चतुर्थांश · अध्याय 3
पुरुकुत्स-वंश और सगर-जन्म
श्लोक 1 (vishnu.4.3.1)
अतश्च मांधातुः पुत्रसंततिरभिधीयते
ataśca māṁdhātuḥ putrasaṁtatirabhidhīyate
अब मान्धाता के पुत्रों की सन्तति-परम्परा कही जाती है।
श्लोक 2 (vishnu.4.3.2)
अंबरीषस्य मांधातृतनयस्य युवनाश्वः पुत्रोऽभूत्
aṁbarīṣasya māṁdhātṛtanayasya yuvanāśvaḥ putro'bhūt
मान्धाता के पुत्र अम्बरीष का पुत्र युवनाश्व हुआ।
श्लोक 3 (vishnu.4.3.3)
तस्माद्धारीतः यतोंगिरसो हारीता
tasmāddhārītaḥ yatoṁgiraso hārītā
उससे हारीत हुआ, जिससे आंगिरस हारीत (गोत्र) हुए।
श्लोक 4 (vishnu.4.3.4)
रसातले मौनेया नाम गंधर्वा बभूवुष्षट्कोटिसंख्यातास्तैरशेषाणि नागकुलान्यपहृतप्रधानरत्नाधिपत्यान्यक्रियंत
rasātale mauneyā nāma gaṁdharvā babhūvuṣṣaṭkoṭisaṁkhyātāstairaśeṣāṇi nāgakulānyapahṛtapradhānaratnādhipatyānyakriyaṁta
रसातल में मौनेय नामक साठ करोड़ गन्धर्व थे, जिन्होंने समस्त नागकुलों के प्रमुख रत्नों और आधिपत्य को छीन लिया।
श्लोक 5 (vishnu.4.3.5)
तैश्च गंधर्ववीर्यावभूतैरुरगेश्वरैस्तूयमानो भगवानशेषदेवेश आस्ते तच्छ्रवणोन्मीलितोन्निद्रपुंडरीकनयनो जलशयनो निद्रावसानप्रबुद्धः प्रणिपत्याभिहितः । भगवन्नस्माकमेतेभ्यो गंधर्वेभ्यो भयमुत्पन्नं कथमुपशममेष्यतीति
taiśca gaṁdharvavīryāvabhūtairurageśvaraistūyamāno bhagavānaśeṣadeveśa āste tacchravaṇonmīlitonnidrapuṁḍarīkanayano jalaśayano nidrāvasānaprabuddhaḥ praṇipatyābhihitaḥ | bhagavannasmākametebhyo gaṁdharvebhyo bhayamutpannaṁ kathamupaśamameṣyatīti
गन्धर्वों के पराक्रम से पराभूत उन नागराजों ने, जल-शय्या पर लेटे हुए, समस्त देवेशों के स्वामी भगवान् की स्तुति की; उनकी स्तुति सुनकर, कमल-नयन खोलकर, निद्रा से जागे हुए भगवान् को प्रणाम कर उन्होंने कहा — 'हे भगवन्! इन गन्धर्वों से उत्पन्न हमारे इस भय की शान्ति कैसे होगी?'
