तृतीयांश · अध्याय 1
सप्त मन्वन्तरों का वर्णन
श्लोक 1 (vishnu.3.1.1)
मैत्रेय उवाच कथिता गुरुणा सम्यग्भूसमुद्रादिसंस्थितिः । सूर्यादिनां च संस्थानं ज्योतिषां चातिविस्तरात्
maitreya uvāca kathitā guruṇā samyagbhūsamudrādisaṁsthitiḥ sūryādināṁ ca saṁsthānaṁ jyotiṣāṁ cātivistarāt
मैत्रेय ने कहा -- हे गुरुदेव! आपने पृथ्वी, समुद्र आदि की सम्पूर्ण स्थिति भलीभाँति बता दी, और सूर्य आदि ज्योतिषियों की संस्थिति भी विस्तार से बता दी।
श्लोक 2 (vishnu.3.1.2)
देवादीनां तथा सृष्टिर्ऋषीणां चापि वर्णिता । चातुर्वर्ण्यस्य चोत्पत्तिस्तिर्यग्योनिगतस्य च
devādīnāṁ tathā sṛṣṭirṛṣīṇāṁ cāpi varṇitā cāturvarṇyasya cotpattistiryagyonigatasya ca
देवों आदि की सृष्टि तथा ऋषियों का भी वर्णन किया गया, और चारों वर्णों की उत्पत्ति तथा तिर्यक्-योनि (पशु-पक्षी आदि) में उत्पन्न प्राणियों की उत्पत्ति भी बताई गई।
श्लोक 3 (vishnu.3.1.3)
ध्रुवप्रह्लादचरितं विस्तराच्च त्वयोदितम् । मन्वन्तराण्यशेषाणि श्रोतुमिच्छाम्यनुक्रमात्
dhruvaprahlādacaritaṁ vistarācca tvayoditam manvantarāṇyaśeṣāṇi śrotumicchāmyanukramāt
ध्रुव और प्रह्लाद का चरित्र भी आपने विस्तार से कहा। अब मैं समस्त मन्वन्तरों को क्रमपूर्वक सुनना चाहता हूँ।
श्लोक 4 (vishnu.3.1.4)
मन्वन्तराधिपांश्चैव शक्रदेवपुरोगमान् । भवता कथितानेताञ्छ्रोतुमिच्छाम्यहं गुरो
manvantarādhipāṁścaiva śakradevapurogamān bhavatā kathitānetāñchrotumicchāmyahaṁ guro
इन्द्र आदि जो मन्वन्तरों के अधिपति हुए हैं, आपके द्वारा कहे गए उन सबको, हे गुरो, मैं सुनना चाहता हूँ।
श्लोक 5 (vishnu.3.1.5)
श्रीपराशर उवाच अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि वै । तान्यहं भवतः सम्यक्कथयामि यथा क्रमम्
śrīparāśara uvāca atītānāgatānīha yāni manvantarāṇi vai tānyahaṁ bhavataḥ samyakkathayāmi yathā kramam
श्रीपराशर बोले -- जो भी मन्वन्तर बीत चुके हैं और जो अभी आने वाले हैं, उन सबको मैं तुम्हें क्रमानुसार भलीभाँति बताता हूँ।
श्लोक 6 (vishnu.3.1.6)
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं परः स्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा
svāyaṁbhuvo manuḥ pūrvaṁ paraḥ svārociṣastathā uttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā
पहले स्वायंभुव मनु हुए, फिर स्वारोचिष; उसके पश्चात् उत्तम, तामस, रैवत और चाक्षुष -- ये मनु हुए।
श्लोक 7 (vishnu.3.1.7)
षडेते मनवोतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः । वैवस्वतेयं यस्त्वेतत्सप्तमं वर्ततेन्तरम्
ṣaḍete manavotītāḥ sāṁprataṁ tu raveḥ sutaḥ vaivasvateyaṁ yastvetatsaptamaṁ vartatentaram
ये छः मनु बीत चुके हैं; अब वर्तमान में सूर्यपुत्र वैवस्वत मनु हैं, जिनका यह सातवाँ मन्वन्तर चल रहा है।
श्लोक 8 (vishnu.3.1.8)
स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया । देवाः सप्तर्षयश्चैव यथावत्कथिता मया
