द्वितीयांश · अध्याय 10
सूर्य के द्वादश मासिक परिवार
श्लोक 1 (vishnu.2.10.1)
पराशर उवाच । अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोर् अन्तरं द्वयोः । आरोहणावरोहाभ्यां भानोर् अब्देन या गतिः
parāśara uvāca aśītimaṇḍalaśataṁ kāṣṭhayor antaraṁ dvayoḥ ārohaṇāvarohābhyāṁ bhānor abdena yā gatiḥ
पराशर ने कहा — दोनों अयनान्तों के बीच एक सौ अस्सी अंश की दूरी है — यह सूर्य के वर्षभर के उदय-अस्त द्वारा गति की सीमा है।
श्लोक 2 (vishnu.2.10.2)
स रथोऽधिष्ठितो देवैर् आदित्यै ऋषिभिस् तथा । गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः
sa ratho'dhiṣṭhito devair ādityai ṛṣibhis tathā gandharvair apsarobhiś ca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ
उस रथ पर देवता, आदित्यगण, ऋषि, तथा गन्धर्व, अप्सराएँ, ग्रामणी, सर्प और राक्षस आरूढ़ होते हैं।
श्लोक 3 (vishnu.2.10.3)
धाता कृतस्थला चैव पुलस्त्यो वासुकिस् तथा । रथकृद् ग्रामणीर् हेतिस् तुम्बुरुश् चैव सप्तमः
dhātā kṛtasthalā caiva pulastyo vāsukis tathā rathakṛd grāmaṇīr hetis tumburuś caiva saptamaḥ
धाता, कृतस्थला, पुलस्त्य, तथा वासुकि, रथकृत्, ग्रामणी हेति, तथा सातवें तुम्बुरु —
श्लोक 4 (vishnu.2.10.4)
एते वसन्ति वै चैत्रे मधुमासे सदैव हि । मैत्रेय स्यन्दने भानोः सप्त मासाधिकारिणः
ete vasanti vai caitre madhumāse sadaiva hi maitreya syandane bhānoḥ sapta māsādhikāriṇaḥ
हे मैत्रेय, ये सातों सदा चैत्र मास (मधु मास) में सूर्य के रथ में उस मास के अधिकारी होकर निवास करते हैं।
श्लोक 5 (vishnu.2.10.5)
अर्यमा पुलहश् चैव रथौजाः पुञ्जिकस्थला । प्रहेतिः कच्छनीरश् च नारदश् च रथे रवेः
aryamā pulahaś caiva rathaujāḥ puñjikasthalā prahetiḥ kacchanīraś ca nāradaś ca rathe raveḥ
अर्यमा, पुलह, रथौजा, पुंजिकस्थला, प्रहेति, कच्छनीर तथा नारद — ये सूर्य के रथ में
श्लोक 6 (vishnu.2.10.6)
माधवे निवसन्त्य् एते शुचिसंज्ञे निबोध मे
mādhave nivasanty ete śucisaṁjñe nibodha me
वैशाख मास में, जो शुचि (माधव) कहलाता है, निवास करते हैं — यह जान लो।
श्लोक 7 (vishnu.2.10.7)
मित्रोऽत्रिस् तक्षको रक्षः पौरुषेयोऽथ मेनका । हाहा रथस्वनश् चैव मैत्रेयैते वसन्ति वै
mitro'tris takṣako rakṣaḥ pauruṣeyo'tha menakā hāhā rathasvanaś caiva maitreyaite vasanti vai
मित्र, अत्रि, तक्षक, राक्षस पौरुषेय, मेनका, हाहा तथा रथस्वन — हे मैत्रेय, ये [ज्येष्ठ मास में] निवास करते हैं।
श्लोक 8 (vishnu.2.10.8)
वरुणो वसिष्ठो रम्भा सहजन्या हुहू रथः । रथचित्रस् तथा शुक्रे वसन्त्य् आषाढसंज्ञिते
varuṇo vasiṣṭho rambhā sahajanyā huhū rathaḥ rathacitras tathā śukre vasanty āṣāḍhasaṁjñite
