चतुर्थांश · अध्याय 24
भावी राजवंश, कल्कि अवतार तथा पृथ्वी-गीता
श्लोक 1 (vishnu.4.24.1)
श्रीपराशर उवाच । योऽयं रिपुंजयो नाम बार्हद्रथोंत्यः तस्यामात्यो मुनिको नाम भविष्यति । स चैनं स्वामिनं हत्वा स्वुपुत्रं प्रद्योतनामानमभिषेक्ष्यति । तस्यापि बलाकनामा पुत्रो भविता । ततश्च विशाखयूपः ।
śrīparāśara uvāca yo'yaṁ ripuṁjayo nāma bārhadrathoṁtyaḥ tasyāmātyo muniko nāma bhaviṣyati sa cainaṁ svāminaṁ hatvā svuputraṁ pradyotanāmānamabhiṣekṣyati tasyāpi balākanāmā putro bhavitā tataśca viśākhayūpaḥ
श्रीपराशर जी ने कहा — यह जो रिपुंजय नामक अंतिम बार्हद्रथ राजा होगा, उसका मुनिक नामक अमात्य होगा। वह अपने स्वामी को मारकर अपने ही पुत्र प्रद्योत को राज्याभिषेक करेगा। उसका भी बालक नामक पुत्र होगा। फिर विशाखयूप होगा।
श्लोक 2 (vishnu.4.24.2)
तत्पुत्रो जनकः । तस्य च नंदिवर्द्धनः । ततो नंदी । इत्येतेष्टत्रिंशदुत्तरमष्टशतं पंच प्रद्योताः पृथिवीं भोक्ष्यन्ति ।
tatputro janakaḥ tasya ca naṁdivarddhanaḥ tato naṁdī ityeteṣṭatriṁśaduttaramaṣṭaśataṁ paṁca pradyotāḥ pṛthivīṁ bhokṣyanti
उसका पुत्र जनक होगा। उसका भी नंदिवर्धन। फिर नंदी होगा। इस प्रकार पांच प्रद्योत राजा एक सौ अड़तीस वर्षों तक पृथ्वी का भोग करेंगे।
श्लोक 3 (vishnu.4.24.3)
ततश्च शिशुनाभः । तत्पुत्रः काकवर्णो भविता । तस्य च पुत्रः क्षेमधर्मा । तस्यापि क्षतौजाः ।
tataśca śiśunābhaḥ tatputraḥ kākavarṇo bhavitā tasya ca putraḥ kṣemadharmā tasyāpi kṣataujāḥ
फिर शिशुनाभ होगा। उसका पुत्र काकवर्ण होगा। उसका भी पुत्र क्षेमधर्मा। उसका भी क्षत्रौजा होगा।
श्लोक 4 (vishnu.4.24.4)
तत्पुत्रो विधिसारः । ततश्चाजातशत्रुः । तस्मादर्भकः । तस्माच्चोदयनः ।
tatputro vidhisāraḥ tataścājātaśatruḥ tasmādarbhakaḥ tasmāccodayanaḥ
उसका पुत्र विधिसार होगा। फिर अजातशत्रु। उससे दर्भक। उससे उदयन होगा।
श्लोक 5 (vishnu.4.24.5)
तस्मादपि नंदिवर्द्धनः । ततो महानंदी । इत्येते शैशनाभा भूपालास्त्रीणि वर्षशतानि द्विषष्ट्यधिकानि भविष्यंति । महानंदिनस्ततश्शूद्रा गर्भोद्भवोतिलुब्धोतिबलो महापद्मनामा नंदः परशुराम इवापरोऽखिलक्षत्रांतकारी भविष्यति ।
tasmādapi naṁdivarddhanaḥ tato mahānaṁdī ityete śaiśanābhā bhūpālāstrīṇi varṣaśatāni dviṣaṣṭyadhikāni bhaviṣyaṁti mahānaṁdinastataśśūdrā garbhodbhavotilubdhotibalo mahāpadmanāmā naṁdaḥ paraśurāma ivāparo'khilakṣatrāṁtakārī bhaviṣyati
उसका भी नंदिवर्धन होगा। फिर महानंदी। इस प्रकार ये शैशुनाभ राजा तीन सौ बासठ वर्षों तक राज्य करेंगे। महानंदी के बाद, शूद्रा के गर्भ से उत्पन्न, अत्यंत लोभी और अत्यंत बलशाली महापद्म नामक नंद होगा, जो परशुराम के समान संपूर्ण क्षत्रिय-जाति का अंत करने वाला दूसरा ही व्यक्ति होगा।
श्लोक 6 (vishnu.4.24.6)
ततः प्रभृति शूद्रा भूपाला भविष्यंति । स चैकच्छत्रामनुल्लंघितशासनो महापद्मः पृथिवीं भोक्ष्यते । तस्याप्यष्टौ सुतास्सुमाल्याद्य भवितारः । तस्य महापद्मस्यानुपृथिवीं भोक्ष्यंति ।
tataḥ prabhṛti śūdrā bhūpālā bhaviṣyaṁti sa caikacchatrāmanullaṁghitaśāsano mahāpadmaḥ pṛthivīṁ bhokṣyate tasyāpyaṣṭau sutāssumālyādya bhavitāraḥ tasya mahāpadmasyānupṛthivīṁ bhokṣyaṁti
उससे प्रारंभ होकर शूद्र राजा होंगे। वह महापद्म अपनी एकछत्र, अनुल्लंघनीय आज्ञा से पृथ्वी का भोग करेगा। उसके भी सुमाल्य आदि आठ पुत्र होंगे। उस महापद्म के बाद वे ही पृथ्वी का भोग करेंगे।
श्लोक 7 (vishnu.4.24.7)
महापद्मपुत्राश्चैकं वर्षशतमवनीपतयो भविष्यंति । ततश्च नवचैतान्नंदान् कौटिल्यो ब्राह्मणस्समुद्धरिष्यति । तेषामभावे मौर्व्याः पृथिवीं भोक्ष्यंति । कौटिल्य एव चंद्रगुप्तसुत्पन्नं राज्येऽभिषेक्ष्यति ।
mahāpadmaputrāścaikaṁ varṣaśatamavanīpatayo bhaviṣyaṁti tataśca navacaitānnaṁdān kauṭilyo brāhmaṇassamuddhariṣyati teṣāmabhāve maurvyāḥ pṛthivīṁ bhokṣyaṁti kauṭilya eva caṁdraguptasutpannaṁ rājye'bhiṣekṣyati
महापद्म के पुत्र एक सौ वर्ष तक राजा रहेंगे। फिर उन नौ नंदों का कौटिल्य नामक ब्राह्मण उद्धार करेगा (अर्थात् उनका अंत करेगा)। उनके न रहने पर मौर्य पृथ्वी का भोग करेंगे। कौटिल्य ही चंद्रगुप्त को राज्य पर अभिषिक्त करेगा।
श्लोक 8 (vishnu.4.24.8)
तस्यापि पुत्रो बिंदुसारो भविष्यति । तस्याप्यशोकवर्द्धनस्ततस्सुयशास्ततश्च दशरथस्ततश्च संयुतस्ततश्शालिशूकस्तस्मात्सोमशर्मा तस्यापि सोमशर्मणश्शतधन्वा । तस्यानुबृहद्रथनामा भविता । एवमेते मौर्य्या दश भूपतयो भविष्यंति अब्दशतं सप्तत्रिंशदुत्तरम् ।
tasyāpi putro biṁdusāro bhaviṣyati tasyāpyaśokavarddhanastatassuyaśāstataśca daśarathastataśca saṁyutastataśśāliśūkastasmātsomaśarmā tasyāpi somaśarmaṇaśśatadhanvā tasyānubṛhadrathanāmā bhavitā evamete mauryyā daśa bhūpatayo bhaviṣyaṁti abdaśataṁ saptatriṁśaduttaram
उसका भी पुत्र बिंदुसार होगा। उसका भी अशोकवर्धन, फिर सुयशा, फिर दशरथ, फिर संगत, फिर शालिशूक, उससे सोमशर्मा, उसका भी सोमशर्मा से शतधन्वा होगा। उसके बाद बृहद्रथ नामक होगा। इस प्रकार ये दस मौर्य राजा एक सौ सैंतीस वर्षों तक राज्य करेंगे।
श्लोक 9 (vishnu.4.24.9)