श्लोक 6 (vishnu.4.3.6)
आह च भगवाननादिनिधनपुरुषोत्तमो योसौ यौवनाश्वस्य मांधातुः पुरुकुत्सनामा पुत्रस्तमहमनुप्रविश्य तानशेषान् दुष्टगंधर्वानुपशमं नयिष्यामीति
āha ca bhagavānanādinidhanapuruṣottamo yosau yauvanāśvasya māṁdhātuḥ purukutsanāmā putrastamahamanupraviśya tānaśeṣān duṣṭagaṁdharvānupaśamaṁ nayiṣyāmīti
अनादि-अनन्त पुरुषोत्तम भगवान् ने कहा — 'यौवनाश्व मान्धाता के पुत्र पुरुकुत्स नामक जो हैं, उनमें प्रविष्ट होकर मैं इन समस्त दुष्ट गन्धर्वों को शान्त करूँगा।'
श्लोक 7 (vishnu.4.3.7)
तदाकर्ण्य भगवते जलशायिने कृतप्रणामाः पुनर्नागलोकमागताः पन्नगाधिपतयो नर्मदां च पुरुकुत्सानयनाय चोदयामासुः
tadākarṇya bhagavate jalaśāyine kṛtapraṇāmāḥ punarnāgalokamāgatāḥ pannagādhipatayo narmadāṁ ca purukutsānayanāya codayāmāsuḥ
यह सुनकर जल-शायी भगवान् को प्रणाम कर पुनः नागलोक को लौटे हुए नागराजों ने नर्मदा को पुरुकुत्स को ले आने के लिए प्रेरित किया।
श्लोक 8 (vishnu.4.3.8)
सा चैनं रसातलं नीतवती
sā cainaṁ rasātalaṁ nītavatī
उसने उसे रसातल तक पहुँचा दिया।
श्लोक 9 (vishnu.4.3.9)
रसातलगतश्चासौ भगवत्तेजसाप्यायितात्मवीर्य्यस्सकलगंधर्वान्निजघान
rasātalagataścāsau bhagavattejasāpyāyitātmavīryyassakalagaṁdharvānnijaghāna
रसातल पहुँचकर, भगवान् के तेज से पुष्ट पराक्रम वाले उसने समस्त गन्धर्वों का वध कर डाला।
श्लोक 10 (vishnu.4.3.10)
पुनश्च स्वपुरमाजगाम
punaśca svapuramājagāma
फिर वह अपनी नगरी को लौट आया।
श्लोक 11 (vishnu.4.3.11)
सकलपन्नगाधिपतयश्च नर्मदायै वरं ददुः । यत्तेनुस्मरणसमवेतं नामग्रहणं करिष्यति न तस्य सर्पविषभयं भविष्यतीति
sakalapannagādhipatayaśca narmadāyai varaṁ daduḥ | yattenusmaraṇasamavetaṁ nāmagrahaṇaṁ kariṣyati na tasya sarpaviṣabhayaṁ bhaviṣyatīti
समस्त नागराजों ने नर्मदा को यह वर दिया कि जो कोई उसका स्मरण करते हुए उसका नाम लेगा, उसे सर्प-विष का भय नहीं होगा।
श्लोक 12 (vishnu.4.3.12)
अत्र च श्लोकः
atra ca ślokaḥ
इस विषय में यह श्लोक है —
श्लोक 13 (vishnu.4.3.13)
नर्मदायै नमः प्रातर्नर्मदायै नमो निशि । नमोस्तु नर्मदे तुभ्यं त्राहि मां विषसर्पतः
narmadāyai namaḥ prātarnarmadāyai namo niśi | namostu narmade tubhyaṁ trāhi māṁ viṣasarpataḥ
'नर्मदा को प्रातः नमस्कार, नर्मदा को रात्रि में नमस्कार; हे नर्मदे! तुम्हें नमस्कार हो, मुझे विषैले सर्पों से बचाओ।'
श्लोक 14 (vishnu.4.3.14)
