Skip to main content

प्रथमांश · अध्याय 22

समस्त प्राणियों के अधिपति और विष्णु का विश्वरूप

अध्याय 21अध्याय-सूची

श्लोक 1 (vishnu.1.22.1)

श्रीपराशर उवाच । यदाभिषिक्तः स पृथुः पूर्वं राज्ये महर्षिभिः । ततः क्रमेण राज्यानि ददौ लोकपितामहः

śrīparāśara uvāca yadābhiṣiktaḥ sa pṛthuḥ pūrvaṁ rājye maharṣibhiḥ tataḥ krameṇa rājyāni dadau lokapitāmahaḥ

श्रीपराशर बोले — जब महर्षियों ने पृथु को पहले राज्य में अभिषिक्त किया, तब लोकपितामह ब्रह्मा ने क्रमशः अन्य राज्य भी बाँट दिए।

श्लोक 2 (vishnu.1.22.2)

नक्षत्रग्रहविप्राणां वीरुधां चाप्य् अशेषतः । सोमं राज्येऽदधद् ब्रह्मा यज्ञानां तपसाम् अपि

nakṣatragrahaviprāṇāṁ vīrudhāṁ cāpy aśeṣataḥ somaṁ rājye 'dadhad brahmā yajñānāṁ tapasām api

नक्षत्रों, ग्रहों, ब्राह्मणों और सम्पूर्ण वनस्पतियों के राज्य में, तथा यज्ञों और तपों के भी राज्य में ब्रह्मा ने सोम को स्थापित किया।

श्लोक 3 (vishnu.1.22.3)

राज्ञां वैश्रवणं राज्ये जलानां वरुणं तथा । आदित्यानां पतिं विष्णुं वसूनाम् अथ पावकम्

rājñāṁ vaiśravaṇaṁ rājye jalānāṁ varuṇaṁ tathā ādityānāṁ patiṁ viṣṇuṁ vasūnām atha pāvakam

राजाओं में वैश्रवण (कुबेर) को, जलों में वरुण को, आदित्यों में विष्णु को अधिपति, और वसुओं में पावक को राज्य दिया।

श्लोक 4 (vishnu.1.22.4)

प्रजापतीनां दक्षं तु वासवं मरुताम् अपि । दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादम् अधिपं ददौ

prajāpatīnāṁ dakṣaṁ tu vāsavaṁ marutām api daityānāṁ dānavānāṁ ca prahlādam adhipaṁ dadau

प्रजापतियों में दक्ष को, मरुतों में वासव को, और दैत्य-दानवों में प्रह्लाद को अधिपति के रूप में दिया।

श्लोक 5 (vishnu.1.22.5)

पितॄणां धर्मराजानं यमं राज्येऽभ्यषेचयत् । ऐरावतं गजेन्द्राणाम् अशेषाणां पतिं ददौ

pitṝṇāṁ dharmarājānaṁ yamaṁ rājye 'bhyaṣecayat airāvataṁ gajendrāṇām aśeṣāṇāṁ patiṁ dadau

पितरों में धर्मराज यम को राज्य में अभिषिक्त किया; समस्त गजराजों में ऐरावत को अधिपति बनाया,

श्लोक 6 (vishnu.1.22.6)

पतत्रिणां च गरुडं देवानाम् अपि वासवम् । उच्चैःश्रवसम् अश्वानां वृषभं तु गवाम् अपि

patatriṇāṁ ca garuḍaṁ devānām api vāsavam uccaiḥśravasam aśvānāṁ vṛṣabhaṁ tu gavām api

पक्षियों में गरुड़ को, देवताओं में भी वासव को, अश्वों में उच्चैःश्रवा को, और गौओं में वृषभ को।

श्लोक 7 (vishnu.1.22.7)

शेषं तु नागराजानं मृगाणां सिंहम् ईश्वरम् । वनस्पतीनां राजानं प्लक्षम् एवाभ्यषेचयत्

śeṣaṁ tu nāgarājānaṁ mṛgāṇāṁ siṁham īśvaram vanaspatīnāṁ rājānaṁ plakṣam evābhyaṣecayat

नागों में शेष नागराज को, वन्य पशुओं में सिंह को उनका ईश्वर बनाया, और वनस्पतियों के राजा के रूप में प्लक्ष को ही अभिषिक्त किया।

श्लोक 8 (vishnu.1.22.8)

एवं विभज्य राज्यानि दिशां पालान् अनन्तरम् । प्रजापतिपतिर् ब्रह्मा स्थापयाम् आस सर्वतः

evaṁ vibhajya rājyāni diśāṁ pālān anantaram prajāpatipatir brahmā sthāpayām āsa sarvataḥ

इस प्रकार राज्यों का विभाजन करके, तत्पश्चात् प्रजापतिपति ब्रह्मा ने दिशाओं के पालकों को भी सर्वत्र स्थापित किया।

श्लोक 9 (vishnu.1.22.9)

पूर्वस्यां दिशि राजानं वैराजस्य प्रजापतेः । दिशापालं सुधन्वानं राजानं सोऽभ्यषेचयत्

pūrvasyāṁ diśi rājānaṁ vairājasya prajāpateḥ diśāpālaṁ sudhanvānaṁ rājānaṁ so 'bhyaṣecayat

पूर्व दिशा में वैराज प्रजापति के पुत्र सुधन्वा राजा को दिशापाल के रूप में अभिषिक्त किया।

श्लोक 10 (vishnu.1.22.10)

दक्षिणस्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः । पुत्रं शङ्खपदं नाम राजानं सोऽभ्यषेचयत्

dakṣiṇasyāṁ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ putraṁ śaṅkhapadaṁ nāma rājānaṁ so 'bhyaṣecayat

दक्षिण दिशा में उसी प्रकार कर्दम प्रजापति के पुत्र शंखपाद नामक राजा को अभिषिक्त किया।

श्लोक 11 (vishnu.1.22.11)

पश्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रम् अच्युतम् । केतुमन्तं महात्मानं राजानम् अभिषिक्तवान्

paścimasyāṁ diśi tathā rajasaḥ putram acyutam ketumantaṁ mahātmānaṁ rājānam abhiṣiktavān

पश्चिम दिशा में रजस् के पुत्र, महात्मा, अच्युत केतुमान् राजा को अभिषिक्त किया।

श्लोक 12 (vishnu.1.22.12)

तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः । उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानं सोऽभ्यषेचयत्

tathā hiraṇyaromāṇaṁ parjanyasya prajāpateḥ udīcyāṁ diśi durdharṣaṁ rājānaṁ so 'bhyaṣecayat

तथा उत्तर दिशा में पर्जन्य प्रजापति के पुत्र, दुर्धर्ष हिरण्यरोमा राजा को अभिषिक्त किया।

श्लोक 13 (vishnu.1.22.13)

तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सकानना । यथाप्रदेशम् अद्यापि धर्मतः परिपाल्यते

tair iyaṁ pṛthivī sarvā saptadvīpā sakānanā yathāpradeśam adyāpi dharmataḥ paripālyate

उन्हीं के द्वारा यह सम्पूर्ण सप्तद्वीपा, वनयुक्त पृथ्वी आज तक भी अपने-अपने प्रदेश में धर्मपूर्वक पालित होती है।

श्लोक 14 (vishnu.1.22.14)

एते सर्वे प्रवृत्तस्य स्थितौ विष्णोर् महात्मनः । विभूतिभूता राजानो ये चान्ये मुनिसत्तम

ete sarve pravṛttasya sthitau viṣṇor mahātmanaḥ vibhūtibhūtā rājāno ye cānye munisattama

हे मुनिसत्तम! ये सभी राजा, तथा अन्य भी जो महात्मा विष्णु की स्थिति-अवस्था में उत्पन्न होकर विभूतिस्वरूप हैं,

श्लोक 15 (vishnu.1.22.15)

ये भविष्यन्ति ये भूताः सर्वभूतेश्वरा द्विज । ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोर् अंशा द्विजोत्तम

ye bhaviṣyanti ye bhūtāḥ sarvabhūteśvarā dvija te sarve sarvabhūtasya viṣṇor aṁśā dvijottama

हे द्विजोत्तम! जो भी सर्वभूतों के ईश्वर होंगे और जो हो चुके हैं, वे सभी सर्वभूतस्वरूप विष्णु के ही अंश हैं।

श्लोक 16 (vishnu.1.22.16)

ये तु देवाधिपतयो ये च दैत्याधिपास् तथा । दानवानां च ये नाथा ये नाथाः पिशिताशिनाम्

ye tu devādhipatayo ye ca daityādhipās tathā dānavānāṁ ca ye nāthā ye nāthāḥ piśitāśinām

जो देवताओं के अधिपति हैं, और जो दैत्यों के अधिपति हैं, दानवों के जो स्वामी हैं, और मांसाहारियों के जो स्वामी हैं,

श्लोक 17 (vishnu.1.22.17)

पशूनां ये च पतयः पतयो ये च पक्षिणाम् । मनुष्याणां च सर्पाणां नागानां चाधिपास् तु ये

paśūnāṁ ye ca patayaḥ patayo ye ca pakṣiṇām manuṣyāṇāṁ ca sarpāṇāṁ nāgānāṁ cādhipās tu ye

पशुओं के जो स्वामी हैं, पक्षियों के जो स्वामी हैं, मनुष्यों, सर्पों और नागों के जो अधिपति हैं,

श्लोक 18 (vishnu.1.22.18)

वृक्षाणां पर्वतानां च ग्रहाणां चापि येऽधिपाः । अतीता वर्तमानाश् च ये भविष्यन्ति चापरे । ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोर् अंशसमुद्भवाः

vṛkṣāṇāṁ parvatānāṁ ca grahāṇāṁ cāpi ye 'dhipāḥ atītā vartamānāś ca ye bhaviṣyanti cāpare te sarve sarvabhūtasya viṣṇor aṁśasamudbhavāḥ

वृक्षों, पर्वतों और ग्रहों के भी जो अधिपति हैं — जो अतीत में हो चुके, जो वर्तमान में हैं, और जो भविष्य में होंगे — वे सभी सर्वभूतस्वरूप विष्णु के अंश से उत्पन्न हुए हैं।

श्लोक 19 (vishnu.1.22.19)

न हि पालनसामर्थ्यम् ऋते सर्वेश्वरं हरिम् । स्थितौ स्थितं महाप्राज्ञ भवत्य् अन्यस्य कस्यचित्

na hi pālanasāmarthyam ṛte sarveśvaraṁ harim sthitau sthitaṁ mahāprājña bhavaty anyasya kasyacit

हे महाप्राज्ञ! स्थिति-अवस्था में सर्वेश्वर हरि के अतिरिक्त किसी अन्य में पालन-सामर्थ्य नहीं होता।

श्लोक 20 (vishnu.1.22.20)

सृजत्य् एष जगत् सृष्टौ स्थितौ पाति सनातनः । हन्ति चैवान्तकत्वे च रजःसत्त्वादिसंश्रयः

sṛjaty eṣa jagat sṛṣṭau sthitau pāti sanātanaḥ hanti caivāntakatve ca rajaḥsattvādisaṁśrayaḥ

यह सनातन प्रभु सृष्टि में जगत् को उत्पन्न करता है, स्थिति में स्थित होकर उसका पालन करता है, और रजस्-सत्त्व आदि गुणों का आश्रय लेकर प्रलयकाल में उसका नाश भी करता है।

श्लोक 21 (vishnu.1.22.21)

चतुर्विभागः संसृष्टौ चतुर्धा संस्थितः स्थितौ । प्रलयं च करोत्य् अन्ते चतुर्भेदो जनार्दनः

caturvibhāgaḥ saṁsṛṣṭau caturdhā saṁsthitaḥ sthitau pralayaṁ ca karoty ante caturbhedo janārdanaḥ

सृष्टि में चार भागों में विभक्त, स्थिति में चार प्रकार से स्थित, और अंत में प्रलय करने वाले जनार्दन भी चार भेदों में स्थित हैं।

श्लोक 22 (vishnu.1.22.22)

एकेनांशेन ब्रह्मासौ भवत्य् अव्यक्तमूर्तिमान् । मरीचिमिश्राः पतयः प्रजानाम् अन्यभागतः

ekenāṁśena brahmāsau bhavaty avyaktamūrtimān marīcimiśrāḥ patayaḥ prajānām anyabhāgataḥ

एक अंश से यह अव्यक्तमूर्ति ब्रह्मा होते हैं; दूसरे भाग से मरीचि आदि प्रजापति होते हैं;

श्लोक 23 (vishnu.1.22.23)