तेषामंते पृथिवीं दश शुंगा भोक्ष्यंति । पुष्यमित्रस्सेनापतिस्स्वामिनं हत्वा राज्यं करिष्यति तस्यात्मजोऽग्निमित्रः । तस्मात्सुज्येष्ठस्ततो वसुमित्रस्तस्मादप्युदंकस्ततः पुलिंदकस्ततो घोषवसुस्तस्मादपि वज्रमित्रस्ततो भागवतः ।
teṣāmaṁte pṛthivīṁ daśa śuṁgā bhokṣyaṁti puṣyamitrassenāpatissvāminaṁ hatvā rājyaṁ kariṣyati tasyātmajo'gnimitraḥ tasmātsujyeṣṭhastato vasumitrastasmādapyudaṁkastataḥ puliṁdakastato ghoṣavasustasmādapi vajramitrastato bhāgavataḥ
उनके अंत में दस शुंग पृथ्वी का भोग करेंगे। सेनापति पुष्यमित्र अपने स्वामी को मारकर राज्य करेगा; उसका पुत्र अग्निमित्र होगा। उससे सुज्येष्ठ, फिर वसुमित्र, उसका भी उदंक, फिर पुलिंदक, फिर घोषवसु, उसका भी वज्रमित्र, फिर भागवत होगा।
श्लोक 10 (vishnu.4.24.10)
तस्माद्देवभूतिः । इत्येते शुंगा द्वादशोत्तरं वर्षशतं पृथिवीं भोक्ष्यंति । ततः कण्वानेषाभूर्यास्यति । देवभूतिं तु शुंगराजानं व्यसनिनं तस्यैवामात्यः कण्वो वसुदेवनामा तं निहत्य स्वयमवनीं भोक्ष्यति ।
tasmāddevabhūtiḥ ityete śuṁgā dvādaśottaraṁ varṣaśataṁ pṛthivīṁ bhokṣyaṁti tataḥ kaṇvāneṣābhūryāsyati devabhūtiṁ tu śuṁgarājānaṁ vyasaninaṁ tasyaivāmātyaḥ kaṇvo vasudevanāmā taṁ nihatya svayamavanīṁ bhokṣyati
उससे देवभूति होगा। इस प्रकार ये शुंग राजा एक सौ बारह वर्षों तक पृथ्वी का भोग करेंगे। फिर कण्वों का यह राज्य होगा। शुंग राजा देवभूति को, जो व्यसनी होगा, उसके ही अमात्य वसुदेव नामक कण्व मारकर स्वयं पृथ्वी का भोग करेगा।
श्लोक 11 (vishnu.4.24.11)
तस्य पुत्रो भूमित्रस्तस्यापि नारायणः । नारायणात्मजस्सुशर्मा । एते काण्वायनाश्चत्वारः पंचचत्वारिंशद्वर्षाणि भूपतयो भविष्यंति । सुशर्माणं तु काण्वं तद्भूत्यो बलिपुच्छकनामा हत्वांध्रजातीयो वसुधां भोक्ष्यति ।
tasya putro bhūmitrastasyāpi nārāyaṇaḥ nārāyaṇātmajassuśarmā ete kāṇvāyanāścatvāraḥ paṁcacatvāriṁśadvarṣāṇi bhūpatayo bhaviṣyaṁti suśarmāṇaṁ tu kāṇvaṁ tadbhūtyo balipucchakanāmā hatvāṁdhrajātīyo vasudhāṁ bhokṣyati
उसका पुत्र भूमित्र होगा, उसका भी नारायण। नारायण का पुत्र सुशर्मा होगा। ये चारों काण्वायन पैंतालीस वर्षों तक राजा रहेंगे। उस काण्व सुशर्मा को उसका ही सेवक, बलिपुच्छक नामक आंध्रजातीय, मारकर पृथ्वी का भोग करेगा।
श्लोक 12 (vishnu.4.24.12)
ततश्च कृष्णनामा तद्भ्राता पृथिवीपतिर्भविष्यति । तस्यापि पुत्रः शांतकर्णिस्तस्यापि पूर्णोत्संगस्तत्पुत्रश्शातकर्णिस्तस्माच्च लम्बोदरस्तस्माच्च पिलकस्ततो मेघस्वातिस्ततः पटुमान् । ततश्चारिष्टकर्मा ततो हालाहलः । हालाहलात्पललकस्ततः पुलिंदसेनस्ततः सुंदरस्ततश्शातकर्णिस्तश्शिवस्वातिस्ततश्च गोमतिपुत्रस्तत्पुत्रोऽलिमान् ।
tataśca kṛṣṇanāmā tadbhrātā pṛthivīpatirbhaviṣyati tasyāpi putraḥ śāṁtakarṇistasyāpi pūrṇotsaṁgastatputraśśātakarṇistasmācca lambodarastasmācca pilakastato meghasvātistataḥ paṭumān tataścāriṣṭakarmā tato hālāhalaḥ hālāhalātpalalakastataḥ puliṁdasenastataḥ suṁdarastataśśātakarṇistaśśivasvātistataśca gomatiputrastatputro'limān
फिर उसका भाई कृष्ण नामक पृथ्वी का राजा होगा। उसका भी पुत्र शांतकर्णि, उसका भी पूर्णोत्संग, उसका पुत्र शातकर्णि, उससे लंबोदर, उससे पिलक, फिर मेघस्वाति, फिर पटुमान्, फिर अरिष्टकर्मा, फिर हालाहल। हालाहल से पललक, फिर पुलिंदसेन, फिर सुंदर, फिर शातकर्णि, फिर शिवस्वाति, फिर गोमतीपुत्र, उसका पुत्र अलिमान् होगा।
श्लोक 13 (vishnu.4.24.13)
तस्यापि शांतकर्णिस्ततः शिविश्रितस्तश्च शिवस्कंधस्तस्मादपि यज्ञश्रीस्ततो द्वियज्ञस्तस्माच्चंद्रश्रीः । तस्मात्पुलोमापिहि । एवमेवे त्रिंशच्चत्वार्यब्दशतानि षट्पंचाशदधिकानि पृथिवीं भोक्ष्यंति । आंध्रभृत्यास्सप्ताभीरप्रभृतयो दशगर्दभिनश्च भूभुजो भविष्यंति ।
tasyāpi śāṁtakarṇistataḥ śiviśritastaśca śivaskaṁdhastasmādapi yajñaśrīstato dviyajñastasmāccaṁdraśrīḥ tasmātpulomāpihi evameve triṁśaccatvāryabdaśatāni ṣaṭpaṁcāśadadhikāni pṛthivīṁ bhokṣyaṁti āṁdhrabhṛtyāssaptābhīraprabhṛtayo daśagardabhinaśca bhūbhujo bhaviṣyaṁti
उसका भी शांतकर्णि होगा, फिर शिविश्रित, फिर शिवस्कंध, उसका भी यज्ञश्री, फिर द्वियज्ञ, उससे चंद्रश्री। उससे पुलोमा होगा। इस प्रकार ये आंध्रभृत्य चार सौ छप्पन वर्षों तक पृथ्वी का भोग करेंगे। इनके बाद सात आभीर आदि और दस गर्दभी (गर्दभिन) राजा होंगे।
श्लोक 14 (vishnu.4.24.14)
ततष्षोडश भूपतयो भवितारः । ततश्चाष्टौ यवनाश्चतुर्दश तुरुष्कारा मुंडाश्च त्रयोदश एकादश मौना एते वै पृथुवीपतयः पृथिवीं दशवर्षशतानि नवत्यधिकानि भोक्ष्यंति । ततश्च मौना एकादश भूपतयोऽब्दशतानि त्रीणि पृथिवीं भोक्ष्यंति ।
tataṣṣoḍaśa bhūpatayo bhavitāraḥ tataścāṣṭau yavanāścaturdaśa turuṣkārā muṁḍāśca trayodaśa ekādaśa maunā ete vai pṛthuvīpatayaḥ pṛthivīṁ daśavarṣaśatāni navatyadhikāni bhokṣyaṁti tataśca maunā ekādaśa bhūpatayo'bdaśatāni trīṇi pṛthivīṁ bhokṣyaṁti
फिर सोलह राजा होंगे। फिर आठ यवन, चौदह तुरुष्क, मुंड तेरह, और ग्यारह मौन — ये सभी पृथ्वीपति एक हजार नब्बे वर्षों तक पृथ्वी का भोग करेंगे। फिर ग्यारह मौन राजा तीन सौ वर्षों तक पृथ्वी का भोग करेंगे।
श्लोक 15 (vishnu.4.24.15)
तेषूत्सन्नेषु कैंकिला यवना भूपतयो भविष्यंत्यमूर्द्धाभिषिक्ताः । तेषामपत्यं विंध्यशक्तिस्ततः पुंरजयस्तस्माद्रा मचंद्रस्तस्माद्धर्मवर्मा ततो वंगस्ततोभून्नंदनस्ततस्सुनंदी तद्भ्राता नंदियशाश्शुक्रः प्रवीर एते वर्षशतं षड्वर्षाणि भूपतयो भविष्यंति ।