इत्युच्चार्याहर्निशमंधकारप्रवेशे वा सर्पैर्न दश्यते न चापि कृतानुस्मरणभुजो विषमपि भुक्तमुपघाताय भवति
ityuccāryāharniśamaṁdhakārapraveśe vā sarpairna daśyate na cāpi kṛtānusmaraṇabhujo viṣamapi bhuktamupaghātāya bhavati
इसका उच्चारण करके, दिन-रात अन्धकार में प्रवेश करते समय भी, सर्प उसे नहीं डँसते, और स्मरण करने वाले को खाया हुआ विष भी हानि नहीं पहुँचाता।
श्लोक 15 (vishnu.4.3.15)
पुरुकुत्साय संततिविच्छेदो न भविष्यतीत्युरगपतयो वरं ददुः
purukutsāya saṁtativicchedo na bhaviṣyatītyuragapatayo varaṁ daduḥ
नागराजों ने पुरुकुत्स को यह भी वर दिया कि उसकी सन्तति कभी नष्ट नहीं होगी।
श्लोक 16 (vishnu.4.3.16)
पुरुकुत्सो नर्मदायां त्रसद्दस्युमजीजनत्
purukutso narmadāyāṁ trasaddasyumajījanat
पुरुकुत्स ने नर्मदा से त्रसद्दस्यु को उत्पन्न किया।
श्लोक 17 (vishnu.4.3.17)
त्रसद्दस्युतस्संभूतोऽनरण्यः यं रावणोदिग्विजये जघान
trasaddasyutassaṁbhūto'naraṇyaḥ yaṁ rāvaṇodigvijaye jaghāna
त्रसद्दस्यु से अनरण्य उत्पन्न हुआ, जिसे रावण ने दिग्विजय के समय मार डाला।
श्लोक 18 (vishnu.4.3.18)
अनरण्यस्य पृषदश्वः पृषदश्वस्य हर्यश्वः पुत्रोऽभवत्
anaraṇyasya pṛṣadaśvaḥ pṛṣadaśvasya haryaśvaḥ putro'bhavat
अनरण्य का पुत्र पृषदश्व हुआ, पृषदश्व का पुत्र हर्यश्व हुआ।
श्लोक 19 (vishnu.4.3.19)
तस्य च हस्तः पुत्रोऽभवत्
tasya ca hastaḥ putro'bhavat
उसका पुत्र हस्त हुआ।
श्लोक 20 (vishnu.4.3.20)
ततश्च सुमनास्तस्यापि त्रिधन्वा त्रिधन्वनस्त्रय्यारुणिः
tataśca sumanāstasyāpi tridhanvā tridhanvanastrayyāruṇiḥ
उससे सुमना, उसका पुत्र त्रिधन्वा, त्रिधन्वा का पुत्र त्रय्यारुणि हुआ।
श्लोक 21 (vishnu.4.3.21)
त्रय्यारुणेस्सत्यव्रतः योऽसौ त्रिशंकुसंज्ञामवाप
trayyāruṇessatyavrataḥ yo'sau triśaṁkusaṁjñāmavāpa
त्रय्यारुणि का पुत्र सत्यव्रत हुआ, जिसने त्रिशंकु नाम प्राप्त किया।
श्लोक 22 (vishnu.4.3.22)
स चंडालतामुपगतश्च
sa caṁḍālatāmupagataśca
वह चाण्डालत्व को प्राप्त हो गया।
श्लोक 23 (vishnu.4.3.23)
द्वादशवर्षिक्यामनावृष्ट्यां विश्वामित्रकलत्रापत्यपोषणार्थं चंडालप्रतिग्रहपरिहरणाय च जाह्नवीतीरन्यग्रोधे मृगमांसमनुदिनं बबंध
dvādaśavarṣikyāmanāvṛṣṭyāṁ viśvāmitrakalatrāpatyapoṣaṇārthaṁ caṁḍālapratigrahapariharaṇāya ca jāhnavītīranyagrodhe mṛgamāṁsamanudinaṁ babaṁdha
बारह वर्ष के अनावृष्टि-काल में, विश्वामित्र की पत्नी और सन्तान के पालन के लिए, और चाण्डाल का दान लेने से बचने के लिए, वह गंगा-तट के एक वटवृक्ष पर प्रतिदिन मृगमांस टाँग देता था।