svāyaṁbhuvaṁ tu kathitaṁ kalpādāvantaraṁ mayā devāḥ saptarṣayaścaiva yathāvatkathitā mayā
कल्प के आरम्भ में हुआ स्वायंभुव मन्वन्तर मैंने बता दिया, तथा उसके देवगण और सप्तर्षि भी यथावत् बता दिए।
श्लोक 9 (vishnu.3.1.9)
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनोः स्वारोचिषस्य तु । मन्वन्तराधिपान्सम्यग्देवर्षिंस्तत्सुतांस्तथा
ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi manoḥ svārociṣasya tu manvantarādhipānsamyagdevarṣiṁstatsutāṁstathā
अब इसके आगे मैं स्वारोचिष मनु का मन्वन्तर कहूँगा -- उसके अधिपति, देवर्षिगण तथा उनके पुत्रों को भी भलीभाँति बताऊँगा।
श्लोक 10 (vishnu.3.1.10)
पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषेऽन्तरे । विपश्चित्तत्र देवेन्द्रो मैत्रेयासीन्महाबलः
pārāvatāḥ satuṣitā devāḥ svārociṣe'ntare vipaścittatra devendro maitreyāsīnmahābalaḥ
स्वारोचिष मन्वन्तर में पारावत और तुषित नामक देवगण थे; हे मैत्रेय, वहाँ महाबली विपश्चित् देवताओं के इन्द्र थे।
श्लोक 11 (vishnu.3.1.11)
ऊर्जस्तंभस्तथा प्राणो वातोथ पृषभस्तथा । निरयश्च परीवांश्च तत्र सप्तर्षयोऽभवन्
ūrjastaṁbhastathā prāṇo vātotha pṛṣabhastathā nirayaśca parīvāṁśca tatra saptarṣayo'bhavan
ऊर्जस्तम्भ, प्राण, वात, ऋषभ, निरय और परीवान् -- ये उस काल में सप्तर्षि हुए।
श्लोक 12 (vishnu.3.1.12)
चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु । द्वितीयमेतद्व्याख्यातमन्तरं शृणु चोत्तमम्
caitrakiṁpuruṣādyāśca sutāḥ svārociṣasya tu dvitīyametadvyākhyātamantaraṁ śṛṇu cottamam
चैत्र, किम्पुरुष आदि स्वारोचिष मनु के पुत्र थे। यह दूसरा मन्वन्तर वर्णित हुआ; अब उत्तम मन्वन्तर सुनो।
श्लोक 13 (vishnu.3.1.13)
तृतीयेप्यन्तरे ब्रह्मन्नुत्तमो नाम यो मनुः । सुशान्तिर्नाम देवेन्द्रो मैत्रेयासीत्सुताञ्छृणु
tṛtīyepyantare brahmannuttamo nāma yo manuḥ suśāntirnāma devendro maitreyāsītsutāñchṛṇu
हे ब्रह्मन्! तीसरे मन्वन्तर में उत्तम नामक मनु हुए; हे मैत्रेय, सुशान्ति नामक देवेन्द्र हुए -- अब उनके पुत्रों को सुनो।
श्लोक 14 (vishnu.3.1.14)
सुधामानस्तथा सत्या जपाश्चाथ प्रतर्दनाः । वशवर्तिश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः
sudhāmānastathā satyā japāścātha pratardanāḥ vaśavartiśca pañcaite gaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ
सुधामा, सत्य, जप, प्रतर्दन और वशवर्ती -- ये पाँच गण स्मरण किए गए हैं, प्रत्येक बारह-बारह की संख्या में।
श्लोक 15 (vishnu.3.1.15)
वसिष्ठतनया ह्येते सप्त सप्तर्षयोभवन् । अजः परशुदीप्ताद्यास्तथोत्तममनोः सुताः
vasiṣṭhatanayā hyete sapta saptarṣayobhavan ajaḥ paraśudīptādyāstathottamamanoḥ sutāḥ
वसिष्ठ के ये सात पुत्र सप्तर्षि हुए; तथा अज, परशु, दीप्त आदि उत्तम मनु के पुत्र हुए।
श्लोक 16 (vishnu.3.1.16)