teṣūtsanneṣu kaiṁkilā yavanā bhūpatayo bhaviṣyaṁtyamūrddhābhiṣiktāḥ teṣāmapatyaṁ viṁdhyaśaktistataḥ puṁrajayastasmādrā macaṁdrastasmāddharmavarmā tato vaṁgastatobhūnnaṁdanastatassunaṁdī tadbhrātā naṁdiyaśāśśukraḥ pravīra ete varṣaśataṁ ṣaḍvarṣāṇi bhūpatayo bhaviṣyaṁti
उनके समाप्त हो जाने पर, अभिषेकरहित कैंकिल यवन राजा होंगे। उनकी संतान विंध्यशक्ति होगा, फिर पुरंजय, उससे रामचंद्र, उससे धर्मवर्मा, फिर वंग, फिर नंदन, फिर सुनंदी, उसका भाई नंदियशा, फिर शुक्र, फिर प्रवीर — ये एक सौ छह वर्षों तक राजा रहेंगे।
श्लोक 16 (vishnu.4.24.16)
ततस्तत्पुत्रास्त्रयोदशैते बाह्लिकाश्च त्रयः । ततः पुष्पमित्राः पटुमियत्रास्त्रयोदशैकलाश्च सप्तांध्राः । ततश्च कोसलायां तु नव चैव भूपतयो भविष्यंति । नैषधास्तु त एव ।
tatastatputrāstrayodaśaite bāhlikāśca trayaḥ tataḥ puṣpamitrāḥ paṭumiyatrāstrayodaśaikalāśca saptāṁdhrāḥ tataśca kosalāyāṁ tu nava caiva bhūpatayo bhaviṣyaṁti naiṣadhāstu ta eva
फिर उसके तेरह पुत्र होंगे, और तीन बाह्लीक होंगे। फिर पुष्पमित्र, पटुमित्र, तेरह एकल, और सात आंध्र होंगे। फिर कोसल में नौ ही राजा होंगे। नैषध राजा भी उतने ही होंगे।
श्लोक 17 (vishnu.4.24.17)
मगधायां तु विश्वस्फटिकसंज्ञोऽन्यान्वर्णान्करिष्यति । कैवर्त्तबटुपुलिंदब्राह्मणान्राज्ये स्थपयिष्यति । उत्साद्याखिलक्षत्रजातिं नव नागाः पद्मवत्यां नाम पुर्यामनुगंगाप्रयागं गयाद्गुप्तांश्च मागधा भोक्ष्यंति । कोशलांध्रपुंड्रताम्रलिप्तसमतटपुरीं च देवरक्षितो रक्षिता ।
magadhāyāṁ tu viśvasphaṭikasaṁjño'nyānvarṇānkariṣyati kaivarttabaṭupuliṁdabrāhmaṇānrājye sthapayiṣyati utsādyākhilakṣatrajātiṁ nava nāgāḥ padmavatyāṁ nāma puryāmanugaṁgāprayāgaṁ gayādguptāṁśca māgadhā bhokṣyaṁti kośalāṁdhrapuṁḍratāmraliptasamataṭapurīṁ ca devarakṣito rakṣitā
मगध में विश्वस्फटिक नामक राजा अन्य वर्णों के लोगों को राज्य में स्थापित करेगा — कैवर्त, बटु और ब्राह्मणों को राज्य में बिठाएगा। संपूर्ण क्षत्रिय-जाति का उन्मूलन कर नौ नाग राजा पद्मावती नामक नगरी में, गंगा-तट पर, प्रयाग और गया तक मागध राजाओं का भोग करेंगे। कोशल, आंध्र, पुंड्र, ताम्रलिप्त और समतट नगरी की रक्षा देवरक्षित करेगा।
श्लोक 18 (vishnu.4.24.18)
कलिंगमाहिषमहेंद्रभौमान् गुहा भोक्ष्यंति । नैषधनैमिषककालकोशकाञ्जनपदान्मणिधान्यकवंशा भोक्ष्यंति । त्रैराज्यमुषिकजनपदान्कनकाह्वयचो भोक्ष्यति । सौराष्ट्रावंत्यशूद्रा भीरान्नर्मदामरुभूविषयांश्च व्रात्यद्विजाभीरशूद्रा द्या भोक्ष्यंति ।
kaliṁgamāhiṣamaheṁdrabhaumān guhā bhokṣyaṁti naiṣadhanaimiṣakakālakośakāñjanapadānmaṇidhānyakavaṁśā bhokṣyaṁti trairājyamuṣikajanapadānkanakāhvayaco bhokṣyati saurāṣṭrāvaṁtyaśūdrā bhīrānnarmadāmarubhūviṣayāṁśca vrātyadvijābhīraśūdrā dyā bhokṣyaṁti
कलिंग, माहिष और महेंद्र-भूमि के राजा गुहगण होंगे। नैषध, नैमिष, ककाल और कोशल जनपदों को मणिधान्यक वंश के लोग भोगेंगे। त्रैराज्य और मूषिक जनपदों को कनक नामक वंश भोगेगा। सौराष्ट्र, अवंती, शूद्र, आभीर, नर्मदा और मरुभूमि के प्रदेशों को व्रात्य, द्विज, आभीर और शूद्र आदि भोगेंगे।
श्लोक 19 (vishnu.4.24.19)
सिंधुतटदाविकोर्वीचंद्रभागाकाश्मीरविषयांश्च व्रात्यम्लेच्छशूद्रा दयो भोक्ष्यंति । एते च तुल्यकालास्सर्वे पृथिव्यां भूभुजो भविष्यंति । अल्पप्रसादा बृहत्कोपास्सार्वकालमनृताधर्मरुचयः स्त्रीबालगोवधकर्त्तारः परस्वादानरुचयोल्पसारास्तमिस्रप्राया उदितास्तमितप्राया अल्पायुषो महेच्छा ह्यल्पधर्मा लुब्धाश्च भविष्यन्ति ।
siṁdhutaṭadāvikorvīcaṁdrabhāgākāśmīraviṣayāṁśca vrātyamlecchaśūdrā dayo bhokṣyaṁti ete ca tulyakālāssarve pṛthivyāṁ bhūbhujo bhaviṣyaṁti alpaprasādā bṛhatkopāssārvakālamanṛtādharmarucayaḥ strībālagovadhakarttāraḥ parasvādānarucayolpasārāstamisraprāyā uditāstamitaprāyā alpāyuṣo mahecchā hyalpadharmā lubdhāśca bhaviṣyanti
सिंधु-तट, दाविक, वीचंद्रभागा (चंद्रभागा नदी क्षेत्र) और कश्मीर प्रदेशों को व्रात्य, म्लेच्छ और शूद्र आदि भोगेंगे। ये सभी एक ही समय में पृथ्वी पर राजा होंगे — अल्प अनुग्रह करने वाले, अत्यंत क्रोधी, सदैव झूठ और अधर्म में रुचि रखने वाले, स्त्री-बालक-गौ की हत्या करने वाले, दूसरों की संपत्ति हड़पने में रुचि रखने वाले, तुच्छ बल वाले, अधिकतर तमोगुणी, उदय होकर शीघ्र ही अस्त हो जाने वाले, अल्पायु, महत्त्वाकांक्षी, अल्प धर्म वाले और लोभी होंगे।
श्लोक 20 (vishnu.4.24.20)
तैश्च विमिश्रा जनपदास्तच्छीलानुवर्त्तिनो राजाश्रयशुष्मिणो म्लेच्छाचाराश्च विपर्ययेण वर्त्तमानाः प्रजाः क्षपयिष्यंति । ततश्चानुदिनमल्पाल्पह्रासव्यवच्छेदाद्धर्मार्थयोर्जगतस्संक्षयो भविष्यति । ततश्चार्थ एवाभिजनहेतुः ।
taiśca vimiśrā janapadāstacchīlānuvarttino rājāśrayaśuṣmiṇo mlecchācārāśca viparyayeṇa varttamānāḥ prajāḥ kṣapayiṣyaṁti tataścānudinamalpālpahrāsavyavacchedāddharmārthayorjagatassaṁkṣayo bhaviṣyati tataścārtha evābhijanahetuḥ