कालस् तृतीयस् तस्यांशः सर्वभूतानि चापरः । इत्थं चतुर्धा संसृष्टौ वर्ततेऽसौ रजोगुणः

kālas tṛtīyas tasyāṁśaḥ sarvabhūtāni cāparaḥ itthaṁ caturdhā saṁsṛṣṭau vartate 'sau rajoguṇaḥ

तीसरा अंश काल है, और चौथा समस्त प्राणी हैं; इस प्रकार सृष्टि में यह रजोगुण का आश्रय लेकर चार प्रकार से वर्तमान रहते हैं।

श्लोक 24 (vishnu.1.22.24)

एकांशेनास्थितो विष्णुः करोति परिपालनम् । मन्वादिरूपी चान्येन कालरूपोऽपरेण च

ekāṁśenāsthito viṣṇuḥ karoti paripālanam manvādirūpī cānyena kālarūpo 'pareṇa ca

एक अंश से स्थित होकर विष्णु पालन करते हैं; दूसरे से मनु आदि रूप हैं, और अन्य से काल रूप हैं;

श्लोक 25 (vishnu.1.22.25)

सर्वभूतेषु चान्येन संस्थितः कुरुते स्थितिम् । सत्त्वं गुणं समाश्रित्य जगतः पुरुषोत्तमः

sarvabhūteṣu cānyena saṁsthitaḥ kurute sthitim sattvaṁ guṇaṁ samāśritya jagataḥ puruṣottamaḥ

और अन्य से समस्त प्राणियों में स्थित होकर वे उनकी स्थिति करते हैं — सत्त्वगुण का आश्रय लेकर, जगत् के लिए, वे पुरुषोत्तम।

श्लोक 26 (vishnu.1.22.26)

आश्रित्य तमसो वृत्तिम् अन्तकाले तथा प्रभुः । रुद्रस्वरूपी भगवान् एकांशेन भवत्य् अजः

āśritya tamaso vṛttim antakāle tathā prabhuḥ rudrasvarūpī bhagavān ekāṁśena bhavaty ajaḥ

और प्रलयकाल में तमोगुण की वृत्ति का आश्रय लेकर भगवान् अजन्मा एक अंश से रुद्र-स्वरूप होते हैं;

श्लोक 27 (vishnu.1.22.27)

अग्न्यन्तकादिरूपेण भागेनान्येन वर्तते । कालस्वरूपो भागोऽन्यः सर्वभूतानि चापरः

agnyantakādirūpeṇa bhāgenānyena vartate kālasvarūpo bhāgo 'nyaḥ sarvabhūtāni cāparaḥ

अन्य अंश से अग्नि और अंतक आदि के रूप में स्थित होते हैं; एक अंश काल-स्वरूप है, और दूसरा समस्त प्राणी हैं;

श्लोक 28 (vishnu.1.22.28)

विनाशं कुर्वतस् तस्य चतुर्धैवं महात्मनः । विभागकल्पना ब्रह्मन् कथ्यते सार्वकालिकी

vināśaṁ kurvatas tasya caturdhaivaṁ mahātmanaḥ vibhāgakalpanā brahman kathyate sārvakālikī

इस प्रकार, हे ब्रह्मन्! उस महात्मा का यह चतुर्विध विभाजन, विनाश करते समय, सर्वकालिक कहा जाता है।

श्लोक 29 (vishnu.1.22.29)

ब्रह्मा दक्षादयः कालस् तथैवाखिलजन्तवः । विभूतयो हरेर् एता जगतः सृष्टिहेतवः

brahmā dakṣādayaḥ kālas tathaivākhilajantavaḥ vibhūtayo harer etā jagataḥ sṛṣṭihetavaḥ

ब्रह्मा, दक्ष आदि, काल, और उसी प्रकार समस्त प्राणी — ये हरि की विभूतियाँ हैं, जगत् की सृष्टि के हेतु।

श्लोक 30 (vishnu.1.22.30)

विष्णुर् मन्वादयः कालः सर्वभूतानि च द्विज । स्थितेर् निमित्तभूतस्य विष्णोर् एता विभूतयः

viṣṇur manvādayaḥ kālaḥ sarvabhūtāni ca dvija sthiter nimittabhūtasya viṣṇor etā vibhūtayaḥ

विष्णु, मनु आदि, काल, और समस्त प्राणी — हे द्विज! स्थिति के निमित्तभूत विष्णु की ये विभूतियाँ हैं।

श्लोक 31 (vishnu.1.22.31)

रुद्रः कालोऽन्तकाद्याश् च समस्ताश् चैव जन्तवः । चतुर्धा प्रलयायैता जनार्दनविभूतयः

rudraḥ kālo 'ntakādyāś ca samastāś caiva jantavaḥ caturdhā pralayāyaitā janārdanavibhūtayaḥ

रुद्र, काल, अंतक आदि, और समस्त प्राणी — ये चारों प्रलय के लिए जनार्दन की विभूतियाँ हैं।

श्लोक 32 (vishnu.1.22.32)

जगदादौ तथा मध्ये सृष्टिर् आप्रलयाद् द्विज । धात्रा मरीचिमिश्रैश् च क्रियते जन्तुभिस् तथा

jagadādau tathā madhye sṛṣṭir āpralayād dvija dhātrā marīcimiśraiś ca kriyate jantubhis tathā

हे द्विज! जगत् के आरंभ में, तथा मध्य में भी, प्रलय तक सृष्टि ब्रह्मा द्वारा, मरीचि आदि द्वारा, और प्राणियों द्वारा भी की जाती है।

श्लोक 33 (vishnu.1.22.33)

ब्रह्मा सृजत्य् आदिकाले मरीचिप्रमुखास् ततः । उत्पादयन्त्य् अपत्यानि जन्तवश् च प्रतिक्षणम्

brahmā sṛjaty ādikāle marīcipramukhās tataḥ utpādayanty apatyāni jantavaś ca pratikṣaṇam

ब्रह्मा आदि काल में सृष्टि करते हैं, तत्पश्चात् मरीचि आदि प्रमुख, और प्राणी भी प्रतिक्षण संतान उत्पन्न करते हैं।

श्लोक 34 (vishnu.1.22.34)

कालेन न विना ब्रह्मा सृष्टिनिष्पादको द्विज । न प्रजापतयः सर्वे न चैवाखिलजन्तवः

kālena na vinā brahmā sṛṣṭiniṣpādako dvija na prajāpatayaḥ sarve na caivākhilajantavaḥ