तामसस्यान्तरे देवाः सुपारा हरयस्तथा । सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः
tāmasasyāntare devāḥ supārā harayastathā satyāśca sudhiyaścaiva saptaviṁśatikā gaṇāḥ
तामस मन्वन्तर में सुपार और हरि नामक देवगण थे, तथा सत्य और सुधी नामक गण भी थे -- प्रत्येक सत्ताईस की संख्या में।
श्लोक 17 (vishnu.3.1.17)
शिविरिन्द्रस्तथा चासीच्छतयज्ञोपलक्षमः । सप्तर्षयश्च ये तेषां तेषां नामानि मे शृणु
śivirindrastathā cāsīcchatayajñopalakṣamaḥ saptarṣayaśca ye teṣāṁ teṣāṁ nāmāni me śṛṇu
वहाँ शिबि इन्द्र हुए, जो सौ यज्ञों से चिह्नित थे; उनके सप्तर्षियों के नाम मुझसे सुनो।
श्लोक 18 (vishnu.3.1.18)
ज्योतिर्धामा पुथुः कात्यश्चैत्रोग्निर्धनकस्तथा । पीवरश्चर्षयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे
jyotirdhāmā puthuḥ kātyaścaitrognirdhanakastathā pīvaraścarṣayo hyete sapta tatrāpi cāntare
ज्योतिर्धामा, पृथु, कात्य, चैत्र, अग्नि, धनक और पीवर -- ये सात ऋषि उस मन्वन्तर में भी हुए।
श्लोक 19 (vishnu.3.1.19)
नरः ख्यातिः केतुरूपो जानुजङ्घादयस्तथा । पुत्रास्तु तामसस्यासन्नाजानः सुमहाबलाः
naraḥ khyātiḥ keturūpo jānujaṅghādayastathā putrāstu tāmasasyāsannājānaḥ sumahābalāḥ
नर, ख्याति, केतुरूप, जानुजंघ आदि तामस मनु के महाबली, कुलीन पुत्र हुए।
श्लोक 20 (vishnu.3.1.20)
पञ्चमे वापि मैत्रेय रैवतो नाम नामतः । मनुर्विभुश्च तत्रेन्द्रो देवांश्चात्रान्तरे शृणु
pañcame vāpi maitreya raivato nāma nāmataḥ manurvibhuśca tatrendro devāṁścātrāntare śṛṇu
हे मैत्रेय, पाँचवें मन्वन्तर में रैवत नामक मनु हुए; वहाँ विभु इन्द्र हुए -- अब उस मन्वन्तर के देवों को सुनो।
श्लोक 21 (vishnu.3.1.21)
अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः सुसमेधसः । एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश
amitābhā bhūtarayā vaikuṇṭhāḥ susamedhasaḥ ete devagaṇāstatra caturdaśa caturdaśa
अमिताभ, भूतरय, वैकुण्ठ और सुसमेधा -- ये देवगण वहाँ थे, चार समूहों में प्रत्येक चौदह-चौदह की संख्या में।
श्लोक 22 (vishnu.3.1.22)
हिरण्यरोमा वेदाश्रिरूर्ध्वबाहुस्तथावरः । वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः । एते सप्तर्षयो विप्र तत्रासन्रैवतेन्तरे
hiraṇyaromā vedāśrirūrdhvabāhustathāvaraḥ vedabāhuḥ sudhāmā ca parjanyaśca mahāmuniḥ ete saptarṣayo vipra tatrāsanraivatentare
हिरण्यरोमा, वेदाश्री, ऊर्ध्वबाहु, अवर, वेदबाहु, सुधामा और महामुनि पर्जन्य -- हे विप्र, ये सप्तर्षि रैवत मन्वन्तर में हुए।
श्लोक 23 (vishnu.3.1.23)
बलबन्धुश्च संभाव्यः सत्यकाद्याश्च तत्सुताः । नरेन्द्राश्च महावीर्या बभूवुर्मुनिसत्तम
balabandhuśca saṁbhāvyaḥ satyakādyāśca tatsutāḥ narendrāśca mahāvīryā babhūvurmunisattama
बलबन्धु, सम्भाव्य, सत्यक आदि उनके पुत्र हुए; हे मुनिसत्तम, ये महान् पराक्रमी नरेन्द्र हुए।