उनसे मिश्रित होकर, उनकी ही रीति का अनुसरण करने वाली, राजाओं के आश्रय में उद्दंड होने वाली, म्लेच्छ-आचार वाली प्रजाएं, विपरीत मार्ग पर चलती हुई नष्ट हो जाएंगी। तब प्रतिदिन थोड़ा-थोड़ा ह्रास होते-होते धर्म और अर्थ का जगत में संपूर्ण क्षय हो जाएगा। तब केवल अर्थ (धन) ही कुल की पहचान का कारण बनेगा।
श्लोक 21 (vishnu.4.24.21)
बलमेवाशेषधर्महेतुः । अभिरुचिरेव दांपत्यसंबंधहेतुः । स्त्रीत्वमेवोपभोगहेतुः । अनृतमेव व्यवहारजयहेतुः ।
balamevāśeṣadharmahetuḥ abhirucireva dāṁpatyasaṁbaṁdhahetuḥ strītvamevopabhogahetuḥ anṛtameva vyavahārajayahetuḥ
बल ही समस्त धर्म का आधार बनेगा। मात्र अभिरुचि ही दांपत्य-संबंध का कारण बनेगी। स्त्रीत्व ही भोग का साधन बनेगा। असत्य ही व्यवहार में विजय का कारण बनेगा।
श्लोक 22 (vishnu.4.24.22)
उन्नतांबुतैव पृथिवीहेतु । ब्रह्मसूत्रमेव विप्रत्वहेतुः । रत्नधातुतैव श्लाघ्यताहेतुः । लिंगधाराणमेवाश्रमहेतुः ।
unnatāṁbutaiva pṛthivīhetu brahmasūtrameva vipratvahetuḥ ratnadhātutaiva ślāghyatāhetuḥ liṁgadhārāṇamevāśramahetuḥ
जल से भरी हुई भूमि ही पृथ्वी होने का प्रमाण मानी जाएगी। केवल यज्ञोपवीत धारण करना ही ब्राह्मणत्व का प्रमाण बनेगा। रत्न और धातुओं का स्वामी होना ही प्रतिष्ठा का कारण बनेगा। केवल लिंग (वेश-चिह्न) धारण करना ही आश्रम (संन्यास आदि) का प्रमाण बनेगा।
श्लोक 23 (vishnu.4.24.23)
अन्यायमेव वृत्तिहेतुः । दौर्बल्यमेवावृत्तिहेतुः । अभयप्रगल्भोच्चारणमेव पांडित्यहेतुः । अनाढ्यतैव साधुत्वहेतुः ।
anyāyameva vṛttihetuḥ daurbalyamevāvṛttihetuḥ abhayapragalbhoccāraṇameva pāṁḍityahetuḥ anāḍhyataiva sādhutvahetuḥ
अन्याय ही जीविका का साधन बनेगा। दुर्बलता ही अनाधिकार (पद-वंचना) का कारण बनेगी। निर्भीक और प्रगल्भ वाणी ही पांडित्य का प्रमाण बनेगी। निर्धनता ही साधुता का प्रमाण बनेगी।
श्लोक 24 (vishnu.4.24.24)
स्नानमेव प्रसाधनहेतुः । दानमेव धर्महेतुः । स्वीकरणमेव विवाहहेतुः । सद्वेषधार्येव पात्रम् ।
snānameva prasādhanahetuḥ dānameva dharmahetuḥ svīkaraṇameva vivāhahetuḥ sadveṣadhāryeva pātram
केवल स्नान करना ही शुद्धि का साधन बनेगा। दान देना मात्र ही धर्म का साधन बनेगा। परस्पर स्वीकार कर लेना ही विवाह का कारण बनेगा। अच्छे वस्त्र धारण करना ही सुपात्रता का प्रमाण बनेगा।
श्लोक 25 (vishnu.4.24.25)
दूरायतननोदकमेव तीर्थहेतुः । कपटवेषधारणमेव महत्त्वहेतुः । इत्येवमनेकदोषोत्तरे तु भूमंडले सर्ववर्णेष्वेव योयो बलवान्सस भूपतिर्भविष्यति । एवं चातिलुब्धकराजासहाश्शैलानामंतरद्रो णीः प्रजास्संश्रयिष्यंति ।
dūrāyatananodakameva tīrthahetuḥ kapaṭaveṣadhāraṇameva mahattvahetuḥ ityevamanekadoṣottare tu bhūmaṁḍale sarvavarṇeṣveva yoyo balavānsasa bhūpatirbhaviṣyati evaṁ cātilubdhakarājāsahāśśailānāmaṁtaradro ṇīḥ prajāssaṁśrayiṣyaṁti
दूर स्थित, जल से रहित स्थान भी तीर्थ माना जाएगा। छल-वेश धारण करना ही महत्ता का प्रमाण बनेगा। इस प्रकार अनेक दोषों से भरे इस भूमंडल पर, समस्त वर्णों में से जो भी बलवान होगा, वही राजा बन जाएगा। इस प्रकार अत्यंत लोभी राजाओं से त्रस्त प्रजाएं पर्वतों की घाटियों का आश्रय लेंगी।
श्लोक 26 (vishnu.4.24.26)
मधुशाकमूलफलपत्रपुष्पाद्याहाराश्च भविष्यंति । तरुवल्कलपर्णचीरप्रावरणाश्चातिबहुप्रजाश्शीतवातातपवर्षसहाश्च भविष्यंति । न च कश्चित्त्रयोविंशतिवर्षाणि जीविष्यति अनवरतं चात्र कलियुगे क्षयमायात्यखिल एवैष जनः । श्रौतस्मार्त्ते च धर्मे विप्लवमत्यंतमुपगते क्षीणप्राये च कलावशेषजगत्स्रष्टुश्चराचरगुरोरादिमध्यांतरहितस्य ब्रह्ममयस्यात्मरूपिणो भगवतो वासुदेवस्यांशश्शंबलग्रामप्रधानब्राह्मणस्य विष्णुयशसो गृहेष्टगुणर्द्धिसमन्वितः कल्किरूपीजगत्यत्रावतीर्य सकलम्लेच्छदस्युदुष्टाचरणचेतसामशेषाणामपरिच्छिन्नशक्तिमाहा-त्म्यः क्षयं करिष्यति स्वधर्मेषु चाखिलमेव संस्थापयिष्यति ।
madhuśākamūlaphalapatrapuṣpādyāhārāśca bhaviṣyaṁti taruvalkalaparṇacīraprāvaraṇāścātibahuprajāśśītavātātapavarṣasahāśca bhaviṣyaṁti na ca kaścittrayoviṁśativarṣāṇi jīviṣyati anavarataṁ cātra kaliyuge kṣayamāyātyakhila evaiṣa janaḥ śrautasmārtte ca dharme viplavamatyaṁtamupagate kṣīṇaprāye ca kalāvaśeṣajagatsraṣṭuścarācaragurorādimadhyāṁtarahitasya brahmamayasyātmarūpiṇo bhagavato vāsudevasyāṁśaśśaṁbalagrāmapradhānabrāhmaṇasya viṣṇuyaśaso gṛheṣṭaguṇarddhisamanvitaḥ kalkirūpījagatyatrāvatīrya sakalamlecchadasyuduṣṭācaraṇacetasāmaśeṣāṇāmaparicchinnaśaktimāhā-tmyaḥ kṣayaṁ kariṣyati svadharmeṣu cākhilameva saṁsthāpayiṣyati
वे मधु, शाक, मूल, फल, पत्ते और फूल आदि खाकर जीवित रहेंगी। वृक्षों की छाल, पत्तों और चीथड़ों को वस्त्र बनाकर पहनेंगी, अत्यंत बहुसंख्यक होंगी, और शीत, वायु, धूप तथा वर्षा को सहन करने वाली होंगी। तब कोई भी तेईस वर्ष से अधिक जीवित नहीं रहेगा — इस कलियुग में यह संपूर्ण मानव-जाति निरंतर क्षय को प्राप्त होती रहेगी। श्रौत और स्मार्त धर्म के अत्यंत विप्लव को प्राप्त होने पर, कलियुग के लगभग समाप्त हो जाने पर, संपूर्ण चराचर जगत के आदि स्रष्टा, आदि-मध्य-अंत रहित, ब्रह्ममय, आत्म-स्वरूप भगवान वासुदेव के अंश-स्वरूप, शंबल ग्राम के प्रधान ब्राह्मण विष्णुयशा के घर में समस्त गुण-संपन्न होकर, कल्कि-रूप धारण कर इस पृथ्वी पर अवतीर्ण होकर, समस्त म्लेच्छ, दस्यु और दुष्ट-आचरण वाले चित्त वाले संपूर्ण लोगों का, अपरिमित शक्ति और महिमा से क्षय करेंगे, और स्वधर्म में संपूर्ण जगत की पुनः स्थापना करेंगे।
