Skip to main content

प्रथमांश · अध्याय 21

दानव-वंश और मरुतों का जन्म

अध्याय 20अध्याय-सूचीअध्याय 22

श्लोक 1 (vishnu.1.21.1)

श्रीपराशर उवाच । संह्लादपुत्र आयुष्माञ् शिबिर् बाष्कल एव च । विरोचनस् तु प्राह्लादिर् बलिर् जज्ञे विरोचनात्

śrīparāśara uvāca saṁhlādaputra āyuṣmāñ śibir bāṣkala eva ca virocanas tu prāhlādir balir jajñe virocanāt

श्रीपराशर बोले — संह्लाद के पुत्र आयुष्मान, शिबि और बाष्कल हुए; प्रह्लाद के पुत्र विरोचन हुए, और विरोचन से बलि उत्पन्न हुआ।

श्लोक 2 (vishnu.1.21.2)

बलेः पुत्रशतं त्व् आसीद् बाणज्येष्ठं महामुने । हिरण्याक्षसुताश् चासन् सर्व एव महाबलाः

baleḥ putraśataṁ tv āsīd bāṇajyeṣṭhaṁ mahāmune hiraṇyākṣasutāś cāsan sarva eva mahābalāḥ

हे महामुने! बलि के सौ पुत्र थे, जिनमें बाण ज्येष्ठ था; हिरण्याक्ष के पुत्र भी सभी महाबली थे।

श्लोक 3 (vishnu.1.21.3)

झर्झरः शकुनिश् चैव भूतसंतापनस् तथा । महानाभो महाबाहुः कालनाभस् तथापरः

jharjharaḥ śakuniś caiva bhūtasaṁtāpanas tathā mahānābho mahābāhuḥ kālanābhas tathāparaḥ

झर्झर, शकुनि, भूतसंतापन, महानाभ, महाबाहु, और एक अन्य, कालनाभ।

श्लोक 4 (vishnu.1.21.4)

अभवन् दनुपुत्राश् च द्विमूर्धा शंकरस् तथा । अयोमुखः शङ्कुशिराः कपिलः शम्बरस् तथा

abhavan danuputrāś ca dvimūrdhā śaṁkaras tathā ayomukhaḥ śaṅkuśirāḥ kapilaḥ śambaras tathā

दनु के पुत्र द्विमूर्धा, शंकर, अयोमुख, शंकुशिरा, कपिल और शंबर हुए।

श्लोक 5 (vishnu.1.21.5)

एकचक्रो महाबाहुस् तारकश् च महाबलः । स्वर्भानुर् वृषपर्वा च पुलोमा च महाबलः

ekacakro mahābāhus tārakaś ca mahābalaḥ svarbhānur vṛṣaparvā ca pulomā ca mahābalaḥ

एकचक्र, महाबाहु, महाबली तारक, स्वर्भानु, वृषपर्वा, और महाबली पुलोमा।

श्लोक 6 (vishnu.1.21.6)

एते दनोः सुताः ख्याता विप्रचित्तिश् च वीर्यवान्

ete danoḥ sutāḥ khyātā vipracittiś ca vīryavān

ये दनु के विख्यात पुत्र हैं, और पराक्रमी विप्रचित्ति भी।

श्लोक 7 (vishnu.1.21.7)

स्वर्भानोस् तु प्रभा कन्या शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । उपदानवी हयशिराः प्रख्याता वरकन्यकाः

svarbhānos tu prabhā kanyā śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī upadānavī hayaśirāḥ prakhyātā varakanyakāḥ

स्वर्भानु की कन्या प्रभा थी; वृषपर्वा की कन्याएँ शर्मिष्ठा, उपदानवी और हयशिरा थीं — विख्यात, श्रेष्ठ कन्याएँ।

श्लोक 8 (vishnu.1.21.8)

वैश्वानरसुते चोभे पुलोमा कालका तथा । उभे ते तु महाभागे मारीचेस् तु परिग्रहः

vaiśvānarasute cobhe pulomā kālakā tathā ubhe te tu mahābhāge mārīces tu parigrahaḥ

वैश्वानर की दो कन्याएँ पुलोमा और कालका थीं; ये दोनों महाभाग्यशाली कन्याएँ मरीचि (कश्यप) की पत्नियाँ बनीं।

श्लोक 9 (vishnu.1.21.9)

ताभ्यां पुत्रसहस्राणि षष्टिर् दानवसत्तमाः । पौलोमाः कालकेयाश् च मारीचतनयाः स्मृताः

tābhyāṁ putrasahasrāṇi ṣaṣṭir dānavasattamāḥ paulomāḥ kālakeyāś ca mārīcatanayāḥ smṛtāḥ