हे द्विज! काल के बिना ब्रह्मा भी सृष्टि को सिद्ध नहीं करते, न सभी प्रजापति, न ही समस्त प्राणी।

श्लोक 35 (vishnu.1.22.35)

एवम् एव विभागोऽयं स्थिताव् अप्य् उपदिश्यते । चतुर्धा देवदेवस्य मैत्रेय प्रलये तथा

evam eva vibhāgo 'yaṁ sthitāv apy upadiśyate caturdhā devadevasya maitreya pralaye tathā

हे मैत्रेय! इसी प्रकार यह चतुर्विध विभाजन स्थिति में भी, और प्रलय में भी, देवाधिदेव का बताया जाता है।

श्लोक 36 (vishnu.1.22.36)

यत् किंचित् सृज्यते येन सत्त्वजातेन वै द्विज । तस्य सृज्यस्य संभूतौ तत् सर्वं वै हरेस् तनुः

yat kiṁcit sṛjyate yena sattvajātena vai dvija tasya sṛjyasya saṁbhūtau tat sarvaṁ vai hares tanuḥ

हे द्विज! जो कुछ भी जिस किसी प्राणि-जाति के द्वारा उत्पन्न किया जाता है, उस उत्पन्न होने वाले की उत्पत्ति के समय वह सब हरि का ही शरीर है।

श्लोक 37 (vishnu.1.22.37)

हन्ति यावत् क्वचित् किंचित् भूतं स्थावरजङ्गमम् । जनार्दनस्य तद् रौद्रं मैत्रेयान्तकरं वपुः

hanti yāvat kvacit kiṁcit bhūtaṁ sthāvarajaṅgamam janārdanasya tad raudraṁ maitreyāntakaraṁ vapuḥ

हे मैत्रेय! जब भी कहीं कोई स्थावर-जंगम प्राणी मारा जाता है, वह जनार्दन का ही वह रौद्र, अंतक-रूप शरीर है।

श्लोक 38 (vishnu.1.22.38)

एवम् एव जगत्स्रष्टा जगत्पाता तथा जगत् । जगद्भक्षयिता देवः समस्तस्य जनार्दनः

evam eva jagatsraṣṭā jagatpātā tathā jagat jagadbhakṣayitā devaḥ samastasya janārdanaḥ

इसी प्रकार जगत् के स्रष्टा, जगत् के पालक, और सम्पूर्ण जगत् के भक्षक — ये सभी देव जनार्दन ही हैं।

श्लोक 39 (vishnu.1.22.39)

सर्गस्थित्यन्तकालेषु त्रिधैवं संप्रवर्तते । गुणप्रवृत्त्या परमं पदं तस्यागुणं महत्

sargasthityantakāleṣu tridhaivaṁ saṁpravartate guṇapravṛttyā paramaṁ padaṁ tasyāguṇaṁ mahat

सृष्टि, स्थिति और प्रलयकाल में गुणों की प्रवृत्ति से वे इस प्रकार त्रिविध रूप से प्रवृत्त होते हैं; उनका परम पद तो महान, गुणरहित है।

श्लोक 40 (vishnu.1.22.40)

तच् च ज्ञानमयं व्यापि स्वसंवेद्यम् अनौपमम् । चतुष्प्रकारं तद् अपि स्वरूपं परमात्मनः

tac ca jñānamayaṁ vyāpi svasaṁvedyam anaupamam catuṣprakāraṁ tad api svarūpaṁ paramātmanaḥ

वह ज्ञानमय, व्यापक, स्वसंवेद्य, अनुपम पद भी चार प्रकार का है — यही परमात्मा का स्वरूप है।

श्लोक 41 (vishnu.1.22.41)

श्रीमैत्रेय उवाच । चतुष्प्रकारतां तस्य ब्रह्मभूतस्य वै मुने । त्वाम् आचक्ष्व यथान्यायं यद् उक्तं परमं पदम्

śrīmaitreya uvāca catuṣprakāratāṁ tasya brahmabhūtasya vai mune tvām ācakṣva yathānyāyaṁ yad uktaṁ paramaṁ padam

श्रीमैत्रेय बोले — हे मुने! उस ब्रह्मस्वरूप के इस चतुर्विध रूप को, जिसे परम पद कहा गया है, यथाविधि मुझसे कहिए।

श्लोक 42 (vishnu.1.22.42)

श्रीपराशर उवाच । मैत्रेय कारणं प्रोक्तं साधनं सर्ववस्तुषु । साध्यं च वस्त्व् अभिमतं यत् साधयितुम् आत्मनः

śrīparāśara uvāca maitreya kāraṇaṁ proktaṁ sādhanaṁ sarvavastuṣu sādhyaṁ ca vastv abhimataṁ yat sādhayitum ātmanaḥ

श्रीपराशर बोले — हे मैत्रेय! समस्त वस्तुओं में साधन को ही कारण कहा जाता है; और जो वस्तु अपने लिए सिद्ध करना अभीष्ट हो, वह साध्य है।

श्लोक 43 (vishnu.1.22.43)

योगिनो मुक्तिकामस्य प्राणायामादि साधनम् । साध्यं च परमं ब्रह्म पुनर् नावर्तते यतः

yogino muktikāmasya prāṇāyāmādi sādhanam sādhyaṁ ca paramaṁ brahma punar nāvartate yataḥ

मुक्ति चाहने वाले योगी के लिए प्राणायाम आदि साधन हैं, और साध्य परम ब्रह्म है, जिससे पुनः लौटना नहीं होता।

श्लोक 44 (vishnu.1.22.44)

साधनालम्बनं ज्ञानं मुक्तये योगिनां हि यत् । स भेदः प्रथमस् तस्य ज्ञानभूतस्य वै मुने

sādhanālambanaṁ jñānaṁ muktaye yogināṁ hi yat sa bhedaḥ prathamas tasya jñānabhūtasya vai mune

हे मुने! योगियों की मुक्ति के लिए साधन के आश्रयभूत जो ज्ञान है, वह उस ज्ञानस्वरूप ब्रह्म का पहला भेद है।

श्लोक 45 (vishnu.1.22.45)

युञ्जतः क्लेशमुक्त्यर्थं साध्यं यद् ब्रह्मयोगिनः । तदालम्बनविज्ञानं द्वितीयोऽंशो महामुने

yuñjataḥ kleśamuktyarthaṁ sādhyaṁ yad brahmayoginaḥ tadālambanavijñānaṁ dvitīyo 'ṁśo mahāmune

