तृतीयांश · अध्याय 2
भावी मन्वन्तर और कल्प-चक्र
श्लोक 1 (vishnu.3.2.1)
मैत्रेय उवाच प्रोक्तान्येतानि भवता सप्त मन्वन्तराणि वै । भविष्याण्यपि विप्रर्ष ममाख्यातुं त्वमर्हसि
maitreya uvāca proktānyetāni bhavatā sapta manvantarāṇi vai bhaviṣyāṇyapi viprarṣa mamākhyātuṁ tvamarhasi
मैत्रेय ने कहा -- आपने ये सातों मन्वन्तर कह दिए। हे विप्रर्षि, अब भावी मन्वन्तरों को भी मुझसे कहने की कृपा करें।
श्लोक 2 (vishnu.3.2.2)
श्रीपराशर उवाच सूर्यस्य पत्नी संज्ञाभूत्तनया विश्वकर्मणः । मनुर्यमो यमी चैव तदपत्यानि वै मुने
śrīparāśara uvāca sūryasya patnī saṁjñābhūttanayā viśvakarmaṇaḥ manuryamo yamī caiva tadapatyāni vai mune
श्रीपराशर बोले -- सूर्य की पत्नी विश्वकर्मा की पुत्री संज्ञा थी; हे मुने, मनु, यम और यमी उन्हीं की सन्तानें थे।
श्लोक 3 (vishnu.3.2.3)
असहन्ती तु सा भर्तुस्तेजश्छायां युयोज वै । भर्तृशुश्रूषणेऽरण्यंस्वयं च तपसे ययौ
asahantī tu sā bhartustejaśchāyāṁ yuyoja vai bhartṛśuśrūṣaṇe'raṇyaṁsvayaṁ ca tapase yayau
अपने पति के तेज को सहन न कर पाने के कारण उसने अपनी छाया को [अपने स्थान पर] नियुक्त किया, और स्वयं पति-सेवा हेतु उसे छोड़कर वन में तपस्या करने चली गई।
श्लोक 4 (vishnu.3.2.4)
संज्ञेयमित्यथार्कश्च छायायामात्मजत्रयम् । शनैश्चरं मनुं चान्यं तपतीं चाप्यजाजनत्
saṁjñeyamityathārkaśca chāyāyāmātmajatrayam śanaiścaraṁ manuṁ cānyaṁ tapatīṁ cāpyajājanat
'यही संज्ञा है' ऐसा मानकर सूर्य ने छाया से तीन सन्तानें उत्पन्न कीं -- शनैश्चर, एक अन्य मनु, और तपती।
श्लोक 5 (vishnu.3.2.5)
छायासंज्ञा ददौ शापं यमाय कुपिता यदा । तदान्येयमसौ बुद्धिरित्यासीद्यमसूर्ययोः
chāyāsaṁjñā dadau śāpaṁ yamāya kupitā yadā tadānyeyamasau buddhirityāsīdyamasūryayoḥ
जब छाया-संज्ञा ने क्रुद्ध होकर यम को शाप दिया, तब यम और सूर्य दोनों को यह ज्ञान हुआ कि यह कोई अन्य ही स्त्री है [असली संज्ञा नहीं]।
श्लोक 6 (vishnu.3.2.6)
ततो विवस्वानाख्यातां तयैवारण्यसंस्थिताम् । समाधिदृष्ट्याददृशे तामश्वां तपसि स्थिताम्
tato vivasvānākhyātāṁ tayaivāraṇyasaṁsthitām samādhidṛṣṭyādadṛśe tāmaśvāṁ tapasi sthitām
तब विवस्वान् (सूर्य) ने ध्यान-दृष्टि से देखा कि वही संज्ञा, जो वन में अश्विनी का रूप धारण किए तपस्या में लीन थी, [असली स्थिति में] विद्यमान है।
श्लोक 7 (vishnu.3.2.7)
वाजिरूपधरः सोथ तस्यां देवावथाश्विनौ । जनयामास रेवन्तं रेतसोंते च भास्करः
vājirūpadharaḥ sotha tasyāṁ devāvathāśvinau janayāmāsa revantaṁ retasoṁte ca bhāskaraḥ
तब घोड़े का रूप धारण करके सूर्य ने उससे अश्विनीकुमार नामक दो देवताओं को उत्पन्न किया, तथा भूमि पर गिरे वीर्य से रेवन्त को भी उत्पन्न किया।