वरुण, वसिष्ठ, रम्भा, सहजन्या, हूहू तथा रथचित्र — ये आषाढ़ नामक मास में निवास करते हैं।
श्लोक 9 (vishnu.2.10.9)
इन्द्रो विश्वावसुः स्रोत एलापत्रस् तथाङ्गिराः । प्रम्लोचा च नभस्य् एते सर्पश् चार्के वसन्ति वै
indro viśvāvasuḥ srota elāpatras tathāṅgirāḥ pramlocā ca nabhasy ete sarpaś cārke vasanti vai
इन्द्र, विश्वावसु, स्रोत, एलापत्र तथा अंगिरा, प्रम्लोचा और सर्प — ये श्रावण मास में सूर्य में निवास करते हैं।
श्लोक 10 (vishnu.2.10.10)
विवस्वान् उग्रसेनश् च भृगुर् आपूरणस् तथा । उम्लोचा शङ्खपालश् च व्याघ्रो भाद्रपदे तथा
vivasvān ugrasenaś ca bhṛgur āpūraṇas tathā umlocā śaṅkhapālaś ca vyāghro bhādrapade tathā
विवस्वान्, उग्रसेन, भृगु तथा आपूरण, उम्लोचा, शंखपाल तथा व्याघ्र — ये भाद्रपद मास में निवास करते हैं।
श्लोक 11 (vishnu.2.10.11)
पूषा च सुरुचिर् वातो गौतमोऽथ धनंजयः । सुषेणोऽन्यो घृताची च वसन्त्य् आश्वयुजे रवौ
pūṣā ca surucir vāto gautamo'tha dhanaṁjayaḥ suṣeṇo'nyo ghṛtācī ca vasanty āśvayuje ravau
पूषा, सुरुचि, वात, गौतम तथा धनंजय, सुषेण, और अन्य घृताची — ये आश्विन मास में सूर्य में निवास करते हैं।
श्लोक 12 (vishnu.2.10.12)
विश्वावसुर् भरद्वाजः पर्जन्यैरावतौ तथा । विश्वाची सेनजिच् चापि कार्त्तिके चाधिकारिणः
viśvāvasur bharadvājaḥ parjanyairāvatau tathā viśvācī senajic cāpi kārttike cādhikāriṇaḥ
विश्वावसु, भरद्वाज, पर्जन्य तथा ऐरावत, विश्वाची और सेनजित् — ये कार्तिक मास के अधिकारी हैं।
श्लोक 13 (vishnu.2.10.13)
अंशुकाश्यपतार्क्ष्यास् तु महापद्मस् तथोर्वशी । चित्रसेनस् तथा विद्युन् मार्गशीर्षाधिकारिणः
aṁśukāśyapatārkṣyās tu mahāpadmas tathorvaśī citrasenas tathā vidyun mārgaśīrṣādhikāriṇaḥ
अंशु, कश्यप तथा तार्क्ष्य, महापद्म, उर्वशी, चित्रसेन तथा विद्युत् — ये मार्गशीर्ष मास के अधिकारी हैं।
श्लोक 14 (vishnu.2.10.14)
क्रतुर् भगस् तथोर्णायुः स्फूर्जः कर्कोटकस् तथा । अरिष्टनेमिश् चैवान्या पूर्वचित्तिर् वराप्सराः
kratur bhagas tathorṇāyuḥ sphūrjaḥ karkoṭakas tathā ariṣṭanemiś caivānyā pūrvacittir varāpsarāḥ
क्रतु, भग तथा ऊर्णायु, स्फूर्ज तथा कर्कोटक, और अरिष्टनेमि, और श्रेष्ठ अप्सरा पूर्वचित्ति —
श्लोक 15 (vishnu.2.10.15)
पौषमासे वसन्त्य् एते सप्त भास्करमण्डले । लोकप्रकाशनार्थाय विप्रवर्याधिकारिणः
pauṣamāse vasanty ete sapta bhāskaramaṇḍale lokaprakāśanārthāya vipravaryādhikāriṇaḥ
ये सातों पौष मास में सूर्य के मण्डल में लोकों के प्रकाश हेतु, श्रेष्ठ विप्र के नेतृत्व में, निवास करते हैं।
श्लोक 16 (vishnu.2.10.16)