उन दोनों से हजार पुत्र उत्पन्न हुए, जिनमें साठ दानवश्रेष्ठ, मरीचि-पुत्र पौलोम और कालकेय नाम से स्मरण किए जाते हैं।

श्लोक 10 (vishnu.1.21.10)

ततोऽपरे महावीर्या दारुणास् त्व् अतिनिर्घृणाः । सिंहिकायाम् अथोत्पन्ना विप्रचित्तेः सुतास् तथा

tato 'pare mahāvīryā dāruṇās tv atinirghṛṇāḥ siṁhikāyām athotpannā vipracitteḥ sutās tathā

तत्पश्चात् सिंहिका से उत्पन्न विप्रचित्ति के पुत्र भी हुए, महापराक्रमी, भयंकर, अत्यंत निर्दयी।

श्लोक 11 (vishnu.1.21.11)

त्र्यंशः शल्यश् च बलवान् नभश् चैव महाबलः । वातापिर् नमुचिश् चैव इल्वलः खसृमस् तथा

tryaṁśaḥ śalyaś ca balavān nabhaś caiva mahābalaḥ vātāpir namuciś caiva ilvalaḥ khasṛmas tathā

त्र्यंश, बलवान् शल्य, महाबली नभ, वातापि, नमुचि, इल्वल, खसृम,

श्लोक 12 (vishnu.1.21.12)

अन्धको नरकश् चैव कालनाभस् तथैव च । स्वर्भानुश् च महावीर्यो वक्त्रयोधी महासुरः

andhako narakaś caiva kālanābhas tathaiva ca svarbhānuś ca mahāvīryo vaktrayodhī mahāsuraḥ

अंधक, नरक, कालनाभ, तथा महापराक्रमी स्वर्भानु, और महाअसुर वक्त्रयोधी।

श्लोक 13 (vishnu.1.21.13)

एते वै दानवश्रेष्ठा दनुवंशविवर्धनाः । एतेषां पुत्रपौत्राश् च शतशोऽथ सहस्रशः

ete vai dānavaśreṣṭhā danuvaṁśavivardhanāḥ eteṣāṁ putrapautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ

ये दनु-वंश को बढ़ाने वाले श्रेष्ठ दानव हैं; इनके पुत्र-पौत्र भी सैकड़ों-हजारों की संख्या में हैं।

श्लोक 14 (vishnu.1.21.14)

प्रह्लादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले । समुत्पन्नाः सुमहता तपसा भावितात्मनः

prahlādasya tu daityasya nivātakavacāḥ kule samutpannāḥ sumahatā tapasā bhāvitātmanaḥ

दैत्य प्रह्लाद के कुल में महान तप से भावितात्मा निवातकवच उत्पन्न हुए।

श्लोक 15 (vishnu.1.21.15)

षट् सुताः सुमहासत्त्वास् ताम्रायाः परिकीर्तिताः । शुकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी शुचिगृध्रिका

ṣaṭ sutāḥ sumahāsattvās tāmrāyāḥ parikīrtitāḥ śukī śyenī ca bhāsī ca sugrīvī śucigṛdhrikā

ताम्रा से महातेजस्वी छह पुत्र-रूप कन्याएँ प्रसिद्ध हुईं — शुकी, श्येनी, भासी, सुग्रीवी, शुचि और गृध्रिका।

श्लोक 16 (vishnu.1.21.16)

शुकी शुकान् अजनयद् उलूकी प्रत्युलूककान् । श्येनी श्येनांस् तथा भासी भासान् गृद्ध्रांश् च गृद्ध्र्य् अपि

śukī śukān ajanayad ulūkī pratyulūkakān śyenī śyenāṁs tathā bhāsī bhāsān gṛddhrāṁś ca gṛddhry api

शुकी ने शुकों को, उलूकी ने उल्लुओं को, श्येनी ने बाजों को, भासी ने भासों को, और गृध्री ने गिद्धों को जन्म दिया।

श्लोक 17 (vishnu.1.21.17)

शुच्य् औदकान् पक्षिगणान् सुग्रीवी तु व्यजायत । अश्वान् उष्ट्रान् गर्दभांश् च ताम्रावंशाः प्रकीर्तिताः

śucy audakān pakṣigaṇān sugrīvī tu vyajāyata aśvān uṣṭrān gardabhāṁś ca tāmrāvaṁśāḥ prakīrtitāḥ