श्लोक 8 (vishnu.3.2.8)
आनिन्ये च पुनः संज्ञां स्वस्थानं भगवान् रविः । तेजसः शमनं चास्य विश्वकर्मा चकार ह
āninye ca punaḥ saṁjñāṁ svasthānaṁ bhagavān raviḥ tejasaḥ śamanaṁ cāsya viśvakarmā cakāra ha
भगवान् सूर्य ने संज्ञा को पुनः उसके स्थान पर ले आए, और विश्वकर्मा ने उनके तेज को शान्त/कम किया।
श्लोक 9 (vishnu.3.2.9)
भ्रममारोप्य सूर्यं तु तस्य तेजोनिशातनम् । कृतवानष्टमं भागं स व्यशातयदव्ययम्
bhramamāropya sūryaṁ tu tasya tejoniśātanam kṛtavānaṣṭamaṁ bhāgaṁ sa vyaśātayadavyayam
सूर्य को खराद पर चढ़ाकर विश्वकर्मा ने उनके तेज को घिसकर उसका अक्षय आठवाँ भाग छील डाला।
श्लोक 10 (vishnu.3.2.10)
यत्तस्माद्वैष्णवं तेजस्शातितं विश्वकर्मणा । जाज्वल्यमानमपतत्तद्भूमौ मुनिसत्तम
yattasmādvaiṣṇavaṁ tejasśātitaṁ viśvakarmaṇā jājvalyamānamapatattadbhūmau munisattama
विश्वकर्मा द्वारा छीला गया वह वैष्णव तेज, हे मुनिसत्तम, प्रज्वलित होता हुआ पृथ्वी पर गिरा।
श्लोक 11 (vishnu.3.2.11)
त्वष्टैव तेजसा तेन विष्णोश्चक्रमकल्पयत् । त्रिशूलं चैव शर्वस्य शिबिकां धनदस्य च
tvaṣṭaiva tejasā tena viṣṇoścakramakalpayat triśūlaṁ caiva śarvasya śibikāṁ dhanadasya ca
त्वष्टा (विश्वकर्मा) ने उसी तेज से विष्णु का चक्र, शर्व (शिव) का त्रिशूल, तथा धनद (कुबेर) की शिबिका (पालकी) बनाई।
श्लोक 12 (vishnu.3.2.12)
शक्तिं गुहस्य देवानामन्येषां च यदायुधम् । तत्सर्वं तेजसा तेन विश्वकर्मा व्यवर्धयत्
śaktiṁ guhasya devānāmanyeṣāṁ ca yadāyudham tatsarvaṁ tejasā tena viśvakarmā vyavardhayat
गुह (कार्तिकेय) की शक्ति, तथा अन्य देवताओं के जो भी आयुध थे, वह सब विश्वकर्मा ने उसी तेज से बना दिए।
श्लोक 13 (vishnu.3.2.13)
छायासंज्ञासुतो योसौ द्वितीयः कथितो मनुः । पूर्वजस्यासवर्णोसौ सावर्णिस्तेन कथ्यते
chāyāsaṁjñāsuto yosau dvitīyaḥ kathito manuḥ pūrvajasyāsavarṇosau sāvarṇistena kathyate
छाया-संज्ञा का जो पुत्र दूसरा मनु कहा गया, वह प्रथम मनु से भिन्न वर्ण का होने के कारण सावर्णि कहलाता है।
श्लोक 14 (vishnu.3.2.14)
तस्य मन्वन्तरं ह्योतत्सावर्णिकमथाष्टमम् । तच्छृणुष्व महाभाग भविष्यत्कथयामि ते
tasya manvantaraṁ hyotatsāvarṇikamathāṣṭamam tacchṛṇuṣva mahābhāga bhaviṣyatkathayāmi te
उसका मन्वन्तर यह आठवाँ, सावर्णिक मन्वन्तर है। हे महाभाग, इसे सुनो; मैं तुम्हें भावी मन्वन्तर कहता हूँ।
श्लोक 15 (vishnu.3.2.15)
सावर्णिस्तु मनुर्योसौ मैत्रेय भविता ततः । सुतपाश्चामिताभाश्च मुख्याश्चापि तथा सुराः
sāvarṇistu manuryosau maitreya bhavitā tataḥ sutapāścāmitābhāśca mukhyāścāpi tathā surāḥ