श्लोक 24 (vishnu.4.3.24)
स तु परितुष्टेन विश्वामित्रेण सशरीरस्स्वर्गमारोपितः
sa tu parituṣṭena viśvāmitreṇa saśarīrassvargamāropitaḥ
इससे सन्तुष्ट होकर विश्वामित्र ने उसे सशरीर स्वर्ग पहुँचा दिया।
श्लोक 25 (vishnu.4.3.25)
त्रिशंकोर्हरिश्चंद्र स्तस्माच्च रोहिताश्वस्ततश्च हरितो हरितस्य चंचुश्चंचोर्विजयवसुदेवौ रुरुको विजयाद्रु कस्य वृकः
triśaṁkorhariścaṁdra stasmācca rohitāśvastataśca harito haritasya caṁcuścaṁcorvijayavasudevau ruruko vijayādru kasya vṛkaḥ
त्रिशंकु का पुत्र हरिश्चन्द्र हुआ, उससे रोहिताश्व, उससे हरित, हरित का पुत्र चंचु, चंचु के पुत्र विजय और वसुदेव, विजय का पुत्र रुरुक, रुरुक का पुत्र वृक हुआ।
श्लोक 26 (vishnu.4.3.26)
ततो वृकस्य बाहुः योऽसौ हैहयतालजंघादिभिः पराजितॐतर्वत्न्या महिष्या सह वनं प्रविवेश
tato vṛkasya bāhuḥ yo'sau haihayatālajaṁghādibhiḥ parājitaoṁtarvatnyā mahiṣyā saha vanaṁ praviveśa
वृक से बाहु उत्पन्न हुआ, जो हैहय, तालजंघ आदि से पराजित होकर अपनी गर्भवती रानी के साथ वन में चला गया।
श्लोक 27 (vishnu.4.3.27)
तस्याश्चा सपत्न्या गर्भस्तंभनाय गरो दत्तः
tasyāścā sapatnyā garbhastaṁbhanāya garo dattaḥ
उसकी सौत ने गर्भ को रोकने के लिए उसे विष दिया।
श्लोक 28 (vishnu.4.3.28)
तेनास्य गर्भस्सप्तवर्षाणि जठर एव तस्थौ
tenāsya garbhassaptavarṣāṇi jaṭhara eva tasthau
इससे उसका गर्भ सात वर्षों तक गर्भ में ही रहा।
श्लोक 29 (vishnu.4.3.29)
स च बाहुर्वृद्धभावादौर्वाश्रमममीपे ममार
sa ca bāhurvṛddhabhāvādaurvāśramamamīpe mamāra
वह बाहु वृद्धावस्था के कारण और्व के आश्रम के समीप मर गया।
श्लोक 30 (vishnu.4.3.30)
सा तस्य भार्या चितां कृत्वा तमारोप्यानुमरणकृतनिश्चयाऽभूत्
sā tasya bhāryā citāṁ kṛtvā tamāropyānumaraṇakṛtaniścayā'bhūt
उसकी पत्नी ने चिता बनाकर, उस पर उसे रखकर, सहगमन का निश्चय किया।
श्लोक 31 (vishnu.4.3.31)
अथैतामतीतानागतवर्त्तमानकालत्रयवेदी भगवानौर्वस्स्वाश्रमान्निर्गत्याब्रवीत्
athaitāmatītānāgatavarttamānakālatrayavedī bhagavānaurvassvāśramānnirgatyābravīt
तब भूत, भविष्य और वर्तमान तीनों कालों को जानने वाले भगवान् और्व ऋषि अपने आश्रम से बाहर निकलकर बोले —
श्लोक 32 (vishnu.4.3.32)
अलमलमनेनासद्ग्राहेणाखिलभूमं डलपतिरतिवीर्यपराक्रमो नैकयज्ञकृदरातिपक्षक्षयकर्त्ता तवोदरे चक्रवर्त्ती तिष्ठति