त्वष्टा च जमदग्निश् च कम्बलोऽथ तिलोत्तमा । ब्रह्मापेतोऽथ ऋतजिद् धृतराष्ट्रश् च सप्तमः
tvaṣṭā ca jamadagniś ca kambalo'tha tilottamā brahmāpeto'tha ṛtajid dhṛtarāṣṭraś ca saptamaḥ
त्वष्टा, जमदग्नि, कम्बल तथा तिलोत्तमा, ब्रह्मापेत, ऋतजित् तथा सातवें धृतराष्ट्र —
श्लोक 17 (vishnu.2.10.17)
माघमासे वसन्त्य् एते सप्त मैत्रेय भास्करे । श्रूयतां चापरे सूर्ये फाल्गुने निवसन्ति ये
māghamāse vasanty ete sapta maitreya bhāskare śrūyatāṁ cāpare sūrye phālgune nivasanti ye
हे मैत्रेय, ये सातों माघ मास में सूर्य में निवास करते हैं; अब सुनो, फाल्गुन मास में सूर्य में और कौन निवास करते हैं।
श्लोक 18 (vishnu.2.10.18)
विष्णुर् अश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश् च सत्यजित् । विश्वामित्रस् तथा रक्षो यज्ञोपेतो महामुने
viṣṇur aśvataro rambhā sūryavarcāś ca satyajit viśvāmitras tathā rakṣo yajñopeto mahāmune
विष्णु, अश्वतर, रम्भा, सूर्यवर्चा तथा सत्यजित्, विश्वामित्र, और राक्षस यज्ञोपेत, हे महामुने —
श्लोक 19 (vishnu.2.10.19)
मासेष्व् एतेषु मैत्रेय वसन्त्य् एते तु सप्तकाः । सवितुर् मण्डले ब्रह्मन् विष्णुशक्त्युपबृंहिताः
māseṣv eteṣu maitreya vasanty ete tu saptakāḥ savitur maṇḍale brahman viṣṇuśaktyupabṛṁhitāḥ
हे मैत्रेय, इन मासों में ये सातों-सातों समूह, हे ब्रह्मन्, विष्णु की शक्ति से सम्पुष्ट होकर सूर्य के मण्डल में निवास करते हैं।
श्लोक 20 (vishnu.2.10.20)
स्तुवन्ति मुनयः सूर्यं गन्धर्वैर् गीयते पुरः । नृत्यन्त्य् अप्सरसो यान्ति सूर्यस्यानु निशाचराः
stuvanti munayaḥ sūryaṁ gandharvair gīyate puraḥ nṛtyanty apsaraso yānti sūryasyānu niśācarāḥ
ऋषिगण सूर्य की स्तुति करते हैं, गन्धर्व उनके आगे गान करते हैं, अप्सराएँ नृत्य करती हैं, तथा निशाचर सूर्य के पीछे-पीछे चलते हैं।
श्लोक 21 (vishnu.2.10.21)
वहन्ति पन्नगा यक्षैः क्रियतेऽभीषुसंग्रहः
vahanti pannagā yakṣaiḥ kriyate'bhīṣusaṁgrahaḥ
नाग यक्षों के साथ रथ को खींचते हैं, तथा उनकी किरणों की लगामों को सम्भाला जाता है।
श्लोक 22 (vishnu.2.10.22)
वालखिल्यास् तथैवैनं परिवार्य समासते
vālakhilyās tathaivainaṁ parivārya samāsate
वालखिल्य ऋषि भी उन्हें चारों ओर से घेरकर बैठे रहते हैं।
श्लोक 23 (vishnu.2.10.23)
सोऽयं सप्तगणः सूर्यमण्डले मुनिसत्तम । हिमोष्णवारिवृष्टीनां हेतुः स्वसमयं गतः
so'yaṁ saptagaṇaḥ sūryamaṇḍale munisattama himoṣṇavārivṛṣṭīnāṁ hetuḥ svasamayaṁ gataḥ
हे मुनिश्रेष्ठ, इस प्रकार सूर्य-मण्डल में यह सातों का समूह अपने-अपने निर्धारित समय पर जाकर हिम, ताप तथा वर्षा का कारण बनता है।