श्लोक 24 (vishnu.3.1.24)
स्वारोचिषश्चौत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा । प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः
svārociṣaścauttamaśca tāmaso raivatastathā priyavratānvayā hyete catvāro manavaḥ smṛtāḥ
स्वारोचिष, उत्तम, तामस और रैवत -- ये चार मनु प्रियव्रत के वंशज स्मरण किए जाते हैं।
श्लोक 25 (vishnu.3.1.25)
विष्णुमाराध्य तपसा स राजर्षिः प्रियव्रतः । मन्वन्तराधिपानेताल्लंब्धवानात्मवंशजान्
viṣṇumārādhya tapasā sa rājarṣiḥ priyavrataḥ manvantarādhipānetāllaṁbdhavānātmavaṁśajān
उन राजर्षि प्रियव्रत ने तपस्या से विष्णु की आराधना करके अपने ही वंश में उत्पन्न इन मन्वन्तराधिपतियों को प्राप्त किया।
श्लोक 26 (vishnu.3.1.26)
षष्ठे मन्वंरते चासीच्चाक्षुषाख्यस्तथा मनुः । मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोध मे
ṣaṣṭhe manvaṁrate cāsīccākṣuṣākhyastathā manuḥ manojavastathaivendro devānapi nibodha me
छठे मन्वन्तर में चाक्षुष नामक मनु हुए, तथा मनोजव इन्द्र हुए -- अब उस काल के देवों को भी मुझसे जानो।
श्लोक 27 (vishnu.3.1.27)
आप्याः प्रसूता भव्याश्च पृथुकाश्चा दिवौकसः । महानुभावा लेखाश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः
āpyāḥ prasūtā bhavyāśca pṛthukāścā divaukasaḥ mahānubhāvā lekhāśca pañcaite hyaṣṭakā gaṇāḥ
आप्य, प्रसूत, भव्य, पृथुक और अन्य स्वर्गवासी, महानुभाव तथा लेख -- ये पाँच गण, प्रत्येक आठ-आठ की संख्या में।
श्लोक 28 (vishnu.3.1.28)
सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः । अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः
sumedhā virajāścaiva haviṣmānuttamo madhuḥ atināmā sahiṣṇuśca saptāsanniti carṣayaḥ
सुमेधा, विरज, हविष्मान्, उत्तम, मधु, अतिनामा और सहिष्णु -- ये सात ऋषि कहे गए हैं।
श्लोक 29 (vishnu.3.1.29)
ऊरुः पूरुः शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः । चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयोऽभवन्
ūruḥ pūruḥ śatadyumnapramukhāḥ sumahābalāḥ cākṣuṣasya manoḥ putrāḥ pṛthivīpatayo'bhavan
उरु, पुरु, शतद्युम्न आदि महाबली, चाक्षुष मनु के पुत्र, पृथ्वी के स्वामी हुए।
श्लोक 30 (vishnu.3.1.30)
विवस्वतः सुतो विप्र श्राद्धदेवो महाद्युतिः । मनुः संवर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमेन्तरे
vivasvataḥ suto vipra śrāddhadevo mahādyutiḥ manuḥ saṁvartate dhīmān sāṁprataṁ saptamentare
हे विप्र! विवस्वान् के पुत्र, महातेजस्वी श्राद्धदेव, बुद्धिमान् वैवस्वत मनु ही वर्तमान सातवें मन्वन्तर में विद्यमान हैं।
श्लोक 31 (vishnu.3.1.31)
आदित्यवसुरुद्राद्या देवाश्चात्र महामुने । पुरन्दरस्तथैवात्र मैत्रेय त्रिदशेश्वरः
ādityavasurudrādyā devāścātra mahāmune purandarastathaivātra maitreya tridaśeśvaraḥ