हे मैत्रेय, जो सावर्णि मनु आगे होंगे, उनके समय सुतपा और अमिताभ नामक देवगण प्रमुख होंगे।
श्लोक 16 (vishnu.3.2.16)
तेषां गणाश्च देवानामेकैको विंशकः स्मृतः । सप्तर्षिनपि वक्ष्यामि भविष्यान्मुनिसत्तम
teṣāṁ gaṇāśca devānāmekaiko viṁśakaḥ smṛtaḥ saptarṣinapi vakṣyāmi bhaviṣyānmunisattama
इन देवताओं का प्रत्येक गण बीस-बीस की संख्या में स्मरण किया गया है। हे मुनिसत्तम, अब मैं भावी सप्तर्षियों को भी कहूँगा।
श्लोक 17 (vishnu.3.2.17)
दीप्तिमान् गालवो रामः कृपो द्रोणिस्तथा परः । मत्पुत्रश्च तथा व्यास ऋष्यशृङ्गश्च सप्तमः
dīptimān gālavo rāmaḥ kṛpo droṇistathā paraḥ matputraśca tathā vyāsa ṛṣyaśṛṅgaśca saptamaḥ
दीप्तिमान्, गालव, राम (परशुराम), कृप, तथा द्रोणि (अश्वत्थामा), और मेरा पुत्र अर्थात् व्यास, तथा सातवें ऋष्यशृंग।
श्लोक 18 (vishnu.3.2.18)
विष्णु प्रसादादनघः पातालान्तरगोचरः । विरोचनसुतस्तेषां बलिरिन्द्रो भविष्यति
viṣṇu prasādādanaghaḥ pātālāntaragocaraḥ virocanasutasteṣāṁ balirindro bhaviṣyati
विष्णु की कृपा से निष्पाप, पाताल-लोक में विचरण करने वाला, विरोचन का पुत्र बलि उनका इन्द्र होगा।
श्लोक 19 (vishnu.3.2.19)
विरजाश्चोर्वरीवांश्च निर्मोकाद्यास्तथापरे । सावर्णेस्तु मनोः पुत्रा भविष्यन्ति नरेश्वराः
virajāścorvarīvāṁśca nirmokādyāstathāpare sāvarṇestu manoḥ putrā bhaviṣyanti nareśvarāḥ
विरज, उर्वरीवान्, निर्मोक आदि अन्य -- ये सावर्णि मनु के पुत्र, राजा होंगे।
श्लोक 20 (vishnu.3.2.20)
नवमो दक्षसावर्णिर्भविष्यति मुने मनुः
navamo dakṣasāvarṇirbhaviṣyati mune manuḥ
हे मुने, नवें मनु दक्षसावर्णि होंगे।
श्लोक 21 (vishnu.3.2.21)
पारा मरीचिगर्भाश्च सुधर्माणस्तथा त्रिधा । भविष्यन्ति तथा देवा ह्योकैको द्वादशो गणः
pārā marīcigarbhāśca sudharmāṇastathā tridhā bhaviṣyanti tathā devā hyokaiko dvādaśo gaṇaḥ
पार, मरीचिगर्भ और सुधर्मा नामक देवगण तीन भागों में होंगे, प्रत्येक गण बारह-बारह की संख्या में।
श्लोक 22 (vishnu.3.2.22)
तेषामिन्द्रो महावीर्यो भविष्यत्यद्भुतो द्विज
teṣāmindro mahāvīryo bhaviṣyatyadbhuto dvija
हे द्विज, उनका इन्द्र महापराक्रमी अद्भुत नामक होगा।
श्लोक 23 (vishnu.3.2.23)
सवनो द्युतिमान् भव्यो वसुर्मेधातिथिस्तथा । ज्योतिष्मान् सप्तमः सत्यस्तत्रैते च महर्षयः
savano dyutimān bhavyo vasurmedhātithistathā jyotiṣmān saptamaḥ satyastatraite ca maharṣayaḥ
सवन, द्युतिमान्, भव्य, वसु, मेधातिथि, ज्योतिष्मान् और सातवें सत्य -- ये वहाँ महर्षि होंगे।
श्लोक 24 (vishnu.3.2.24)
धृतकेतुर्दीप्तिकेतुः पञ्चहस्तनिरामयौ । पृथुश्रवाद्याश्च तथा दक्षसावर्णिकात्मजाः