alamalamanenāsadgrāheṇākhilabhūmaṁ ḍalapatirativīryaparākramo naikayajñakṛdarātipakṣakṣayakarttā tavodare cakravarttī tiṣṭhati
'बस करो, इस असद् आग्रह से क्या लाभ! तुम्हारे गर्भ में अत्यन्त पराक्रमी, अनेक यज्ञों के कर्ता, शत्रु-पक्ष का नाश करने वाला, समस्त पृथ्वी का चक्रवर्ती राजा स्थित है।'
श्लोक 33 (vishnu.4.3.33)
नैवमतिसाहसाध्यवसायिनी भवती भवेत्युक्ता सा तस्मादनुमरणनिर्बंधाद्विरराम
naivamatisāhasādhyavasāyinī bhavatī bhavetyuktā sā tasmādanumaraṇanirbaṁdhādvirarāma
'तुम्हें ऐसा अत्यन्त दुःसाहसिक निश्चय नहीं करना चाहिए।' ऐसा कहे जाने पर वह सहगमन के आग्रह से रुक गई।
श्लोक 34 (vishnu.4.3.34)
तेनैव च भगवता स्वाश्रममानीता
tenaiva ca bhagavatā svāśramamānītā
उसे उसी भगवान् ने अपने आश्रम में ले जाया।
श्लोक 35 (vishnu.4.3.35)
तत्र कतिपयदिनाभ्यंतरे च सहैव तेन गरेणातितेजस्वी बालको जज्ञे
tatra katipayadinābhyaṁtare ca sahaiva tena gareṇātitejasvī bālako jajñe
वहाँ कुछ ही दिनों के भीतर, उस विष के साथ ही अत्यन्त तेजस्वी बालक उत्पन्न हुआ।
श्लोक 36 (vishnu.4.3.36)
तस्यौर्वो जातकर्मादिक्रिया निष्पाद्य सगर इति नाम चकार
tasyaurvo jātakarmādikriyā niṣpādya sagara iti nāma cakāra
और्व ने उसके जातकर्म आदि संस्कार सम्पन्न कर उसका नाम 'सगर' रखा।
श्लोक 37 (vishnu.4.3.37)
कृतोपनयनं चैनमौर्वो वेदशास्त्राण्यस्त्रं चाग्नेयं भार्गवाख्यमध्यापयामास
kṛtopanayanaṁ cainamaurvo vedaśāstrāṇyastraṁ cāgneyaṁ bhārgavākhyamadhyāpayāmāsa
उपनयन-संस्कार सम्पन्न कर और्व ने उसे वेद-शास्त्र और भार्गव नामक आग्नेय अस्त्र पढ़ाए।
श्लोक 38 (vishnu.4.3.38)
उत्पन्नबुद्धिश्च मातरमब्रवीत्
utpannabuddhiśca mātaramabravīt
जब उसकी बुद्धि परिपक्व हुई, तब उसने माता से कहा —
श्लोक 39 (vishnu.4.3.39)
अंब कथयात्र वयं क्व तातोस्माकमित्येवमादिपृच्छंतं माता सर्वमेवावोचत्
aṁba kathayātra vayaṁ kva tātosmākamityevamādipṛcchaṁtaṁ mātā sarvamevāvocat
'हे माता! बताओ, हम कहाँ हैं, हमारे पिता कहाँ हैं?' — इस प्रकार पूछने पर माता ने सब कुछ बता दिया।
श्लोक 40 (vishnu.4.3.40)
ततश्च पितृराज्यापहरणादमर्षितो हैहयतालजंघादिवधाय प्रतिज्ञामकरोत्
tataśca pitṛrājyāpaharaṇādamarṣito haihayatālajaṁghādivadhāya pratijñāmakarot
तब पिता के राज्य के अपहरण से क्रुद्ध होकर उसने हैहय, तालजंघ आदि के वध की प्रतिज्ञा की।
श्लोक 41 (vishnu.4.3.41)
प्रायशश्च हैहयतालजंघाञ्जघान
prāyaśaśca haihayatālajaṁghāñjaghāna