शुचि ने जलचर पक्षी-समूहों को, और सुग्रीवी ने अश्व, ऊँट और गधों को जन्म दिया — ये ताम्रा के वंशज कहे गए हैं।

श्लोक 18 (vishnu.1.21.18)

विनतायास् तु द्वौ पुत्रौ विख्यातौ गरुडारुणौ । सुपर्णः पततां श्रेष्ठो दारुणः पन्नगाशनः

vinatāyās tu dvau putrau vikhyātau garuḍāruṇau suparṇaḥ patatāṁ śreṣṭho dāruṇaḥ pannagāśanaḥ

विनता के दो विख्यात पुत्र गरुड़ और अरुण हुए — पक्षियों में श्रेष्ठ सुपर्ण, और भयंकर, सर्प-भक्षक अरुण।

श्लोक 19 (vishnu.1.21.19)

सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणाम् अमितौजसाम् । अनेकशिरसां ब्रह्मन् खेचराणां महात्मनाम्

surasāyāḥ sahasraṁ tu sarpāṇām amitaujasām anekaśirasāṁ brahman khecarāṇāṁ mahātmanām

हे ब्रह्मन्! सुरसा से अपार तेजस्वी, अनेक सिरों वाले, आकाशचारी, महात्मा सर्पों का एक हजार उत्पन्न हुआ।

श्लोक 20 (vishnu.1.21.20)

काद्रवेयास् तु बलिनः सहस्रम् अमितौजसः । सुपर्णवशगा ब्रह्मञ् जज्ञिरे नैकमस्तकाः

kādraveyās tu balinaḥ sahasram amitaujasaḥ suparṇavaśagā brahmañ jajñire naikamastakāḥ

हे ब्रह्मन्! कद्रू के भी बलवान्, अपार तेजस्वी, अनेक सिरों वाले एक हजार पुत्र सुपर्ण के अधीन होकर उत्पन्न हुए।

श्लोक 21 (vishnu.1.21.21)

तेषां प्रधानभूतास् ते शेषवासुकितक्षकाः । शङ्खश्वेतो महापद्मः कम्बलाश्वतराव् उभौ

teṣāṁ pradhānabhūtās te śeṣavāsukitakṣakāḥ śaṅkhaśveto mahāpadmaḥ kambalāśvatarāv ubhau

उनमें प्रमुख शेष, वासुकि, तक्षक, शंखश्वेत, महापद्म, कंबल और अश्वतर दोनों,

श्लोक 22 (vishnu.1.21.22)

एलापुत्रस् तथा नागः कर्कोटकधनंजयौ । एते चान्ये च बहवो दन्दशूका विषोल्बणाः

elāputras tathā nāgaḥ karkoṭakadhanaṁjayau ete cānye ca bahavo dandaśūkā viṣolbaṇāḥ

एलापुत्र, नाग नामक सर्प, कर्कोटक और धनंजय हैं; ये और अन्य भी अनेक, विषैले दंश करने वाले सर्प हैं।

श्लोक 23 (vishnu.1.21.23)

गणं क्रोधवशं विद्धि ते च सर्वे च दंष्ट्रिणः । स्थलजाः पक्षिणोऽब्जाश् च दारुणाः पिशिताशनाः

gaṇaṁ krodhavaśaṁ viddhi te ca sarve ca daṁṣṭriṇaḥ sthalajāḥ pakṣiṇo 'bjāś ca dāruṇāḥ piśitāśanāḥ

इस समस्त समूह को क्रोधवशा की संतान जानो — दंतयुक्त, स्थलचर, पक्षी, जलचर, भयंकर, मांसाहारी।

श्लोक 24 (vishnu.1.21.24)

गास् तु वै जनयाम् आस सुरभिर् महिषीस् तथा । इरावृक्षलतावल्लीस् तृणजातीश् च सर्वशः

gās tu vai janayām āsa surabhir mahiṣīs tathā irāvṛkṣalatāvallīs tṛṇajātīś ca sarvaśaḥ

सुरभि ने गौओं और भैंसों को जन्म दिया; इरा ने वृक्ष, लता, बेल और सभी प्रकार की तृण-जातियों को जन्म दिया।

श्लोक 25 (vishnu.1.21.25)

खषा तु यक्षरक्षांसि मुनिर् अप्सरसस् तथा । अरिष्टा तु महासत्त्वान् गन्धर्वान् समजीजनत्

khaṣā tu yakṣarakṣāṁsi munir apsarasas tathā ariṣṭā tu mahāsattvān gandharvān samajījanat