dhṛtaketurdīptiketuḥ pañcahastanirāmayau pṛthuśravādyāśca tathā dakṣasāvarṇikātmajāḥ
धृतकेतु, दीप्तिकेतु, पंचहस्त, निरामय, पृथुश्रव आदि -- ये दक्षसावर्णि मनु के पुत्र होंगे।
श्लोक 25 (vishnu.3.2.25)
दशमो ब्रह्मसावर्णिर्भविष्यति मुने मनुः । सूधामानो विशुद्धाश्च शतसंख्यास्तथा सुराः
daśamo brahmasāvarṇirbhaviṣyati mune manuḥ sūdhāmāno viśuddhāśca śatasaṁkhyāstathā surāḥ
हे मुने, दसवें मनु ब्रह्मसावर्णि होंगे; सूधामा और विशुद्ध नामक देवगण, सौ-सौ की संख्या में होंगे।
श्लोक 26 (vishnu.3.2.26)
तेषामिन्द्रश्च भविता शान्तिर्नाम महाबलः । सप्तर्षयो भविष्यन्ति ये तथा ताञ्छृणुष्व ह
teṣāmindraśca bhavitā śāntirnāma mahābalaḥ saptarṣayo bhaviṣyanti ye tathā tāñchṛṇuṣva ha
उनका इन्द्र महाबली शान्ति नामक होगा; अब उन सप्तर्षियों को भी सुनो जो होने वाले हैं।
श्लोक 27 (vishnu.3.2.27)
हविष्मान्सुकृतःसत्यस्तपोमूर्तिस्तथापरः । नाभागोऽप्रतिमौजाश्चसत्यकेतुस्तथैव च
haviṣmānsukṛtaḥsatyastapomūrtistathāparaḥ nābhāgo'pratimaujāścasatyaketustathaiva ca
हविष्मान्, सुकृति, सत्य, तथा तपोमूर्ति, नाभाग, अप्रतिमौजा, और इसी प्रकार सत्यकेतु।
श्लोक 28 (vishnu.3.2.28)
सुक्षेत्रश्चोत्तमौजाश्चभूरिषेणादयो दश । ब्रह्मसावर्णिपुत्रास्तु रक्षिष्यन्ति वसुंधराम्
sukṣetraścottamaujāścabhūriṣeṇādayo daśa brahmasāvarṇiputrāstu rakṣiṣyanti vasuṁdharām
सुक्षेत्र, उत्तमौजा, भूरिषेण आदि दस -- ये ब्रह्मसावर्णि के पुत्र पृथ्वी की रक्षा करेंगे।
श्लोक 29 (vishnu.3.2.29)
एकादशश्च भविता धर्मसावर्णिको मनुः
ekādaśaśca bhavitā dharmasāvarṇiko manuḥ
ग्यारहवें मनु धर्मसावर्णिक होंगे।
श्लोक 30 (vishnu.3.2.30)
विहङ्गमाः कामागमा निर्वाणा ऋषयस्तथा । गणास्त्वेते तदा मुख्या देवानां च भविष्यताम् । ऐकैकस्त्रिंशकस्तेषां गणश्चेन्द्रश्च वै पृषा
vihaṅgamāḥ kāmāgamā nirvāṇā ṛṣayastathā gaṇāstvete tadā mukhyā devānāṁ ca bhaviṣyatām aikaikastriṁśakasteṣāṁ gaṇaścendraśca vai pṛṣā
विहंगम, कामागम और निर्वाण नामक ऋषिगण -- ये तब देवताओं के प्रमुख गण होंगे; प्रत्येक गण तीस-तीस की संख्या में होगा, और पृषा उनका इन्द्र होगा।
श्लोक 31 (vishnu.3.2.31)
निः स्वरश्चाग्नितेजाश्च वपुष्मान्घणिरारुणिः । हविष्माननघश्चैव भाव्याः सप्तर्षयस्तथा
niḥ svaraścāgnitejāśca vapuṣmānghaṇirāruṇiḥ haviṣmānanaghaścaiva bhāvyāḥ saptarṣayastathā
निःस्वर, अग्नितेजा, वपुष्मान्, घृणि, अरुणि, हविष्मान् और अनघ -- ये भावी सप्तर्षि होंगे।
श्लोक 32 (vishnu.3.2.32)
सर्वत्रगस्शुधर्मा च देवानीकादयस्तथा । भविष्यन्ति मनोस्तस्य तनयाः पृथिवीश्वराः
sarvatragasśudharmā ca devānīkādayastathā bhaviṣyanti manostasya tanayāḥ pṛthivīśvarāḥ