श्लोक 27 (vishnu.4.24.27)
अनंतरं चाशेषकलेरवसाने निशावसाने विबुद्धानामिव तेषामेव जनपदानाममलस्फटिकदलशुद्धा मतयो भविष्यंति । तेषां च बीजभूतानामशेषमनुष्याणां परिणतानामपि तत्कालकृतापत्यप्रसूतिर्भविष्यति । तानि च तदपत्यानि कृतयुगानुसारीण्येव भविष्यंति ।
anaṁtaraṁ cāśeṣakaleravasāne niśāvasāne vibuddhānāmiva teṣāmeva janapadānāmamalasphaṭikadalaśuddhā matayo bhaviṣyaṁti teṣāṁ ca bījabhūtānāmaśeṣamanuṣyāṇāṁ pariṇatānāmapi tatkālakṛtāpatyaprasūtirbhaviṣyati tāni ca tadapatyāni kṛtayugānusārīṇyeva bhaviṣyaṁti
इसके बाद, कलियुग के संपूर्ण रूप से समाप्त होने पर, रात्रि की समाप्ति पर जागे हुए लोगों के समान, उन्हीं जनपदों की बुद्धियां निर्मल स्फटिक के समान शुद्ध हो जाएंगी। और उन बीज-स्वरूप शेष रह गए संपूर्ण मनुष्यों से, उसी समय, संतान की उत्पत्ति होगी। और वे संतानें कृतयुग (सतयुग) के अनुरूप ही होंगी।
श्लोक 28 (vishnu.4.24.28)
अत्रोच्यते । यथा चंद्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यो बृहस्पतिः । एकराशौ समेष्यंति तदा भवति वै कृतम् । अतीता वर्त्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये । एते वंशेषु भूपालाः कथिता मुनिसत्तम । यावत्परीक्षितो जन्म यावन्नंदाभिषेचनम् । एतद्वर्षसहस्रं तु ज्ञेयं पंचाशदुत्तरम् ।
atrocyate yathā caṁdraśca sūryaśca tathā tiṣyo bṛhaspatiḥ ekarāśau sameṣyaṁti tadā bhavati vai kṛtam atītā varttamānāśca tathaivānāgatāśca ye ete vaṁśeṣu bhūpālāḥ kathitā munisattama yāvatparīkṣito janma yāvannaṁdābhiṣecanam etadvarṣasahasraṁ tu jñeyaṁ paṁcāśaduttaram
यहां यह कहा जाता है — 'जब चंद्रमा, सूर्य और पुष्य नक्षत्र तथा बृहस्पति एक ही राशि में मिलेंगे, तब कृतयुग होगा।' हे मुनिश्रेष्ठ! अतीत, वर्तमान और भविष्य के जो भी राजा वंशों में हुए, वे मैंने तुम्हें बता दिए। परीक्षित् के जन्म से लेकर नंद के राज्याभिषेक तक — यह अवधि एक हजार पचास वर्ष जाननी चाहिए।
श्लोक 29 (vishnu.4.24.29)
सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते ह्युदितौ दिवि । तयोस्तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत्समं निशि । तेन सप्तर्षयो युक्तास्तिष्ठंत्यब्दशतं नृणाम् । ते तु पारीक्षिते काले मघास्वासन्द्विजोत्तम । तदा प्रवृत्तश्च कलिर्द्वादशाब्दशतात्मकः ।
saptarṣīṇāṁ tu yau pūrvau dṛśyete hyuditau divi tayostu madhye nakṣatraṁ dṛśyate yatsamaṁ niśi tena saptarṣayo yuktāstiṣṭhaṁtyabdaśataṁ nṛṇām te tu pārīkṣite kāle maghāsvāsandvijottama tadā pravṛttaśca kalirdvādaśābdaśatātmakaḥ
सप्तर्षियों में से जो दो आगे उदित दिखाई देते हैं, उनके मध्य में जो नक्षत्र रात्रि में उनके समान दिखाई देता है — उसी नक्षत्र से युक्त सप्तर्षि मनुष्यों के सौ वर्षों तक रहते हैं। हे द्विजोत्तम! वे परीक्षित् के काल में मघा नक्षत्र में स्थित थे। तब बारह सौ वर्षों वाला कलियुग प्रवृत्त हुआ था।
श्लोक 30 (vishnu.4.24.30)
यदैव भगवान्विष्णोरंशो यातो दिवं द्विज । वसुदेवकुलोद्भूतस्तदैवात्रागतः कलिः । यावत्सपादपद्माभ्यां पस्पर्शेमां वसुंधराम् । तावत्पृथ्वीपरिष्वंगे समर्थो नाभवत्कलिः । गते सनातनस्यांशे विष्णोस्तत्र भुवो दिवम् । तत्याज सानुजो राज्यं धर्म पुत्रो युधिष्ठिरः ।
yadaiva bhagavānviṣṇoraṁśo yāto divaṁ dvija vasudevakulodbhūtastadaivātrāgataḥ kaliḥ yāvatsapādapadmābhyāṁ pasparśemāṁ vasuṁdharām tāvatpṛthvīpariṣvaṁge samartho nābhavatkaliḥ gate sanātanasyāṁśe viṣṇostatra bhuvo divam tatyāja sānujo rājyaṁ dharma putro yudhiṣṭhiraḥ
हे द्विज! जिस समय भगवान विष्णु का अंश, वसुदेव के कुल में उत्पन्न होकर, स्वर्ग को गया, उसी समय कलियुग यहां आ गया। जब तक भगवान अपने चरण-कमलों से इस पृथ्वी का स्पर्श करते रहे, तब तक कलि इस पृथ्वी को अपने आलिंगन में लेने में समर्थ नहीं हुआ। सनातन विष्णु के उस अंश के स्वर्ग चले जाने पर, धर्म-पुत्र युधिष्ठिर ने अपने छोटे भाइयों सहित राज्य का त्याग कर दिया।
श्लोक 31 (vishnu.4.24.31)
विपरीतानि दृष्ट्वा च निमित्तानि हि पांडवः । याते कृष्णे चकाराऽथ सोऽभिषेकं परीक्षितः । प्रयास्यंति यदा चैते पूर्वाषाढां महर्षयः । तदा नंदात्प्रभृत्येष गतिवृद्धिं गमिष्यति । यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस्तस्मिन्नेव तदा हनि । प्रतिपन्नं कलियुगं तस्य संख्यां निबोध मे ।
viparītāni dṛṣṭvā ca nimittāni hi pāṁḍavaḥ yāte kṛṣṇe cakārā'tha so'bhiṣekaṁ parīkṣitaḥ prayāsyaṁti yadā caite pūrvāṣāḍhāṁ maharṣayaḥ tadā naṁdātprabhṛtyeṣa gativṛddhiṁ gamiṣyati yasmin kṛṣṇo divaṁ yātastasminneva tadā hani pratipannaṁ kaliyugaṁ tasya saṁkhyāṁ nibodha me
विपरीत शकुनों को देखकर ही पांडव ने, कृष्ण के चले जाने पर, परीक्षित् का राज्याभिषेक किया था। जब ये सप्तर्षि पूर्वाषाढ़ा नक्षत्र में प्रवेश करेंगे, तब से लेकर नंद तक कलियुग वृद्धि को प्राप्त होता जाएगा। जिस दिन कृष्ण स्वर्ग गए, उसी दिन से ही कलियुग का प्रारंभ माना जाना चाहिए — अब उसकी गणना मुझसे सुनो।
श्लोक 32 (vishnu.4.24.32)