हे महामुने, यहाँ आदित्य, वसु, रुद्र आदि देवगण हैं; और हे मैत्रेय, यहाँ भी पुरन्दर ही त्रिदशेश्वर (देवराज) हैं।
श्लोक 32 (vishnu.3.1.32)
वशिष्ठः काश्यपोथात्रिर्जमदग्निः सगौतमः । विश्वामित्रभरद्वाजौ सप्त सप्तर्षयोऽभवन्
vaśiṣṭhaḥ kāśyapothātrirjamadagniḥ sagautamaḥ viśvāmitrabharadvājau sapta saptarṣayo'bhavan
वसिष्ठ, कश्यप, अत्रि, जमदग्नि, गौतम, विश्वामित्र और भरद्वाज -- ये सात ही इस मन्वन्तर के सप्तर्षि हुए।
श्लोक 33 (vishnu.3.1.33)
इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तश्च विख्यातो नाभागोरिष्ट एव च
ikṣvākuśca nṛgaścaiva dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca nariṣyantaśca vikhyāto nābhāgoriṣṭa eva ca
इक्ष्वाकु, नृग, धृष्ट, शर्याति, तथा विख्यात नरिष्यन्त, नाभाग और अरिष्ट,
श्लोक 34 (vishnu.3.1.34)
करूषश्च पृषध्रश्च सुमहांल्लोकविश्रुतः । मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः
karūṣaśca pṛṣadhraśca sumahāṁllokaviśrutaḥ manorvaivasvatasyaite nava putrāḥ sudhārmikāḥ
तथा करूष और लोकविख्यात महाबली पृषध्र -- ये वैवस्वत मनु के नौ धर्मात्मा पुत्र हुए।
श्लोक 35 (vishnu.3.1.35)
विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थितौ स्थिता । मन्वन्तरेष्वशेषेषु देवत्वेनाधितिष्ठति
viṣṇuśaktiranaupamyā sattvodriktā sthitau sthitā manvantareṣvaśeṣeṣu devatvenādhitiṣṭhati
विष्णु की अनुपम, सत्त्वगुण-प्रधान शक्ति, स्थिति-कार्य में स्थित होकर, समस्त मन्वन्तरों में देवत्व रूप से अधिष्ठित रहती है।
श्लोक 36 (vishnu.3.1.36)
अंशेन तस्या जज्ञेऽसौ यज्ञःस्वायंभुवेन्तरे । आकूत्यां मानसो देव उत्पन्नः प्रथमेन्तरे
aṁśena tasyā jajñe'sau yajñaḥsvāyaṁbhuventare ākūtyāṁ mānaso deva utpannaḥ prathamentare
उसी शक्ति के अंश से स्वायंभुव मन्वन्तर में वह यज्ञ के रूप में उत्पन्न हुए -- प्रथम मन्वन्तर में आकूति से उत्पन्न मनःपुत्र देव।
श्लोक 37 (vishnu.3.1.37)
ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषेन्तरे । तुषितायां समुत्पन्नो ह्याजिषस्तुषितैः सह
tataḥ punaḥ sa vai devaḥ prāpte svārociṣentare tuṣitāyāṁ samutpanno hyājiṣastuṣitaiḥ saha
फिर स्वारोचिष मन्वन्तर आने पर वही देव तुषिता से तुषित देवों के साथ अजित के रूप में उत्पन्न हुए।
श्लोक 38 (vishnu.3.1.38)
औत्तमप्यन्तरे देवस्तुषितस्तु पुनः स वै । सत्यायामभवत्सत्यः सत्यैः सह सुरोत्तमैः
auttamapyantare devastuṣitastu punaḥ sa vai satyāyāmabhavatsatyaḥ satyaiḥ saha surottamaiḥ
उत्तम मन्वन्तर में भी वही तुषित देव पुनः सत्या से सत्य नाम से उत्पन्न हुए, श्रेष्ठ सत्य देवों के साथ।
श्लोक 39 (vishnu.3.1.39)
तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्तो पुनरेव हि । हर्यायां हरिभिः सार्ध हरिरेव बभूव ह
tāmasasyāntare caiva saṁprāpto punareva hi haryāyāṁ haribhiḥ sārdha harireva babhūva ha