सर्वत्रग, शुधर्मा, देवानीक आदि -- ये उस मनु के पुत्र, पृथ्वी के स्वामी होंगे।
श्लोक 33 (vishnu.3.2.33)
रुद्रपुत्रस्तु सावर्णिर्भविता द्वादशो मनुः । ऋतुधामा च तत्रेन्द्रो भविता शृणु मे सुरान्
rudraputrastu sāvarṇirbhavitā dvādaśo manuḥ ṛtudhāmā ca tatrendro bhavitā śṛṇu me surān
रुद्र का पुत्र सावर्णि बारहवें मनु होंगे; वहाँ ऋतुधामा इन्द्र होंगे -- अब उनके देवताओं को सुनो।
श्लोक 34 (vishnu.3.2.34)
हरिता रोहिता देवास्तथा सुमनसो द्विज । सुकर्माणः सुरापाश्च दशकाः पञ्च वै गणाः
haritā rohitā devāstathā sumanaso dvija sukarmāṇaḥ surāpāśca daśakāḥ pañca vai gaṇāḥ
हे द्विज, हरित, रोहित, सुमनस्, सुकर्मा और सुरापा नामक -- ये पाँच गण, प्रत्येक दस-दस की संख्या में होंगे।
श्लोक 35 (vishnu.3.2.35)
तपस्वी सुतपाश्चैव तपोमूर्तिस्तपोरतिः । तपोधृतिर्द्युतिश्चान्यः सप्तमस्तु तपोधनः । सप्तर्षयस्त्विमे तस्य पुत्रानपि निबोध मे
tapasvī sutapāścaiva tapomūrtistaporatiḥ tapodhṛtirdyutiścānyaḥ saptamastu tapodhanaḥ saptarṣayastvime tasya putrānapi nibodha me
तपस्वी, सुतपा, तपोमूर्ति, तपोरति, तपोधृति, द्युति, और सातवें तपोधन -- ये उस मनु के सप्तर्षि होंगे; अब उनके पुत्रों को भी मुझसे जानो।
श्लोक 36 (vishnu.3.2.36)
देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठादयस्तथा । मनोस्तस्य महावीर्या भविष्यन्ति महानृपाः
devavānupadevaśca devaśreṣṭhādayastathā manostasya mahāvīryā bhaviṣyanti mahānṛpāḥ
देववान्, उपदेव, देवश्रेष्ठ आदि -- ये उस मनु के महापराक्रमी, महान् राजा पुत्र होंगे।
श्लोक 37 (vishnu.3.2.37)
त्रयोदशो रुचिर्नामा भविष्यति मुने मनुः
trayodaśo rucirnāmā bhaviṣyati mune manuḥ
हे मुने, तेरहवें मनु रुचि नामक होंगे।
श्लोक 38 (vishnu.3.2.38)
सुत्रामाणः सुकर्माणः सुधर्माणस्तथामराः । त्रयस्त्रिंशद्विभेदास्त देवानां यत्र वै गणाः
sutrāmāṇaḥ sukarmāṇaḥ sudharmāṇastathāmarāḥ trayastriṁśadvibhedāsta devānāṁ yatra vai gaṇāḥ
सुत्रामा, सुकर्मा और सुधर्मा नामक अमर देवगण, जहाँ तैंतीस भेदों में विभाजित होंगे।
श्लोक 39 (vishnu.3.2.39)
दिवस्पतिर्महावीर्यस्तेषामिन्द्रोभिविष्यति
divaspatirmahāvīryasteṣāmindrobhiviṣyati
महापराक्रमी दिवस्पति उनका इन्द्र होगा।
श्लोक 40 (vishnu.3.2.40)
निर्मोहस्तत्त्वदर्शि च निष्प्रकंप्यो निरुत्सुकः । धृतिमानव्ययश्चान्यःसप्तमःसुतपा मुनिः । सप्तर्षयस्त्वमी तस्य पुत्रानपि निबोधे मे
nirmohastattvadarśi ca niṣprakaṁpyo nirutsukaḥ dhṛtimānavyayaścānyaḥsaptamaḥsutapā muniḥ saptarṣayastvamī tasya putrānapi nibodhe me