हे महामुने! क्लेश-मुक्ति के लिए यत्नशील ब्रह्मयोगी का जो साध्य है, उसके आश्रयभूत विज्ञान दूसरा अंश है।

श्लोक 46 (vishnu.1.22.46)

उभयोस् त्व् अविभागेन साध्यसाधनयोर् हि यत् । विज्ञानम् अद्वैतमयं तद्भागोऽन्यो मयोदितः

ubhayos tv avibhāgena sādhyasādhanayor hi yat vijñānam advaitamayaṁ tadbhāgo 'nyo mayoditaḥ

साध्य और साधन दोनों के अविभाग से जो अद्वैतमय विज्ञान है, वह दूसरा भाग मैंने बताया है।

श्लोक 47 (vishnu.1.22.47)

ज्ञानत्रयस्य चैतस्य विशेषो यो महामुने । तन् निराकरणद्वारदर्शितात्मस्वरूपवत्

jñānatrayasya caitasya viśeṣo yo mahāmune tan nirākaraṇadvāradarśitātmasvarūpavat

हे महामुने! इस त्रिविध ज्ञान का जो विशेष भेद है, वह निषेध के द्वार से दिखाए गए आत्मस्वरूप के समान है।

श्लोक 48 (vishnu.1.22.48)

निर्व्यापारम् अनाख्येयं व्याप्तिमात्रम् अनौपमम् । आत्मसंबोधविषयं सत्तामात्रम् अलक्षणम्

nirvyāpāram anākhyeyaṁ vyāptimātram anaupamam ātmasaṁbodhaviṣayaṁ sattāmātram alakṣaṇam

व्यापाररहित, अनिर्वचनीय, केवल व्याप्तिमात्र, अनुपम, आत्मबोध का विषय, केवल सत्तामात्र, लक्षणरहित,

श्लोक 49 (vishnu.1.22.49)

प्रशान्तम् अभयं शुद्धं दुर्विभाव्यम् असंश्रयम् । विष्णोर् ज्ञानमयस्योक्तं तज् ज्ञानं परमं पदम्

praśāntam abhayaṁ śuddhaṁ durvibhāvyam asaṁśrayam viṣṇor jñānamayasyoktaṁ taj jñānaṁ paramaṁ padam

परम शांत, अभय, शुद्ध, दुर्विभाव्य, आश्रयरहित — यह ज्ञानमय विष्णु का परम पद कहा गया है।

श्लोक 50 (vishnu.1.22.50)

तत्राज्ञाननिरोधेन योगिनो यान्ति ये लयम् । संसारकर्षणोप्तौ ते यान्ति निर्बीजतां द्विज

tatrājñānanirodhena yogino yānti ye layam saṁsārakarṣaṇoptau te yānti nirbījatāṁ dvija

वहाँ अज्ञान के निरोध से जो योगी लय को प्राप्त होते हैं, वे संसार-आकर्षण के बीज-वपन में भी बीजरहित अवस्था को प्राप्त होते हैं, हे द्विज।

श्लोक 51 (vishnu.1.22.51)

एवंप्रकारम् अमलं नित्यं व्यापकम् अक्षयम् । समस्तहेयरहितं विष्ण्वाख्यं परमं पदम्

evaṁprakāram amalaṁ nityaṁ vyāpakam akṣayam samastaheyarahitaṁ viṣṇvākhyaṁ paramaṁ padam

इस प्रकार का, निर्मल, नित्य, व्यापक, अक्षय, समस्त हेय वस्तुओं से रहित, विष्णु नामक परम पद —

श्लोक 52 (vishnu.1.22.52)

तद् ब्रह्म परमं योगी यतो नावर्तते पुनः । अपुण्यपुण्योपरमे क्षीणक्लेशोऽतिनिर्मलः

tad brahma paramaṁ yogī yato nāvartate punaḥ apuṇyapuṇyoparame kṣīṇakleśo 'tinirmalaḥ

वही परम ब्रह्म है, जहाँ से योगी पुनः नहीं लौटता, जब पाप और पुण्य दोनों शांत हो जाने पर, क्लेशरहित होकर वह अत्यंत निर्मल हो जाता है।

श्लोक 53 (vishnu.1.22.53)

द्वे रूपे ब्रह्मणस् तस्य मूर्तं चामूर्तम् एव च । क्षराक्षरस्वरूपे ते सर्वभूतेषु च स्थिते

dve rūpe brahmaṇas tasya mūrtaṁ cāmūrtam eva ca kṣarākṣarasvarūpe te sarvabhūteṣu ca sthite

उस ब्रह्म के दो रूप हैं — मूर्त और अमूर्त; क्षर और अक्षर स्वरूप वे दोनों समस्त प्राणियों में स्थित हैं।

श्लोक 54 (vishnu.1.22.54)

अक्षरं तत् परं ब्रह्म क्षरं सर्वम् इदं जगत् । एकदेशस्थितस्येन्दोर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा । परस्य ब्रह्मणः शक्तिस् तथैतद् अखिलं जगत्

akṣaraṁ tat paraṁ brahma kṣaraṁ sarvam idaṁ jagat ekadeśasthitasyendor jyotsnā vistāriṇī yathā parasya brahmaṇaḥ śaktis tathaitad akhilaṁ jagat

वह अक्षर ही परम ब्रह्म है, यह सम्पूर्ण जगत् क्षर है; जैसे एक स्थान पर स्थित चंद्रमा की चांदनी दूर तक फैल जाती है, वैसे ही परब्रह्म की शक्ति यह सम्पूर्ण जगत् है।

श्लोक 55 (vishnu.1.22.55)

तत्राप्य् आसन्नदूरत्वाद् बहुत्वस्वल्पतामयः । ज्योत्स्नाभेदोऽस्ति तच्छक्तेस् तद्वन् मैत्रेय विद्यते

tatrāpy āsannadūratvād bahutvasvalpatāmayaḥ jyotsnābhedo 'sti tacchaktes tadvan maitreya vidyate

हे मैत्रेय! वहाँ भी निकटता और दूरी के कारण उस शक्ति की चांदनी में बहुलता और अल्पता का भेद होता है, वैसे ही यहाँ भी समझना चाहिए।

श्लोक 56 (vishnu.1.22.56)

ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् प्रधाना ब्रह्मशक्तयः । ततश् च देवा मैत्रेय न्यूना दक्षादयस् ततः

brahmaviṣṇuśivā brahman pradhānā brahmaśaktayaḥ tataś ca devā maitreya nyūnā dakṣādayas tataḥ

हे ब्रह्मन्! ब्रह्मा, विष्णु और शिव ब्रह्म की प्रधान शक्तियाँ हैं; हे मैत्रेय! उनसे न्यून देवगण हैं, उनसे भी न्यून दक्ष आदि हैं;

श्लोक 57 (vishnu.1.22.57)

ततो मनुष्याः पशवो मृगपक्षिसरीसृपाः । न्यूना न्यूनतराश् चैव वृक्षगुल्मादयस् ततः

tato manuṣyāḥ paśavo mṛgapakṣisarīsṛpāḥ nyūnā nyūnatarāś caiva vṛkṣagulmādayas tataḥ

उनसे न्यून मनुष्य, पशु, मृग, पक्षी, सरीसृप हैं, और उनसे भी न्यूनतर वृक्ष, गुल्म आदि हैं।

श्लोक 58 (vishnu.1.22.58)

तद् एतद् अक्षयं नित्यं जगन् मुनिवराखिलम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत्

tad etad akṣayaṁ nityaṁ jagan munivarākhilam āvirbhāvatirobhāvajanmanāśavikalpavat

हे मुनिवर! यह सम्पूर्ण अक्षय, नित्य जगत् इस प्रकार आविर्भाव-तिरोभाव, जन्म-नाश के विकल्प के अधीन है।

श्लोक 59 (vishnu.1.22.59)

सर्वशक्तिमयो विष्णुः स्वरूपं ब्रह्मणोऽपरम् । मूर्तं यद् योगिभिः पूर्वं योगारम्भेषु चिन्त्यते

sarvaśaktimayo viṣṇuḥ svarūpaṁ brahmaṇo 'param mūrtaṁ yad yogibhiḥ pūrvaṁ yogārambheṣu cintyate

सर्वशक्तिमय विष्णु ब्रह्म का वह दूसरा, मूर्त स्वरूप है, जिसका योगियों द्वारा पूर्वकाल में योग के आरंभ में ध्यान किया जाता है।

श्लोक 60 (vishnu.1.22.60)

सालम्बनो महायोगः सबीजो यत्र संस्थितः । मनस्य् अव्याहते सम्यग् युञ्जतां जायते मुने

sālambano mahāyogaḥ sabījo yatra saṁsthitaḥ manasy avyāhate samyag yuñjatāṁ jāyate mune

हे मुने! उस अविचलित मन में भलीभाँति संयुक्त होने वालों के लिए वहाँ स्थित सालम्बन, सबीज महायोग उत्पन्न होता है।

श्लोक 61 (vishnu.1.22.61)

स परः सर्वशक्तीनां ब्रह्मणः समनन्तरः । मूर्तं ब्रह्म महाभाग सर्वब्रह्ममयो हरिः

sa paraḥ sarvaśaktīnāṁ brahmaṇaḥ samanantaraḥ mūrtaṁ brahma mahābhāga sarvabrahmamayo hariḥ

हे महाभाग! वह ब्रह्म की समस्त शक्तियों से परे, ब्रह्म के तुरंत बाद वाला मूर्त ब्रह्म है — हरि, जो सम्पूर्ण ब्रह्ममय हैं।

श्लोक 62 (vishnu.1.22.62)

तत्र सर्वम् इदं प्रोतम् ओतं चैवाखिलं जगत् । ततो जगज् जगत् तस्मिन् स जगच् चाखिलं मुने

tatra sarvam idaṁ protam otaṁ caivākhilaṁ jagat tato jagaj jagat tasmin sa jagac cākhilaṁ mune

हे मुने! उसी में यह सम्पूर्ण जगत् ताना-बाना बुना हुआ है; उन्हीं से जगत् है, और उन्हीं में जगत् है, और वे ही सम्पूर्ण जगत् हैं।

श्लोक 63 (vishnu.1.22.63)

क्षराक्षरमयो विष्णुर् बिभर्त्य् अखिलम् ईश्वरः । पुरुषाव्याकृतमयं भूषणास्त्रस्वरूपवत्

kṣarākṣaramayo viṣṇur bibharty akhilam īśvaraḥ puruṣāvyākṛtamayaṁ bhūṣaṇāstrasvarūpavat

क्षर-अक्षरमय विष्णु ईश्वर, पुरुष और अव्याकृत (प्रधान) से युक्त इस समस्त जगत् को, मानो अपने ही आभूषण-अस्त्र-स्वरूप में, धारण करते हैं।

श्लोक 64 (vishnu.1.22.64)

श्रीमैत्रेय उवाच । भूषणास्त्रस्वरूपस्थं यद् एतद् अखिलं जगत् । बिभर्ति भगवान् विष्णुस् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि

śrīmaitreya uvāca bhūṣaṇāstrasvarūpasthaṁ yad etad akhilaṁ jagat bibharti bhagavān viṣṇus tan mamākhyātum arhasi

श्रीमैत्रेय बोले — भगवान् विष्णु आभूषण-अस्त्र-स्वरूप में स्थित इस सम्पूर्ण जगत् को जिस प्रकार धारण करते हैं, वह मुझे बताने योग्य है।

श्लोक 65 (vishnu.1.22.65)

श्रीपराशर उवाच । नमस् कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे प्रभविष्णवे । कथयामि यथाख्यातं वसिष्ठेन ममाभवत्

śrīparāśara uvāca namas kṛtvāprameyāya viṣṇave prabhaviṣṇave kathayāmi yathākhyātaṁ vasiṣṭhena mamābhavat

श्रीपराशर बोले — अप्रमेय, सर्वशक्तिमान विष्णु को नमस्कार करके मैं वैसा ही कहता हूँ जैसा मुझे वसिष्ठ द्वारा बताया गया था।

श्लोक 66 (vishnu.1.22.66)

आत्मानम् अस्य जगतो निर्लेपम् अगुणामलम् । बिभर्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान् हरिः

ātmānam asya jagato nirlepam aguṇāmalam bibharti kaustubhamaṇisvarūpaṁ bhagavān hariḥ

इस जगत् के निर्लेप, गुणरहित, निर्मल आत्मा को भगवान् हरि कौस्तुभमणि के स्वरूप में धारण करते हैं।

श्लोक 67 (vishnu.1.22.67)