त्रीणि लक्षाणि वर्षाणां द्विज मानुष्यसंख्यया । षष्टिश्चैव सहस्राणि भविष्यत्येष वै कलिः । शतानि तानि दिव्यानां सप्त पंच च संख्यया । निश्शेषेण गते तस्मिन्भविष्यति पुनः कृतम् । ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याश्शूद्रा श्च द्विजसत्तम । युगेयुगे महात्मानः समतीतास्सहस्रशः ।
trīṇi lakṣāṇi varṣāṇāṁ dvija mānuṣyasaṁkhyayā ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi bhaviṣyatyeṣa vai kaliḥ śatāni tāni divyānāṁ sapta paṁca ca saṁkhyayā niśśeṣeṇa gate tasminbhaviṣyati punaḥ kṛtam brāhmaṇāḥ kṣattriyā vaiśyāśśūdrā śca dvijasattama yugeyuge mahātmānaḥ samatītāssahasraśaḥ
हे द्विज! मानव-गणना के अनुसार तीन लाख साठ हजार वर्षों का यह कलियुग होगा — दिव्य वर्षों की गणना से सात सौ पांच वर्षों का। उसके संपूर्ण रूप से समाप्त हो जाने पर पुनः कृतयुग होगा। हे द्विजश्रेष्ठ! प्रत्येक युग में ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — महात्मा जन सहस्रों की संख्या में व्यतीत हो चुके हैं।
श्लोक 33 (vishnu.4.24.33)
बहुत्वान्नामधेयानां परिसंख्या कुलेकुले । पौनरुक्त्याद्धि साम्याच्च न मया परिकीर्त्तिता । देवापिः पौरवो राजा पुरुश्चेक्षाकुवंशजः । महायोगबलोपेतौ कलापग्रामसंश्रितौ । कृते युगे त्विहागम्य क्षत्रप्रावर्त्तकौ हि तौ । भविष्यतो मनोर्वंशबीजभूतौ व्यवस्थितौ ।
bahutvānnāmadheyānāṁ parisaṁkhyā kulekule paunaruktyāddhi sāmyācca na mayā parikīrttitā devāpiḥ pauravo rājā puruścekṣākuvaṁśajaḥ mahāyogabalopetau kalāpagrāmasaṁśritau kṛte yuge tvihāgamya kṣatraprāvarttakau hi tau bhaviṣyato manorvaṁśabījabhūtau vyavasthitau
नामों की बहुलता और प्रत्येक कुल में उनकी बड़ी संख्या होने के कारण, तथा पुनरुक्ति और साम्य के कारण, मैंने उन सबका वर्णन नहीं किया। पौरव राजा देवापि और इक्ष्वाकुवंशी पुरु — दोनों ही महान योग-बल से युक्त होकर कलाप ग्राम में आश्रय लिए हुए हैं। वे दोनों कृतयुग में यहां आकर क्षत्रिय-वर्ण के पुनः प्रवर्तक बनेंगे, और भावी मनु के वंश के बीज-स्वरूप होकर स्थित हैं।
श्लोक 34 (vishnu.4.24.34)
एतेन क्रमयोगेन मनुपुत्रैर्वसुंधरा । कृतत्रेताद्वापराणि युगानि त्रीणि भुज्यते । कलौ ते बीजभूता वै केचित्तिष्ठंति वै मुने । यथैव देवापिपुरू सांप्रतं समधिष्ठितौ । एष तूद्देशतो वंशस्तवोक्तो भूभुजां मया । निखिलो गदितुं शक्यो नैष वर्षशतैरपि ।
etena kramayogena manuputrairvasuṁdharā kṛtatretādvāparāṇi yugāni trīṇi bhujyate kalau te bījabhūtā vai kecittiṣṭhaṁti vai mune yathaiva devāpipurū sāṁprataṁ samadhiṣṭhitau eṣa tūddeśato vaṁśastavokto bhūbhujāṁ mayā nikhilo gadituṁ śakyo naiṣa varṣaśatairapi
इसी क्रम-योग से मनु के पुत्रों द्वारा यह पृथ्वी कृत, त्रेता और द्वापर — इन तीन युगों का भोग करती है। हे मुनि! कलियुग में भी वे बीज-स्वरूप कुछ लोग स्थित रहते हैं, जैसे अभी देवापि और पुरु स्थित हैं। यह भूपालों का वंश मैंने तुम्हें केवल संक्षेप में ही बताया है; इसे संपूर्ण रूप से कहना तो सैकड़ों वर्षों में भी संभव नहीं है।
श्लोक 35 (vishnu.4.24.35)
एते चान्ये च भूपाला यैरत्र क्षितिमंडले । कृतं ममत्वं मोहांधैर्नित्यं हेयकलेवरे । कथं ममेयमचला मत्पुत्रस्य कथं मही । मद्वंशस्येतिचिंतार्त्ता जग्मुरंतमिमे नृपाः । तेभ्यः पूर्वतराश्चान्ये तेभ्यस्तेभ्यस्तथा परे । भविष्याश्चैव यास्यंति तेषामन्ये च येऽप्यनु ।
ete cānye ca bhūpālā yairatra kṣitimaṁḍale kṛtaṁ mamatvaṁ mohāṁdhairnityaṁ heyakalevare kathaṁ mameyamacalā matputrasya kathaṁ mahī madvaṁśasyeticiṁtārttā jagmuraṁtamime nṛpāḥ tebhyaḥ pūrvatarāścānye tebhyastebhyastathā pare bhaviṣyāścaiva yāsyaṁti teṣāmanye ca ye'pyanu
इन्हीं और अन्य भी अनेक राजाओं ने, मोह से अंधे होकर, इस त्याज्य शरीर वाली इस पृथ्वी-मंडल पर सदैव 'यह मेरी है' ऐसा ममत्व किया। 'यह पृथ्वी अचल कैसे मेरी है, कैसे मेरे पुत्र की, कैसे मेरे वंश की' — इस चिंता से व्याकुल होकर ये राजा अंत को प्राप्त हो गए। उनसे भी पहले के अन्य राजा, उनसे भी पहले के और अन्य राजा — भावी राजा भी उसी प्रकार जाएंगे, और उनके भी बाद अन्य राजा आएंगे।
श्लोक 36 (vishnu.4.24.36)
विलोक्यात्मजयोद्योगं यात्राव्यग्रान्नराधिपान् । पुष्पप्रहासैश्शरदि हसंतीव वसुंधरा । मैत्रेय पृथिवीगीताञ्छ्लोकांश्चात्र निबोध मे । यानाह धर्मध्वजिने नजकायासितो मुनिः । पृथिव्युवाच । कथमेष नरेंद्रा णां मोहो बुद्धिमतामपि । येन केन सधर्माणोप्यतिविश्वस्तचेतसः ।
vilokyātmajayodyogaṁ yātrāvyagrānnarādhipān puṣpaprahāsaiśśaradi hasaṁtīva vasuṁdharā maitreya pṛthivīgītāñchlokāṁścātra nibodha me yānāha dharmadhvajine najakāyāsito muniḥ pṛthivyuvāca kathameṣa nareṁdrā ṇāṁ moho buddhimatāmapi yena kena sadharmāṇopyativiśvastacetasaḥ
अपने-अपने पुत्रों की विजय के प्रयत्न में लगे, यात्रा में व्यस्त उन राजाओं को देखकर, मानो शरद ऋतु में खिले पुष्पों की हंसी से यह पृथ्वी हंस रही हो। हे मैत्रेय! अब यहां पृथ्वी द्वारा गाए गए वे श्लोक सुनो, जो धर्मध्वज नामक राजा से एक तपस्वी मुनि ने कहे थे। पृथ्वी ने कहा — 'बुद्धिमान होते हुए भी इन राजाओं का यह कैसा मोह है, कि किसी न किसी बहाने से ये सब अपने ही मन पर अत्यंत विश्वास किए बैठे हैं!'