खसा ने यक्ष और राक्षसों को जन्म दिया; मुनि ने अप्सराओं को; और अरिष्टा ने महाबली गंधर्वों को जन्म दिया।

श्लोक 26 (vishnu.1.21.26)

एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः । तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च शतशोऽथ सहस्रशः

ete kaśyapadāyādāḥ kīrtitāḥ sthāṇujaṅgamāḥ teṣāṁ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ

ये कश्यप के वंशज, स्थावर-जंगम, कहे गए हैं; इनके पुत्र-पौत्र भी सैकड़ों-हजारों में हैं।

श्लोक 27 (vishnu.1.21.27)

एष मन्वन्तरे सर्गो ब्रह्मन् स्वारोचिषे स्मृतः । वैवस्वते च महति वारुणे वितते क्रतौ

eṣa manvantare sargo brahman svārociṣe smṛtaḥ vaivasvate ca mahati vāruṇe vitate kratau

हे ब्रह्मन्! यह सृष्टि स्वारोचिष मन्वंतर में, तथा वैवस्वत के महान, विस्तृत वरुण-यज्ञ में स्मरण की जाती है।

श्लोक 28 (vishnu.1.21.28)

जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजासर्ग इहोच्यते । पूर्वं यत्र तु सप्तर्षीन् उत्पन्नान् सप्त मानसान्

juhvānasya brahmaṇo vai prajāsarga ihocyate pūrvaṁ yatra tu saptarṣīn utpannān sapta mānasān

उस यज्ञ के प्रज्वलित रहते हुए ही ब्रह्मा ने पहले उत्पन्न हुए सात मानस सप्तर्षियों को यहाँ स्वयं पुत्रत्व में स्थापित किया,

श्लोक 29 (vishnu.1.21.29)

पुत्रत्वे कल्पयाम् आस स्वयम् एव पितामहः । गन्धर्वभोगिदेवानां दानवानां च सत्तम

putratve kalpayām āsa svayam eva pitāmahaḥ gandharvabhogidevānāṁ dānavānāṁ ca sattama

हे सत्तम! गंधर्वों, सर्पों, देवों और दानवों के।

श्लोक 30 (vishnu.1.21.30)

दितिर् विनष्टपुत्रा वै तोषयाम् आस कश्यपम् । तया चाराधितः सम्यक् कश्यपस् तपतां वरः

ditir vinaṣṭaputrā vai toṣayām āsa kaśyapam tayā cārādhitaḥ samyak kaśyapas tapatāṁ varaḥ

अपने पुत्रों के नष्ट हो जाने पर दिति ने कश्यप को संतुष्ट किया; और उसके द्वारा भलीभाँति आराधित तपस्वियों में श्रेष्ठ कश्यप ने,

श्लोक 31 (vishnu.1.21.31)

वरेण छन्दयाम् आस सा च वव्रे ततो वरम् । पुत्रम् इन्द्रवधार्थाय समर्थम् अमितौजसम्

vareṇa chandayām āsa sā ca vavre tato varam putram indravadhārthāya samartham amitaujasam

उसे वर के लिए संकल्पित किया, और उसने तब वह वर माँगा — इन्द्र-वध में समर्थ, अपार तेजस्वी एक पुत्र।

श्लोक 32 (vishnu.1.21.32)

स च तस्यै वरं प्रादाद् भार्यायै मुनिसत्तमः । दत्त्वा च वरम् अव्यग्रः कश्यपस् ताम् उवाच ह

sa ca tasyai varaṁ prādād bhāryāyai munisattamaḥ dattvā ca varam avyagraḥ kaśyapas tām uvāca ha

और उन मुनिश्रेष्ठ ने अपनी उस पत्नी को वह वर दिया; वर देकर अव्याकुल कश्यप ने उससे यह कहा।

श्लोक 33 (vishnu.1.21.33)

शक्रं पुत्रो निहन्ता ते यदि गर्भं शरच्छतम् । समाहितातिप्रयता शुचिनी धारयिष्यसि

śakraṁ putro nihantā te yadi garbhaṁ śaracchatam samāhitātiprayatā śucinī dhārayiṣyasi

'यदि तुम सौ शरद ऋतुओं तक अत्यंत सावधान, पवित्र और सतर्क रहकर इस गर्भ को धारण करोगी, तो तुम्हारा पुत्र शक्र का वधकर्ता होगा।'

श्लोक 34 (vishnu.1.21.34)

