अवोचन् मां सपत्नी मातुर् उच्चकैः

naitad rājāsanaṁ yogyam ajātasya mamodarāt iti garvād avocan māṁ sapatnī mātur uccakaiḥ

'यह राजसिंहासन मेरे उदर से न जन्मे हुए के योग्य नहीं है — ऐसा अभिमानपूर्वक मेरी सौत माता ने मुझसे ऊँचे स्वर में कहा था।'

श्लोक 82 (vishnu.1.12.82)

आधारभूतं जगतः सर्वेषाम् उत्तमोत्तमम् । प्रार्थयामि प्रभो स्थानं त्वत्प्रसादाद् अतोऽव्ययम्

ādhārabhūtaṁ jagataḥ sarveṣām uttamottamam prārthayāmi prabho sthānaṁ tvatprasādād ato 'vyayam

'हे प्रभो! जगत् के आधारभूत, सबसे सर्वोत्तम, आपकी कृपा से उस अव्यय पद की मैं याचना करता हूँ।'

श्लोक 83 (vishnu.1.12.83)

श्रीभगवान् उवाच । यत् त्वया प्रार्थितं स्थानम् एतत् प्राप्स्यति वै भवान् । त्वयाहं तोषितः पूर्वम् अन्यजन्मनि बालक

śrībhagavān uvāca yat tvayā prārthitaṁ sthānam etat prāpsyati vai bhavān tvayāhaṁ toṣitaḥ pūrvam anyajanmani bālaka

श्रीभगवान् बोले — 'हे बालक! जो पद तुमने माँगा है, वह तुम अवश्य प्राप्त करोगे; तुमने पूर्व जन्म में मुझे पहले ही संतुष्ट कर दिया था।'

श्लोक 84 (vishnu.1.12.84)

त्वम् आसीर् ब्राह्मणः पूर्वं मय्य् एकाग्रमतिः सदा । मातापित्रोश् च शुश्रूषुर् निजधर्मानुपालकः

tvam āsīr brāhmaṇaḥ pūrvaṁ mayy ekāgramatiḥ sadā mātāpitroś ca śuśrūṣur nijadharmānupālakaḥ

'तुम पहले एक ब्राह्मण थे, सदा मुझमें एकाग्रचित्त रहने वाले, माता-पिता की सेवा करने वाले, अपने धर्म का पालन करने वाले।'

श्लोक 85 (vishnu.1.12.85)

कालेन गच्छता मित्रं राजपुत्रस् तवाभवत् । यौवनेऽखिलभोगाढ्यो दर्शनीयोज्ज्वलाकृतिः

kālena gacchatā mitraṁ rājaputras tavābhavat yauvane 'khilabhogāḍhyo darśanīyojjvalākṛtiḥ

'समय बीतने पर एक राजपुत्र तुम्हारा मित्र बना, जो युवावस्था में समस्त भोगों से संपन्न, दर्शनीय और उज्ज्वल आकृति वाला था।'

श्लोक 86 (vishnu.1.12.86)

तत्सङ्गात् तस्य ताम् ऋद्धिम् अवलोक्यातिदुर्लभाम् । भवेयं राजपुत्रोऽहम् इति वाञ्छा त्वया कृता

tatsaṅgāt tasya tām ṛddhim avalokyātidurlabhām bhaveyaṁ rājaputro 'ham iti vāñchā tvayā kṛtā

'उसकी संगति से उसकी अत्यंत दुर्लभ समृद्धि देखकर तुमने यह इच्छा की — मैं भी राजपुत्र बनूँ।'

श्लोक 87 (vishnu.1.12.87)

ततो यथाभिलषिता प्राप्ता ते राजपुत्रता । उत्तानपादस्य गृहे जातोऽसि ध्रुव दुर्लभे

tato yathābhilaṣitā prāptā te rājaputratā uttānapādasya gṛhe jāto 'si dhruva durlabhe

'तब तुमने अपनी इच्छानुसार राजपुत्रता प्राप्त की; तुम इस दुर्लभ उत्तानपाद के घर में, हे ध्रुव, जन्मे।'

श्लोक 88 (vishnu.1.12.88)

अन्येषां तद् वरं स्थानं कुले स्वायम्भुवस्य यत्

anyeṣāṁ tad varaṁ sthānaṁ kule svāyambhuvasya yat

'स्वायंभुव के कुल में यह जो श्रेष्ठ पद है, वह तो औरों का है—'