श्लोक 37 (vishnu.4.24.37)
पूर्वमात्मजयं कृत्वा जेतुमिच्छंति मंत्रिणः । ततो भृत्यांश्च पौरांश्च जिगीषंते तथा रिपून् । क्रमेणानेन जेष्यामो वयं पृथ्वीं ससागराम् । इत्यासक्तधियो मृत्युं न पश्यंत्यविदूरगम् । समुद्रा वरणं याति भूमंडलमथो वशम् । कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजये फलम् ।
pūrvamātmajayaṁ kṛtvā jetumicchaṁti maṁtriṇaḥ tato bhṛtyāṁśca paurāṁśca jigīṣaṁte tathā ripūn krameṇānena jeṣyāmo vayaṁ pṛthvīṁ sasāgarām ityāsaktadhiyo mṛtyuṁ na paśyaṁtyavidūragam samudrā varaṇaṁ yāti bhūmaṁḍalamatho vaśam kiyadātmajayasyaitanmuktirātmajaye phalam
पहले अपने ही मंत्रियों को जीतकर, फिर वे शत्रुओं को जीतना चाहते हैं; फिर वे सेवकों और नगरवासियों को भी जीतना चाहते हैं, वैसे ही शत्रुओं को भी। 'इस क्रम से हम सागर-सहित समस्त पृथ्वी को जीत लेंगे' — ऐसी आसक्त बुद्धि वाले वे अपने निकट खड़ी मृत्यु को भी नहीं देखते। समुद्र से घिरा हुआ यह भूमंडल वश में हो भी जाए, तो भी यह आत्म-विजय (मन पर विजय) कितनी है — जबकि आत्म-विजय का वास्तविक फल तो मुक्ति ही है!
श्लोक 38 (vishnu.4.24.38)
उत्सृज्य पूर्वजा याता यां नादाय गतः पिता । तां मामतीव मूढत्वाज्जेतुमिच्छंति पार्थिवाः । मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातॄणां चापि विग्रहः । जायतेत्यंतमोहेन ममत्वादृतचेतसाम् । पृथ्वी ममेयं सकला ममैषा मदन्वयस्यापि च शाश्वतीयम् । योयो मृतेऽन्यत्र बभूव राजा कुबुद्धिरासीदिति तस्यतस्य ।
utsṛjya pūrvajā yātā yāṁ nādāya gataḥ pitā tāṁ māmatīva mūḍhatvājjetumicchaṁti pārthivāḥ matkṛte pitṛputrāṇāṁ bhrātṝṇāṁ cāpi vigrahaḥ jāyatetyaṁtamohena mamatvādṛtacetasām pṛthvī mameyaṁ sakalā mamaiṣā madanvayasyāpi ca śāśvatīyam yoyo mṛte'nyatra babhūva rājā kubuddhirāsīditi tasyatasya
जिसे अपने पूर्वजों ने त्यागकर छोड़ दिया, जिसे साथ लिए बिना ही पिता चला गया, उसी मुझे अत्यंत मूढ़तावश ये राजा जीतना चाहते हैं। मेरे ही निमित्त, ममत्व से आविष्ट चित्त वाले पिता-पुत्रों और भाइयों के बीच भी अत्यंत मोह से युद्ध छिड़ जाता है। यह संपूर्ण पृथ्वी मेरी है, यह मेरे वंश की भी सदैव रहने वाली है — ऐसा सोचकर जो-जो राजा अन्यत्र (परलोक में) मर गया, उसकी वह दुर्बुद्धि उसी की रह गई।
श्लोक 39 (vishnu.4.24.39)
दृष्ट्वा ममत्वादृतचित्तमेकं विहाय मां मृत्युवशं व्रजंतम् । तस्यानुयस्तस्य कथं ममत्वं हृद्यास्पदं मत्प्रभवं करोति । पृथ्वी ममैषाऽऽशु परित्यजैनां वदंति ये दूतमुखैस्स्वशत्रून् । नराधिपास्तेषु ममातिहासः पुनश्च मूढेषु दयाऽभ्युपैति ।
dṛṣṭvā mamatvādṛtacittamekaṁ vihāya māṁ mṛtyuvaśaṁ vrajaṁtam tasyānuyastasya kathaṁ mamatvaṁ hṛdyāspadaṁ matprabhavaṁ karoti pṛthvī mamaiṣā''śu parityajaināṁ vadaṁti ye dūtamukhaissvaśatrūn narādhipāsteṣu mamātihāsaḥ punaśca mūḍheṣu dayā'bhyupaiti
देखकर कि एक ऐसा ही, ममत्व से आविष्ट-चित्त राजा मुझे छोड़कर मृत्यु के वश में चला गया, उसके बाद आने वाला उत्तराधिकारी उसी का यह ममत्व अपने हृदय में स्थान देकर अपने से उत्पन्न कैसे मान लेता है? 'यह पृथ्वी मेरी है' — इसे शीघ्र त्याग दो, ऐसा जो राजा दूत के मुख से अपने ही शत्रुओं से कहते हैं, उन पर मुझे अत्यंत हंसी आती है, और फिर उन्हीं मूढ़ों पर दया भी उमड़ आती है।
श्लोक 40 (vishnu.4.24.40)
श्रीपराशर उवाच। इत्येते धरणीगीताश्श्लोका मैत्रेय यैश्श्रुताः । ममत्वं विलयं याति तपत्यर्के यथा हिमम् । इत्येष कथितः सम्यङ्मनोर्वंशो मया तव । यत्र स्थितिप्रवृत्तस्य विष्णोरंशांशका नृपाः । शृणोति य इमं भक्त्या मनोर्वंशमनुक्रमात् । तस्य पापमशेष वै प्रणश्यत्यमलात्मनः ।
śrīparāśara uvāca ityete dharaṇīgītāśślokā maitreya yaiśśrutāḥ mamatvaṁ vilayaṁ yāti tapatyarke yathā himam ityeṣa kathitaḥ samyaṅmanorvaṁśo mayā tava yatra sthitipravṛttasya viṣṇoraṁśāṁśakā nṛpāḥ śṛṇoti ya imaṁ bhaktyā manorvaṁśamanukramāt tasya pāpamaśeṣa vai praṇaśyatyamalātmanaḥ
श्रीपराशर जी ने कहा — हे मैत्रेय! ये पृथ्वी द्वारा गाए गए वे श्लोक हैं, जिन्हें सुनकर ममत्व उसी प्रकार विलीन हो जाता है, जैसे सूर्य के तपने पर हिम पिघल जाता है। इस प्रकार मैंने तुम्हें भली-भांति मनु का यह वंश बता दिया, जिसमें स्थिति और प्रवृत्ति में लगे विष्णु के अंशांश-स्वरूप राजा हुए। जो भी मनुष्य इस मनु-वंश को क्रमानुसार भक्तिपूर्वक सुनता है,
श्लोक 41 (vishnu.4.24.41)
धनधान्यर्द्धिमतुलां प्राप्नोत्यव्याहतेंद्रि यः । श्रुत्वैवमखिलं वंशं प्रशस्तं शशिसूर्ययोः । इक्ष्वाकुजह्नुमांधातृसगराविक्षितान्रघून् । ययातिनहुषाद्यांश्च ज्ञात्वा निष्ठामुपागतान् । महाबलान्महावीर्याननन्तधनसंचयान् । कृतान्कालेन बलिना कथाशेषान्नराधिपान् ।
dhanadhānyarddhimatulāṁ prāpnotyavyāhateṁdri yaḥ śrutvaivamakhilaṁ vaṁśaṁ praśastaṁ śaśisūryayoḥ ikṣvākujahnumāṁdhātṛsagarāvikṣitānraghūn yayātinahuṣādyāṁśca jñātvā niṣṭhāmupāgatān mahābalānmahāvīryānanantadhanasaṁcayān kṛtānkālena balinā kathāśeṣānnarādhipān