निर्मोह, तत्त्वदर्शी, निष्प्रकम्प्य, निरुत्सुक, धृतिमान्, अव्यय, और सातवें मुनि सुतपा -- ये उसके सप्तर्षि होंगे; अब उसके पुत्रों को भी मुझसे जानो।
श्लोक 41 (vishnu.3.2.41)
चित्रसेनविचित्राद्या भविष्यन्ति महीक्षितः
citrasenavicitrādyā bhaviṣyanti mahīkṣitaḥ
चित्रसेन, विचित्र आदि पृथ्वी के स्वामी होंगे।
श्लोक 42 (vishnu.3.2.42)
भौमश्चतुर्दशश्चात्र मैत्रेय भविता मनः । शुचिरिन्द्रः सुरगणस्तत्र पञ्च शृणुष्व तान्
bhaumaścaturdaśaścātra maitreya bhavitā manaḥ śucirindraḥ suragaṇastatra pañca śṛṇuṣva tān
हे मैत्रेय, यहाँ चौदहवें भौम मनु होंगे; शुचि इन्द्र होंगे; वहाँ पाँच देवगण होंगे -- उन्हें सुनो।
श्लोक 43 (vishnu.3.2.43)
चाक्षुषाश्च पवित्राश्च कनिष्ठा भ्राजिकास्तथा । वाचवृद्धश्च वै देवाःसप्तर्षीनपि मे शृणु
cākṣuṣāśca pavitrāśca kaniṣṭhā bhrājikāstathā vācavṛddhaśca vai devāḥsaptarṣīnapi me śṛṇu
चाक्षुष, पवित्र, कनिष्ठ, भ्राजिक और वाचवृद्ध नामक -- ये देवगण हैं; अब मुझसे सप्तर्षियों को भी सुनो।
श्लोक 44 (vishnu.3.2.44)
अग्निबाहुः शुचिः शुक्रो मागधोग्नीध्र एव च । युक्तस्तथा जितश्चान्यो मनुपुत्रानतः शृणु
agnibāhuḥ śuciḥ śukro māgadhognīdhra eva ca yuktastathā jitaścānyo manuputrānataḥ śṛṇu
अग्निबाहु, शुचि, शुक्र, मागध, अग्नीध्र, तथा युक्त, और सातवें जित -- अब उस मनु के पुत्रों को सुनो।
श्लोक 45 (vishnu.3.2.45)
ऊरुगंभीरबुद्ध्याद्या मनोस्तस्य सुता नृपाः । कथिता मुनिशार्दुल पालयिष्यन्ति ये महीम्
ūrugaṁbhīrabuddhyādyā manostasya sutā nṛpāḥ kathitā muniśārdula pālayiṣyanti ye mahīm
ऊरु, गम्भीरबुद्धि आदि उस मनु के राजा पुत्र कहे गए हैं, हे मुनिश्रेष्ठ, जो पृथ्वी का पालन करेंगे।
श्लोक 46 (vishnu.3.2.46)
चतुर्युगान्ते वेदानां जायते किल विप्लवः । प्रवर्तयन्ति तानेत्य भुवं सप्तर्षयो दिवः
caturyugānte vedānāṁ jāyate kila viplavaḥ pravartayanti tānetya bhuvaṁ saptarṣayo divaḥ
चार युगों के अन्त में वेदों का ह्रास (विप्लव) हो जाता है; तब सप्तर्षि स्वर्ग से पृथ्वी पर आकर उन्हें पुनः प्रवर्तित करते हैं।
श्लोक 47 (vishnu.3.2.47)
कृतेकृते स्मृतेर्विप्र प्रणेता जायते मनुः । देवा यज्ञभुजस्ते तु यावन्मन्वन्तरं तु तत्
kṛtekṛte smṛtervipra praṇetā jāyate manuḥ devā yajñabhujaste tu yāvanmanvantaraṁ tu tat
हे विप्र, प्रत्येक कृतयुग के आरम्भ में मनु ही स्मृति का प्रवर्तक होता है; और उस मन्वन्तर के जितने काल तक, देवगण यज्ञ का भोग करते हैं।
श्लोक 48 (vishnu.3.2.48)
भवन्ति ये मनोः पुत्रा यावन्मन्वंरतं तु तैः । तदन्वयोद्भवैश्चैव तावद्भूः परीपाल्यते
bhavanti ye manoḥ putrā yāvanmanvaṁrataṁ tu taiḥ tadanvayodbhavaiścaiva tāvadbhūḥ parīpālyate