श्लोक 89 (vishnu.1.12.89)

तस्यैतद् अपरं बाल येनाहं परितोषितः । माम् आराध्य नरो मुक्तिम् अवाप्नोत्य् अविलम्बितम्

tasyaitad aparaṁ bāla yenāhaṁ paritoṣitaḥ mām ārādhya naro muktim avāpnoty avilambitam

'हे बालक! इससे भी बढ़कर एक दूसरी बात है, जिससे मैं संतुष्ट हुआ हूँ: जो मनुष्य मेरी आराधना करता है, वह विलंब किए बिना मुक्ति प्राप्त करता है।'

श्लोक 90 (vishnu.1.12.90)

मय्य् अर्पितमना बाल किम् उ स्वर्गादिकं पदम् । त्रैलोक्याद् अधिके स्थाने सर्वताराग्रहाश्रयः । भविष्यति न संदेहो मत्प्रसादाद् भवान् ध्रुव

mayy arpitamanā bāla kim u svargādikaṁ padam trailokyād adhike sthāne sarvatārāgrahāśrayaḥ bhaviṣyati na saṁdeho matprasādād bhavān dhruva

'हे बालक! मुझमें मन अर्पित करने वाले तुम्हारे लिए स्वर्ग आदि पद की तो बात ही क्या; त्रिभुवन से भी ऊँचे, समस्त तारों और ग्रहों के आश्रयभूत स्थान में, हे ध्रुव, निःसंदेह मेरी कृपा से तुम स्थित होगे।'

श्लोक 91 (vishnu.1.12.91)

सूर्यात् सोमात् तथा भौमात् सोमपुत्राद् बृहस्पतेः । सितार्कतनयादीनां सर्वर्क्षाणां तथा ध्रुव

sūryāt somāt tathā bhaumāt somaputrād bṛhaspateḥ sitārkatanayādīnāṁ sarvarkṣāṇāṁ tathā dhruva

'सूर्य, चंद्रमा, मंगल, सोमपुत्र बुध, बृहस्पति, शुक्र और शनि से भी ऊपर, और समस्त नक्षत्रों से भी ऊपर, हे ध्रुव,'

श्लोक 92 (vishnu.1.12.92)

सप्तर्षीणाम् अशेषाणां ये च वैमानिकाः सुराः । सर्वेषाम् उपरि स्थानं तव दत्तं मया ध्रुव

saptarṣīṇām aśeṣāṇāṁ ye ca vaimānikāḥ surāḥ sarveṣām upari sthānaṁ tava dattaṁ mayā dhruva

'समस्त सप्तर्षियों से भी ऊपर, और विमानगामी देवताओं से भी ऊपर — इन सबसे ऊपर का स्थान, हे ध्रुव, मैंने तुम्हें दिया है।'

श्लोक 93 (vishnu.1.12.93)

केचिच् चतुर्युगं यावत् केचिन् मन्वन्तरं सुराः । तिष्ठन्ति भवतो दत्ता मया वै कल्पसंस्थितिः

kecic caturyugaṁ yāvat kecin manvantaraṁ surāḥ tiṣṭhanti bhavato dattā mayā vai kalpasaṁsthitiḥ

'कोई देवता चतुर्युग तक स्थित रहते हैं, कोई एक मन्वंतर तक; परन्तु मेरे द्वारा तुम्हें दिया गया स्थान एक पूरे कल्प तक स्थिर रहेगा।'

श्लोक 94 (vishnu.1.12.94)

सुनीतिर् अपि ते माता त्वदासन्नातिनिर्मला । विमाने तारका भूत्वा तावत्कालं निवत्स्यति

sunītir api te mātā tvadāsannātinirmalā vimāne tārakā bhūtvā tāvatkālaṁ nivatsyati

'तुम्हारी माता सुनीति भी, तुम्हारे अत्यंत निकट, अत्यंत निर्मल होकर, विमान में तारा बनकर उतने ही काल तक निवास करेंगी।'

श्लोक 95 (vishnu.1.12.95)

ये च त्वां मानवाः प्रातः सायं च सुसमाहिताः । कीर्तयिष्यन्ति तेषां च महत् पुण्यं भविष्यति

ye ca tvāṁ mānavāḥ prātaḥ sāyaṁ ca susamāhitāḥ kīrtayiṣyanti teṣāṁ ca mahat puṇyaṁ bhaviṣyati