उसका संपूर्ण पाप उसी क्षण नष्ट हो जाता है, और वह विशुद्ध आत्मा, बाधारहित इंद्रियों वाला होकर अतुल धन-धान्य की समृद्धि प्राप्त करता है। सूर्य और चंद्र-वंश के इस संपूर्ण प्रशस्त वृत्तांत को सुनकर — इक्ष्वाकु, जह्नु, मांधाता, सगर, अंबरीष, रघुओं, ययाति, नहुष आदि को, जो अंत को प्राप्त हो चुके, महाबली, महापराक्रमी, अनंत धन-संग्रह वाले होकर भी बलवान काल द्वारा केवल कथा-शेष बना दिए गए राजाओं को जानकर —
श्लोक 42 (vishnu.4.24.42)
श्रुत्वा न पुत्रदारादौ गृहक्षेत्रादिके तथा । द्रव्यादौ वा कृतप्रज्ञो ममत्वं कुरुते नरः । तप्तं तपो यैः पुरुषप्रवीरैरुद्वाहुभिर्वर्षगणाननेकान् । इष्ट्वा सुयज्ञैर्बलिनोतिवीर्याः कृतानुकालेन कथावशेषाः । पृथुस्समस्तान्विचचार लोकानव्याहतो यो विजितारिचक्रः । स कालवाताभिहतः प्रणष्टः क्षिप्तं यथा शाल्मलितूलमग्नौ ।
śrutvā na putradārādau gṛhakṣetrādike tathā dravyādau vā kṛtaprajño mamatvaṁ kurute naraḥ taptaṁ tapo yaiḥ puruṣapravīrairudvāhubhirvarṣagaṇānanekān iṣṭvā suyajñairbalinotivīryāḥ kṛtānukālena kathāvaśeṣāḥ pṛthussamastānvicacāra lokānavyāhato yo vijitāricakraḥ sa kālavātābhihataḥ praṇaṣṭaḥ kṣiptaṁ yathā śālmalitūlamagnau
यह सुनकर बुद्धिमान मनुष्य पुत्र, पत्नी आदि में, घर-खेत आदि में, तथा धन आदि में ममत्व नहीं करता। जिन वीर पुरुषों ने विवाह किए बिना ही अनेक वर्षों तक कठोर तप किया, उत्तम यज्ञों से देवताओं की आराधना की, वे अत्यंत बलशाली और महापराक्रमी होकर भी काल द्वारा केवल कथा-शेष बना दिए गए। पृथु, जिसने समस्त लोकों में अबाधित विचरण किया, जिसने शत्रु-चक्र को जीता — वह भी कालरूपी आंधी से आहत होकर उसी प्रकार नष्ट हो गया, जैसे आग में डाली गई सेमल की रुई।
श्लोक 43 (vishnu.4.24.43)
यः कार्त्तवीर्यो बुभुजे समस्तान्द्वीपान्समाक्रम्य हतारिचक्रः । कथाप्रसंगेष्वभिधीयमानस्स एव संकल्पविकल्पहेतुः । दशाननाविक्षतराघवाणामैश्वर्यमुद्भासितदिङ्मुखानाम् । भस्मापि शिष्टं न कथं क्षणेन भ्रूभंगपातेन धिगंतकस्य ।
yaḥ kārttavīryo bubhuje samastāndvīpānsamākramya hatāricakraḥ kathāprasaṁgeṣvabhidhīyamānassa eva saṁkalpavikalpahetuḥ daśānanāvikṣatarāghavāṇāmaiśvaryamudbhāsitadiṅmukhānām bhasmāpi śiṣṭaṁ na kathaṁ kṣaṇena bhrūbhaṁgapātena dhigaṁtakasya
जिस कार्तवीर्य ने समस्त द्वीपों पर आक्रमण कर, शत्रु-चक्र का नाश कर, उन सबका उपभोग किया — वह भी अब केवल कथा-प्रसंगों में ही कहा जाता है, और वही संकल्प-विकल्प (संदेह) का विषय बन गया है। जिनकी ऐश्वर्य-कीर्ति ने दिशाओं के मुख उद्भासित कर दिए थे, उन दशानन (रावण) को, जिन्होंने राघव को कष्ट पहुंचाया, क्षणभर में केवल भौंहों के संकेत मात्र से भस्म कर दिया गया — यमराज को धिक्कार है, कि उसकी भी राख शेष क्यों नहीं रही!
श्लोक 44 (vishnu.4.24.44)
कथाशरीरत्वमवाप यद्वै मांधातृनामा भुवि चक्रवर्त्ती । श्रुत्वापि तत्को हि करोति साधुर्ममत्वमान्मन्यपि मंदचेताः । भगीरथाद्यास्सगरं ककुत्स्थो दशननो राघवलक्ष्मणौ च । युधिष्ठिराद्याश्च बभूवुरेते सत्यं न मिथ्या क्व नु ते न विद्मः ।
kathāśarīratvamavāpa yadvai māṁdhātṛnāmā bhuvi cakravarttī śrutvāpi tatko hi karoti sādhurmamatvamānmanyapi maṁdacetāḥ bhagīrathādyāssagaraṁ kakutstho daśanano rāghavalakṣmaṇau ca yudhiṣṭhirādyāśca babhūvurete satyaṁ na mithyā kva nu te na vidmaḥ
जो मांधाता नामक चक्रवर्ती राजा पृथ्वी पर हुआ, वह भी अब केवल कथा-शरीर (कहानी मात्र) को प्राप्त हो चुका है — यह सुनकर भी कौन सज्जन पुरुष मूढ़-चित्त होकर अपने में ममत्व करता है? भगीरथ आदि, सगर, ककुत्स्थ, दशानन, राघव और लक्ष्मण, तथा युधिष्ठिर आदि — ये सभी हो चुके, यह सत्य है, मिथ्या नहीं — फिर वे अब कहां हैं, हम नहीं जानते।
श्लोक 45 (vishnu.4.24.45)
ये सांप्रतं ये च नृपा भविष्याः प्रोक्ता मया विप्रवरोग्रवीयाः । एते तथाऽन्ये च तथाभिधेयाः सर्वे भविष्यंति यथैव पूर्वे । एत द्विदित्वा न नरेण कार्यं ममत्वमात्मन्यपि पंडितेन । तिष्ठंतु तावत्तनयात्मजायाः क्षेत्रादयो ये च शरीरिणोऽन्ये ।
ye sāṁprataṁ ye ca nṛpā bhaviṣyāḥ proktā mayā vipravarogravīyāḥ ete tathā'nye ca tathābhidheyāḥ sarve bhaviṣyaṁti yathaiva pūrve eta dviditvā na nareṇa kāryaṁ mamatvamātmanyapi paṁḍitena tiṣṭhaṁtu tāvattanayātmajāyāḥ kṣetrādayo ye ca śarīriṇo'nye
जो राजा वर्तमान में हैं और जो भावी राजा होंगे, जिन्हें मैंने हे श्रेष्ठ ब्राह्मण! तुम्हें बता दिया, वे और अन्य भी उसी नाम वाले, सभी उसी प्रकार हो जाएंगे जैसे पूर्व के राजा हो चुके। यह जानकर, विद्वान पुरुष को अपने में भी ममत्व नहीं करना चाहिए; पुत्र, पौत्र, खेत आदि तथा अन्य शरीरधारी जन जब तक हैं, तब तक भले ही रहें (उनमें आसक्ति न रखते हुए)।