जो भी उस मनु के पुत्र होते हैं, उनके तथा उनके वंश में उत्पन्न हुओं के द्वारा, उस मन्वन्तर के रहने तक पृथ्वी का पालन होता है।
श्लोक 49 (vishnu.3.2.49)
मनुःसप्तर्षयो देवा भूपालाश्च मनोः सुताः । मन्वन्तरे भवन्त्येते शक्रश्चैवाधिकारिमः
manuḥsaptarṣayo devā bhūpālāśca manoḥ sutāḥ manvantare bhavantyete śakraścaivādhikārimaḥ
मनु, सप्तर्षि, देवगण, मनु के पुत्र राजागण, और अधिकारी इन्द्र -- ये सब मिलकर एक मन्वन्तर बनते हैं।
श्लोक 50 (vishnu.3.2.50)
चतुर्दशभिरेतैस्तु गतैर्मन्वन्तरैर्द्विज । सहस्रयुगपर्यतः कल्पो निःशेष उच्यते
caturdaśabhiretaistu gatairmanvantarairdvija sahasrayugaparyataḥ kalpo niḥśeṣa ucyate
हे द्विज, इन चौदह मन्वन्तरों के बीत जाने पर, जो सहस्र [दिव्य] युगों के बराबर होते हैं, एक कल्प पूर्ण कहा जाता है।
श्लोक 51 (vishnu.3.2.51)
तावत्प्रमाणा च निशा ततो भवति सत्तम । ब्रह्मरूपधरः शेते शेषाहावंबुसंप्लवे
tāvatpramāṇā ca niśā tato bhavati sattama brahmarūpadharaḥ śete śeṣāhāvaṁbusaṁplave
हे सत्तम, उतने ही प्रमाण की एक रात्रि होती है; उस समय ब्रह्मा का रूप धारण करके [विष्णु] जल-प्रलय में शेष पर शयन करते हैं।
श्लोक 52 (vishnu.3.2.52)
त्रैलोक्यमखिलं ग्रस्त्वा भगवानादिकृद्विभुः । स्वमायासंस्थितो विप्र सर्वभूतो जनार्दनः
trailokyamakhilaṁ grastvā bhagavānādikṛdvibhuḥ svamāyāsaṁsthito vipra sarvabhūto janārdanaḥ
हे विप्र, समस्त त्रिलोक को निगलकर, वे भगवान् आदिकर्ता, सर्वव्यापी, सर्वभूतस्वरूप जनार्दन अपनी माया में स्थित रहते हैं।
श्लोक 53 (vishnu.3.2.53)
ततः प्रबुद्धो भगवान् यथा पूर्वं तथा पुनः । सृष्टिं करोत्यव्ययात्मा कल्पेकल्पे रजोगुणः
tataḥ prabuddho bhagavān yathā pūrvaṁ tathā punaḥ sṛṣṭiṁ karotyavyayātmā kalpekalpe rajoguṇaḥ
फिर जागकर, अव्ययस्वरूप भगवान् पूर्व की भाँति ही, प्रत्येक कल्प में रजोगुण को धारण कर पुनः सृष्टि रचते हैं।
श्लोक 54 (vishnu.3.2.54)
मनवो भूभुजःसेंद्रा देवाःसप्तर्षयस्तथा । सात्त्विकोंशः स्थितिकरो जगतो द्विजसत्तम
manavo bhūbhujaḥseṁdrā devāḥsaptarṣayastathā sāttvikoṁśaḥ sthitikaro jagato dvijasattama
हे द्विजसत्तम, मनुगण, इन्द्र सहित राजागण, देवता और सप्तर्षि -- ये उनके सत्त्वगुण-प्रधान अंश से उत्पन्न होते हैं, जो जगत् के स्थितिकर्ता हैं।
श्लोक 55 (vishnu.3.2.55)
चदुर्युगोप्यसौ विष्णुः स्थितिव्यापारलक्षमः । युगव्यवस्थां कुरुते तथा मैत्रेय तच्छृणु
caduryugopyasau viṣṇuḥ sthitivyāpāralakṣamaḥ yugavyavasthāṁ kurute tathā maitreya tacchṛṇu
और यह विष्णु, जिनका कार्य स्थिति (पालन) है, चार युगों में भी युग-व्यवस्था बनाए रखते हैं; हे मैत्रेय, वह भी सुनो।