और उसने प्रायः सभी हैहय और तालजंघों का वध कर डाला।
श्लोक 42 (vishnu.4.3.42)
शकयवनकांभोजपारदपप्लवाः हन्यमानास्तत्कुलगुरुं वसिष्ठं शरणं जग्मुः
śakayavanakāṁbhojapāradapaplavāḥ hanyamānāstatkulaguruṁ vasiṣṭhaṁ śaraṇaṁ jagmuḥ
मारे जाते हुए शक, यवन, काम्बोज, पारद और पह्लव उनके कुल-गुरु वसिष्ठ की शरण में गए।
श्लोक 43 (vishnu.4.3.43)
अथैनान्वसिष्ठो जीवन्मृतकान् कृत्वा सगरमाह
athainānvasiṣṭho jīvanmṛtakān kṛtvā sagaramāha
तब वसिष्ठ ने उन्हें 'जीवित-मृतक' बनाकर सगर से कहा —
श्लोक 44 (vishnu.4.3.44)
वत्सालमेभिर्जीवन्मृतकैरनुमृतैः
vatsālamebhirjīvanmṛtakairanumṛtaiḥ
'हे वत्स! बस करो, ये जीते हुए भी मृतक के समान बना दिए गए हैं, इन्हें और मत मारो।'
श्लोक 45 (vishnu.4.3.45)
एते च मयैव त्वत्प्रतिज्ञापरिपालनाय निजधर्मद्विजसंगपरित्यागं कारिताः
ete ca mayaiva tvatpratijñāparipālanāya nijadharmadvijasaṁgaparityāgaṁ kāritāḥ
'मैंने ही तुम्हारी प्रतिज्ञा पूर्ण कराने के लिए इन्हें अपने धर्म और द्विजों की संगति के त्याग के लिए बाध्य किया है।'
श्लोक 46 (vishnu.4.3.46)
तथेति तद्गुरुवचनमभिनंद्य तेषां वेषान्यत्वमकारयत्
tatheti tadguruvacanamabhinaṁdya teṣāṁ veṣānyatvamakārayat
'ऐसा ही हो' कहकर गुरु के इस वचन का स्वागत कर उसने उनका वेश बदलवा दिया।
श्लोक 47 (vishnu.4.3.47)
यवनान्मुंडितशिरसोर्द्धमुंडिताञ्च्छकान् प्रलंबकेशान् पारदान् पप्लवाञ्श्मश्रुधरान् निस्स्वाध्यायवषट्कारानेतानन्यांश्च क्षत्रियांश्चकार
yavanānmuṁḍitaśirasorddhamuṁḍitāñcchakān pralaṁbakeśān pāradān paplavāñśmaśrudharān nissvādhyāyavaṣaṭkārānetānanyāṁśca kṣatriyāṁścakāra
यवनों के सिर पूरे मुँड़वा दिए, शकों के सिर आधे मुँड़वा दिए, पारदों के केश लम्बे रखवाए, पह्लवों को दाढ़ी रखवाई — इन्हें और अन्य क्षत्रियों को उसने स्वाध्याय और वषट्कार से रहित बना दिया।
श्लोक 48 (vishnu.4.3.48)
एते चात्मधर्मपरित्यागाद्ब्राह्मणैः परित्यक्ता म्लेच्छतां ययुः
ete cātmadharmaparityāgādbrāhmaṇaiḥ parityaktā mlecchatāṁ yayuḥ
अपने धर्म का परित्याग करने के कारण ब्राह्मणों द्वारा त्यक्त होकर ये म्लेच्छत्व को प्राप्त हुए।
श्लोक 49 (vishnu.4.3.49)
सगरोपि स्वमधिष्ठानमागम्य अस्खलितचक्रस्सप्तद्वीपवतीमिमामुर्वीं प्रशशास
sagaropi svamadhiṣṭhānamāgamya askhalitacakrassaptadvīpavatīmimāmurvīṁ praśaśāsa
सगर भी अपनी राजधानी को लौटकर, निर्बाध चक्र से इस सप्तद्वीप-युक्त पृथ्वी का शासन करने लगा।