इत्य् एवम् उक्त्वा तां देवीं स गतः कश्यपो मुनिः । दधार सा च तं गर्भं सम्यक् छौचसमन्विता

ity evam uktvā tāṁ devīṁ sa gataḥ kaśyapo muniḥ dadhāra sā ca taṁ garbhaṁ samyak chaucasamanvitā

ऐसा कहकर वे मुनि कश्यप उस देवी के पास से चले गए; और उसने भलीभाँति शौच का पालन करते हुए उस गर्भ को धारण किया।

श्लोक 35 (vishnu.1.21.35)

गर्भम् आत्मवधार्थाय ज्ञात्वा तं मघवान् अपि । शुश्रूषुस् ताम् अथागच्छद् विनयाद् अमराधिपः

garbham ātmavadhārthāya jñātvā taṁ maghavān api śuśrūṣus tām athāgacchad vinayād amarādhipaḥ

उस गर्भ को अपने वध के लिए जानकर मघवान् भी विनयपूर्वक उसकी सेवा करने की इच्छा से वहाँ आया।

श्लोक 36 (vishnu.1.21.36)

तस्याश् चैवान्तरप्रेप्सुर् अतिष्ठत् पाकशासनः । ऊने वर्षशते चास्या ददर्शान्तरम् आत्मवान्

tasyāś caivāntaraprepsur atiṣṭhat pākaśāsanaḥ ūne varṣaśate cāsyā dadarśāntaram ātmavān

उसका छिद्र पाने की इच्छा से पाकशासन (इन्द्र) वहीं रुका रहा; कुछ कम सौ वर्ष बीतने पर उस आत्मवान् ने उसका अवसर देखा।

श्लोक 37 (vishnu.1.21.37)

अकृत्वा पादयोः शौचं दितिः शयनम् आविशत् । निद्राम् आहारयाम् आस तस्याः कुक्षिं प्रविश्य सः

akṛtvā pādayoḥ śaucaṁ ditiḥ śayanam āviśat nidrām āhārayām āsa tasyāḥ kukṣiṁ praviśya saḥ

पैरों की शुद्धि किए बिना दिति शय्या पर गई; और उसके गर्भ में प्रविष्ट होकर उसने उसे नींद में डाल दिया।

श्लोक 38 (vishnu.1.21.38)

वज्रपाणिर् महागर्भं तं चिच्छेदाथ सप्तधा । स पाट्यमानो वज्रेण प्ररुरोदातिदारुणम्

vajrapāṇir mahāgarbhaṁ taṁ cicchedātha saptadhā sa pāṭyamāno vajreṇa prarurodātidāruṇam

वज्रपाणि इन्द्र ने उस महागर्भ को तब सात भागों में काट दिया; वज्र से विदीर्ण किया जाता हुआ वह अत्यंत करुणापूर्वक रोने लगा।

श्लोक 39 (vishnu.1.21.39)

मा रोदीर् इति तं शक्रः पुनः पुनर् अभाषत । सोऽभवत् सप्तधा गर्भस् तम् इन्द्रः कुपितः पुनः

mā rodīr iti taṁ śakraḥ punaḥ punar abhāṣata so 'bhavat saptadhā garbhas tam indraḥ kupitaḥ punaḥ

'मत रो' — यह शक्र उससे बारंबार कहने लगा; वह गर्भ सातगुना हो गया, और इन्द्र ने पुनः क्रोधित होकर,

श्लोक 40 (vishnu.1.21.40)

एकैकं सप्तधा चक्रे वज्रेणारिविदारिणा । मरुतो नाम देवास् ते बभूवुर् अतिवेगिनः

ekaikaṁ saptadhā cakre vajreṇārividāriṇā maruto nāma devās te babhūvur ativeginaḥ

शत्रु को विदीर्ण करने वाले उसी वज्र से हर एक को पुनः सातगुना कर दिया; वे ही अत्यंत वेगवान् मरुत् नामक देवता हुए।

श्लोक 41 (vishnu.1.21.41)

यद् उक्तं वै मघवता तेनैव मरुतोऽभवन् । देवा एकोनपञ्चाशत् सहाया वज्रपाणिनः

yad uktaṁ vai maghavatā tenaiva maruto 'bhavan devā ekonapañcāśat sahāyā vajrapāṇinaḥ

चूँकि मघवान् ने उससे 'मत रो' (मा रुद) कहा था, इसलिए वे मरुत् हुए; उनचास देवता, वज्रपाणि के सहायक।

अध्याय 20अध्याय-सूचीअध्याय 22