'और जो मनुष्य प्रातः और सायं भलीभाँति एकाग्रचित्त होकर तुम्हारा कीर्तन करेंगे, उन्हें महान पुण्य प्राप्त होगा।'

श्लोक 96 (vishnu.1.12.96)

श्रीपराशर उवाच । एवं पूर्वं जगन्नाथाद् देवदेवाज् जनार्दनात् । वरं प्राप्य ध्रुवं स्थानम् अध्यास्ते स महामतिः

śrīparāśara uvāca evaṁ pūrvaṁ jagannāthād devadevāj janārdanāt varaṁ prāpya dhruvaṁ sthānam adhyāste sa mahāmatiḥ

श्रीपराशर बोले — इस प्रकार पूर्वकाल में जगन्नाथ देवाधिदेव जनार्दन से वर प्राप्त करके वह महामति ध्रुव उस स्थान पर विराजमान है।

श्लोक 97 (vishnu.1.12.97)

तस्याभिमानम् ऋद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च । देवासुराणाम् आचार्यः श्लोकम् अत्रोशना जगौ

tasyābhimānam ṛddhiṁ ca mahimānaṁ nirīkṣya ca devāsurāṇām ācāryaḥ ślokam atrośanā jagau

उसका अभिमान, समृद्धि और महिमा देखकर देव-असुरों के आचार्य उशना (शुक्र) ने यह श्लोक गाया।

श्लोक 98 (vishnu.1.12.98)

अहोऽस्य तपसो वीर्यम् अहोऽस्य तपसः फलम् । यद् एनं पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

aho 'sya tapaso vīryam aho 'sya tapasaḥ phalam yad enaṁ purataḥ kṛtvā dhruvaṁ saptarṣayaḥ sthitāḥ

'अहो! इसकी तपस्या का यह पराक्रम! अहो! इसकी तपस्या का यह फल! कि इसे आगे करके सप्तर्षि स्वयं स्थित हैं।'

श्लोक 99 (vishnu.1.12.99)

ध्रुवस्य जननी चेयं सुनीतिर् नाम सूनृता । अस्याश् च महिमानं कः शक्तो वर्णयितुं भुवि

dhruvasya jananī ceyaṁ sunītir nāma sūnṛtā asyāś ca mahimānaṁ kaḥ śakto varṇayituṁ bhuvi

'और यह ध्रुव की माता सुनीति है, सत्यवादिनी; इस पृथ्वी पर इसकी महिमा का वर्णन करने में कौन समर्थ है?'

श्लोक 100 (vishnu.1.12.100)

त्रैलोक्याश्रयतां प्राप्तं परं स्थानं स्थिरायति । स्थानं प्राप्ता परं कृत्वा या कुक्षिविवरे ध्रुवम्

trailokyāśrayatāṁ prāptaṁ paraṁ sthānaṁ sthirāyati sthānaṁ prāptā paraṁ kṛtvā yā kukṣivivare dhruvam

'त्रिभुवन के आश्रयभूत उस श्रेष्ठ, सदा स्थिर पद को — उसी ने अपने गर्भ में ध्रुव को धारण करके वह श्रेष्ठ पद प्राप्त किया।'

श्लोक 101 (vishnu.1.12.101)

यश् चैतत् कीर्तयेन् नित्यं ध्रुवस्यारोहणं दिवि । सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते

yaś caitat kīrtayen nityaṁ dhruvasyārohaṇaṁ divi sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate

'और जो भी ध्रुव के इस स्वर्गारोहण का सदा कीर्तन करता है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर स्वर्गलोक में सम्मानित होता है।'

श्लोक 102 (vishnu.1.12.102)

स्थानभ्रंशं न चाप्नोति दिवि वा यदि वा भुवि । सर्वकल्याणसंयुक्तो दीर्घकालं च जीवति

sthānabhraṁśaṁ na cāpnoti divi vā yadi vā bhuvi sarvakalyāṇasaṁyukto dīrghakālaṁ ca jīvati

'वह स्वर्ग में हो या पृथ्वी पर, कभी अपने स्थान से च्युत नहीं होता, और समस्त कल्याणों से युक्त होकर दीर्घकाल तक जीवित रहता है।'

अध्याय 11अध्याय-सूचीअध्याय 13