श्लोक 56 (vishnu.3.2.56)
कृते युगे परं ज्ञानं कपिलादिस्वरूपधृक् । ददाति सर्वभूतात्मा सर्वभूतहिते रतः
kṛte yuge paraṁ jñānaṁ kapilādisvarūpadhṛk dadāti sarvabhūtātmā sarvabhūtahite rataḥ
कृतयुग में, कपिल आदि का रूप धारण करके, सर्वभूतात्मा और सर्वभूतहितरत भगवान् परम ज्ञान प्रदान करते हैं।
श्लोक 57 (vishnu.3.2.57)
चक्रवर्तिस्वरूपेण त्रेतायामपि स प्रभूः । दुष्टानां निग्रह कुर्वन्परिपाति जगत्त्रयम्
cakravartisvarūpeṇa tretāyāmapi sa prabhūḥ duṣṭānāṁ nigraha kurvanparipāti jagattrayam
त्रेतायुग में भी वे प्रभु चक्रवर्ती सम्राट् के रूप में दुष्टों का दमन करते हुए त्रिलोक की रक्षा करते हैं।
श्लोक 58 (vishnu.3.2.58)
वेदमेकं चतुर्भेदं कृत्वा शाखाशतैर्विभुः । करोति बहुलं भूयो वेदव्यासस्वरूपधृक्
vedamekaṁ caturbhedaṁ kṛtvā śākhāśatairvibhuḥ karoti bahulaṁ bhūyo vedavyāsasvarūpadhṛk
वे सर्वव्यापी प्रभु वेदव्यास का रूप धारण करके एक वेद को चार भागों में विभक्त करते हैं, और फिर सैकड़ों शाखाओं में उसका विस्तार करते हैं।
श्लोक 59 (vishnu.3.2.59)
वेदांस्तु द्वापरे व्यस्य कलेरन्ते पुनर्हरिः । कल्किस्वरूपी दुर्वृत्तन्मार्गे स्थापयति प्रभुः
vedāṁstu dvāpare vyasya kalerante punarhariḥ kalkisvarūpī durvṛttanmārge sthāpayati prabhuḥ
इस प्रकार द्वापर में वेदों को विभक्त कर, कलियुग के अन्त में वे प्रभु हरि पुनः कल्कि का रूप धारण कर दुराचारियों को [सन्मार्ग में] स्थापित करते हैं।
श्लोक 60 (vishnu.3.2.60)
एवमेतज्जगत्सर्वं शश्वत्पाति करोति च । हन्ति चान्तेष्वनन्तात्मा नास्त्यस्मव्द्यतिरेकि यत्
evametajjagatsarvaṁ śaśvatpāti karoti ca hanti cānteṣvanantātmā nāstyasmavdyatireki yat
इस प्रकार वे अनन्तस्वरूप सदा ही इस सम्पूर्ण जगत् का पालन, सृजन और अन्त में संहार करते हैं; उनसे भिन्न कुछ भी नहीं है।
श्लोक 61 (vishnu.3.2.61)
भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वभूतान्महात्मनः । तदत्रान्यत्र वा विप्र सद्भावः कथितस्तव
bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyaṁ ca sarvabhūtānmahātmanaḥ tadatrānyatra vā vipra sadbhāvaḥ kathitastava
भूत, भविष्य और वर्तमान, तथा समस्त प्राणी -- ये सब उन महात्मा के ही स्वरूप हैं। हे विप्र, यहाँ अथवा अन्यत्र भी, उनका यही सद्भाव तुम्हें बताया गया है।
श्लोक 62 (vishnu.3.2.62)
मन्वन्तराण्यशेषाणि कथितानि मया तवा । मन्वन्तराधिपांश्चैव किमन्यत्कथयामि ते
manvantarāṇyaśeṣāṇi kathitāni mayā tavā manvantarādhipāṁścaiva kimanyatkathayāmi te
मैंने तुम्हें समस्त मन्वन्तर, तथा उनके अधिपतियों को भी, बिना किसी शेष के कह दिया। अब और क्या कहूँ?