तामस मन्वन्तर में भी पुनः प्राप्त होकर वे हर्या से हरि देवों के साथ स्वयं हरि नाम से उत्पन्न हुए।
श्लोक 40 (vishnu.3.1.40)
रैवतेप्यन्तरे देवःसंभूत्यां मानसो हरिः । संभूतो रैवतैः सार्ध देवैर्देववरो हरिः
raivatepyantare devaḥsaṁbhūtyāṁ mānaso hariḥ saṁbhūto raivataiḥ sārdha devairdevavaro hariḥ
रैवत मन्वन्तर में भी वही मनःपुत्र हरि देव, देवश्रेष्ठ, सम्भूति से रैवत देवों के साथ उत्पन्न हुए।
श्लोक 41 (vishnu.3.1.41)
चाक्षुषे चान्तरे देवो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः । विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह
cākṣuṣe cāntare devo vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ vikuṇṭhāyāmasau jajñe vaikuṇṭhairdaivataiḥ saha
चाक्षुष मन्वन्तर में वे पुरुषोत्तम देव वैकुण्ठ नाम से विकुण्ठा से वैकुण्ठ देवों के साथ उत्पन्न हुए।
श्लोक 42 (vishnu.3.1.42)
मन्वन्तरेत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वते द्विज । वामनः काश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह
manvantaretra saṁprāpte tathā vaivasvate dvija vāmanaḥ kāśyapādviṣṇuradityāṁ saṁbabhūva ha
हे द्विज! अब इस वैवस्वत मन्वन्तर के आने पर विष्णु ही कश्यप और अदिति से वामन रूप में उत्पन्न हुए।
श्लोक 43 (vishnu.3.1.43)
त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना । पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम्
tribhiḥ kramairimāṁllokāñjitvā yena mahātmanā purandarāya trailokyaṁ dattaṁ nihatakaṇṭakam
उन महात्मा ने तीन पगों से इन लोकों को जीतकर, काँटे रहित (शत्रुमुक्त) त्रिलोकी पुरन्दर को दे दी।
श्लोक 44 (vishnu.3.1.44)
इत्येतास्तनवस्तस्य सप्तमन्वन्तरेषु वै । सप्तस्वेवाभवन्विप्र याभिः संवर्धिताः प्रजाः
ityetāstanavastasya saptamanvantareṣu vai saptasvevābhavanvipra yābhiḥ saṁvardhitāḥ prajāḥ
हे विप्र! इस प्रकार सातों मन्वन्तरों में उनके ये स्वरूप हुए, जिनके द्वारा प्रजाएँ पालित-पोषित हुईं।
श्लोक 45 (vishnu.3.1.45)
यस्माद्विष्टमिदं विश्वं यस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मात्स प्रोच्यते विष्णुर्विशोर्धातोः प्रवेशनात्
yasmādviṣṭamidaṁ viśvaṁ yasya śaktyā mahātmanaḥ tasmātsa procyate viṣṇurviśordhātoḥ praveśanāt
चूँकि उन महात्मा की शक्ति से यह सम्पूर्ण विश्व व्याप्त है, इसलिए 'विश्' धातु के प्रवेश-अर्थ से वे 'विष्णु' कहलाते हैं।
श्लोक 46 (vishnu.3.1.46)
सर्वे च देवा मनवः समस्ताः सप्तर्षयो ये मनुसूनवश्च । इन्द्रश्चयोऽयं त्रिदशेशभूतो विष्णोरशोषास्तु विभूतयस्ताः
sarve ca devā manavaḥ samastāḥ saptarṣayo ye manusūnavaśca indraścayo'yaṁ tridaśeśabhūto viṣṇoraśoṣāstu vibhūtayastāḥ
समस्त देवगण, सभी मनु, जो भी सप्तर्षि हुए और मनुपुत्र, तथा त्रिदशेश्वर बना यह इन्द्र -- ये सब विष्णु की ही अक्षय विभूतियाँ हैं।