श्रीवत्ससंस्थानधरम् अनन्ते च समाश्रितम् । प्रधानं बुद्धिर् अप्य् आस्ते गदारूपेण माधवे

śrīvatsasaṁsthānadharam anante ca samāśritam pradhānaṁ buddhir apy āste gadārūpeṇa mādhave

अनंत (शेष) पर आश्रित श्रीवत्स-चिह्न के स्थान को वे धारण करते हैं; माधव में प्रधान और बुद्धि भी गदा के रूप में स्थित हैं।

श्लोक 68 (vishnu.1.22.68)

भूतादिम् इन्द्रियादिं च द्विधाहंकारम् ईश्वरः । बिभर्ति शङ्खरूपेण शार्ङ्गरूपेण च स्थितम्

bhūtādim indriyādiṁ ca dvidhāhaṁkāram īśvaraḥ bibharti śaṅkharūpeṇa śārṅgarūpeṇa ca sthitam

भूतों के आदि और इन्द्रियों के आदि — इन दोनों प्रकार के अहंकार को ईश्वर शंख के रूप में और शार्ङ्ग धनुष के रूप में स्थित धारण करते हैं।

श्लोक 69 (vishnu.1.22.69)

चलत्स्वरूपम् अत्यन्तं जवेनान्तरितानिलम् । चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णुकरे स्थितम्

calatsvarūpam atyantaṁ javenāntaritānilam cakrasvarūpaṁ ca mano dhatte viṣṇukare sthitam

वे अत्यंत गतिशील, वेग से वायु को भी पीछे छोड़ने वाले मन को चक्र के रूप में विष्णु के हाथ में स्थित धारण करते हैं।

श्लोक 70 (vishnu.1.22.70)

पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः । सा भूतहेतुसंघाता भूतमाला च वै द्विज

pañcarūpā tu yā mālā vaijayantī gadābhṛtaḥ sā bhūtahetusaṁghātā bhūtamālā ca vai dvija

हे द्विज! गदाधारी की जो पंचरूपा वैजयंती माला है, वह भूतों के कारणों का समूह है, भूतों की ही माला है।

श्लोक 71 (vishnu.1.22.71)

यानीन्द्रियाण्य् अशेषाणि बुद्धिकर्मात्मकानि वै । शररूपाण्य् अशेषाणि तानि धत्ते जनार्दनः

yānīndriyāṇy aśeṣāṇi buddhikarmātmakāni vai śararūpāṇy aśeṣāṇi tāni dhatte janārdanaḥ

ज्ञान और कर्म के स्वरूप वाली जो समस्त इन्द्रियाँ हैं, उन सबको जनार्दन बाणों के रूप में धारण करते हैं।

श्लोक 72 (vishnu.1.22.72)

बिभर्ति यच् चासिरत्नम् अच्युतोऽत्यन्तनिर्मलम् । विद्यामयं तु तज् ज्ञानम् अविद्याचर्मसंस्थितम्

bibharti yac cāsiratnam acyuto 'tyantanirmalam vidyāmayaṁ tu taj jñānam avidyācarmasaṁsthitam

अच्युत जो अत्यंत निर्मल खड्ग-रत्न धारण करते हैं, वह विद्यामय ज्ञान है, जो अविद्यारूपी म्यान में स्थित है।

श्लोक 73 (vishnu.1.22.73)

इत्थं पुमान् प्रधानं च बुद्ध्यहंकारम् एव च । भूतानि च हृषीकेशे मनः सर्वेन्द्रियाणि च । विद्याविद्ये च मैत्रेय सर्वम् एतत् समाश्रितम्

itthaṁ pumān pradhānaṁ ca buddhyahaṁkāram eva ca bhūtāni ca hṛṣīkeśe manaḥ sarvendriyāṇi ca vidyāvidye ca maitreya sarvam etat samāśritam

हे मैत्रेय! इस प्रकार पुरुष, प्रधान, बुद्धि, अहंकार, भूत, मन और समस्त इन्द्रियाँ, तथा विद्या-अविद्या — यह सब हृषीकेश में ही आश्रित है।

श्लोक 74 (vishnu.1.22.74)

अस्त्रभूषणसंस्थानस्वरूपं रूपवर्जितः । बिभर्ति मायारूपोऽसौ श्रेयसे प्राणिनां हरिः

astrabhūṣaṇasaṁsthānasvarūpaṁ rūpavarjitaḥ bibharti māyārūpo 'sau śreyase prāṇināṁ hariḥ

अस्त्र-आभूषण के स्वरूप को स्वयं रूपरहित होते हुए भी वे हरि, माया-स्वरूप होकर, प्राणियों के कल्याण के लिए धारण करते हैं।

श्लोक 75 (vishnu.1.22.75)

सविकारं प्रधानं च पुमांसं चाखिलं जगत् । बिभर्ति पुण्डरीकाक्षस् तद् एवं परमेश्वरः

savikāraṁ pradhānaṁ ca pumāṁsaṁ cākhilaṁ jagat bibharti puṇḍarīkākṣas tad evaṁ parameśvaraḥ

विकारसहित प्रधान को, पुरुष को, और सम्पूर्ण जगत् को वे पुंडरीकाक्ष परमेश्वर इसी प्रकार धारण करते हैं।

श्लोक 76 (vishnu.1.22.76)

या विद्या या तथाविद्या यत् सद् यच् चासद् अव्यये । तत् सर्वं सर्वभूतेशे मैत्रेय मधुसूदने

yā vidyā yā tathāvidyā yat sad yac cāsad avyaye tat sarvaṁ sarvabhūteśe maitreya madhusūdane

हे मैत्रेय! जो विद्या है, जो अविद्या है, जो सत् है और जो असत् है — वह सब उन अव्यय, सर्वभूतेश मधुसूदन में ही है।

श्लोक 77 (vishnu.1.22.77)

कलाकाष्ठानिमेषादिदिनर्त्वयनहायनैः । कालस्वरूपो भगवान् अपारो हरिर् अव्ययः

kalākāṣṭhānimeṣādidinartvayanahāyanaiḥ kālasvarūpo bhagavān apāro harir avyayaḥ

कला, काष्ठा, निमेष आदि, दिन, ऋतु, अयन और वर्षों द्वारा भगवान् हरि, अपार, अव्यय, कालस्वरूप हैं।

श्लोक 78 (vishnu.1.22.78)

भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको मुनिसत्तम । महर् जनस् तपः सत्यं सप्तलोकान् इमान् विभुः

bhūrloko 'tha bhuvarlokaḥ svarloko munisattama mahar janas tapaḥ satyaṁ saptalokān imān vibhuḥ

हे मुनिसत्तम! भूर्लोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक, तपोलोक और सत्यलोक — इन सात लोकों को वे प्रभु धारण करते हैं।

श्लोक 79 (vishnu.1.22.79)

लोकात्ममूर्तिः सर्वेषां पूर्वेषाम् अपि पूर्वजः । आधारः सर्वविद्यानां स्वयम् एव हरिः स्थितः

lokātmamūrtiḥ sarveṣāṁ pūrveṣām api pūrvajaḥ ādhāraḥ sarvavidyānāṁ svayam eva hariḥ sthitaḥ

समस्त लोकों की स्वयं मूर्ति, पूर्वजों के भी पूर्वज, समस्त विद्याओं के आधार — स्वयं हरि ही इस प्रकार स्थित हैं।

श्लोक 80 (vishnu.1.22.80)

देवमानुषपश्वादिस्वरूपैर् बहुभिर् विभुः । स्थितः सर्वेश्वरोऽनन्तो भूतमूर्तिर् अमूर्तिमान्

devamānuṣapaśvādisvarūpair bahubhir vibhuḥ sthitaḥ sarveśvaro 'nanto bhūtamūrtir amūrtimān

देव-मनुष्य-पशु आदि के अनेक स्वरूपों में स्थित रहते हुए, प्रभु, समस्त प्राणियों के ईश्वर, अनंत, भूतमूर्ति होते हुए भी स्वयं रूपरहित हैं।

श्लोक 81 (vishnu.1.22.81)

ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणानि च । इतिहासोपवेदाश् च वेदान्तेषु तथोक्तयः

ṛco yajūṁṣi sāmāni tathaivātharvaṇāni ca itihāsopavedāś ca vedānteṣu tathoktayaḥ

ऋचाएँ, यजुष्, साम, तथा अथर्ववेद भी; इतिहास, उपवेद, और वेदांत में कही गई उक्तियाँ भी;

श्लोक 82 (vishnu.1.22.82)

वेदाङ्गानि समस्तानि मन्वादिगदितानि च । शास्त्राण्य् अशेषाण्य् आख्यानान्य् अनुवाकाश् च ये क्वचित्

vedāṅgāni samastāni manvādigaditāni ca śāstrāṇy aśeṣāṇy ākhyānāny anuvākāś ca ye kvacit

समस्त वेदांग, और मनु आदि द्वारा कहे गए शास्त्र भी; समस्त अन्य शास्त्र, और जहाँ कहीं भी जो आख्यान और अनुवाक हैं,

श्लोक 83 (vishnu.1.22.83)

काव्यालापाश् च ये केचिद् गीतकान्य् अखिलानि च । शब्दमूर्तिधरस्यैतद् वपुर् विष्णोर् महात्मनः

kāvyālāpāś ca ye kecid gītakāny akhilāni ca śabdamūrtidharasyaitad vapur viṣṇor mahātmanaḥ

और जो भी काव्यालाप हैं, और समस्त गीत भी — यह सब उन शब्दमूर्तिधारी महात्मा विष्णु का ही शरीर है।

श्लोक 84 (vishnu.1.22.84)

यानि मूर्तान्य् अमूर्तानि यान्य् अत्रान्यत्र वा क्वचित् । सन्ति वै वस्तुजातानि तानि सर्वाणि तद्वपुः

yāni mūrtāny amūrtāni yāny atrānyatra vā kvacit santi vai vastujātāni tāni sarvāṇi tadvapuḥ

जो भी मूर्त-अमूर्त वस्तुएँ यहाँ या अन्यत्र कहीं भी हैं, वे सभी उन्हीं का शरीर हैं।

श्लोक 85 (vishnu.1.22.85)

अहं हरिः सर्वम् इदं जनार्दनो नान्यत् ततः कारणकार्यजातम् । ईदृङ् मनो यस्य न तस्य भूयो भवोद्भवा द्वन्द्वगदा भवन्ति

ahaṁ hariḥ sarvam idaṁ janārdano nānyat tataḥ kāraṇakāryajātam īdṛṅ mano yasya na tasya bhūyo bhavodbhavā dvandvagadā bhavanti

'मैं ही हरि हूँ, यह सब जनार्दन ही है, इससे भिन्न कोई कारण-कार्य-समूह नहीं है' — जिसका मन ऐसा हो, उसके लिए संसार से उत्पन्न द्वंद्व-रूपी रोग फिर कभी उत्पन्न नहीं होते।

श्लोक 86 (vishnu.1.22.86)

इत्य् एष तेऽंशः प्रथमः पुराणस्यास्य वै द्विज । यथावत् कथितो यस्मिञ् श्रुते पापैर् विमुच्यते

ity eṣa te 'ṁśaḥ prathamaḥ purāṇasyāsya vai dvija yathāvat kathito yasmiñ śrute pāpair vimucyate

हे द्विज! इस पुराण का यह पहला अंश तुम्हें यथावत् बताया गया, जिसे सुनकर मनुष्य पापों से मुक्त हो जाता है।

श्लोक 87 (vishnu.1.22.87)

कार्त्तिक्यां पुष्करस्नाने द्वादशाब्दे तु यत् फलम् । तद् अस्य श्रवणे सर्वं मैत्रेयाप्नोति मानवः

kārttikyāṁ puṣkarasnāne dvādaśābde tu yat phalam tad asya śravaṇe sarvaṁ maitreyāpnoti mānavaḥ

हे मैत्रेय! कार्तिक मास में बारह वर्ष तक पुष्कर में स्नान करने का जो फल है, वह सब मनुष्य इसे सुनने से प्राप्त कर लेता है।

श्लोक 88 (vishnu.1.22.88)

देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षादीनां च संभवम् । भवन्ति शृण्वतः पुंसो देवाद्या वरदा मुने

devarṣipitṛgandharvayakṣādīnāṁ ca saṁbhavam bhavanti śṛṇvataḥ puṁso devādyā varadā mune

हे मुने! इसे सुनने वाले मनुष्य को देवों, ऋषियों, पितरों, गंधर्वों और यक्षों आदि की उत्पत्ति का, उन वरदायी देवों आदि का, ज्ञान प्राप्त होता है।

अध्याय 21अध्याय-सूची