चतुर्थांश · अध्याय 2
इक्ष्वाकु-वंश और सौभरि-चरित्र
श्लोक 1 (vishnu.4.2.1)
श्रीपराशर उवाच यावच्च ब्रह्मलोकात् सः ककुद्मी रैवतो नाभ्येति तावत् पुण्यजनसंज्ञा राक्षसाः ताम् अस्य पुरीं कुशस्थलीं निजघ्नुः
śrīparāśara uvāca yāvacca brahmalokāt saḥ kakudmī raivato nābhyeti tāvat puṇyajanasaṁjñā rākṣasāḥ tām asya purīṁ kuśasthalīṁ nijaghnuḥ
श्री पराशर ने कहा — जब तक वह ककुद्मी रैवत ब्रह्मलोक से नहीं लौटा, तब तक पुण्यजन नामक राक्षसों ने उसकी कुशस्थली नगरी को नष्ट कर दिया।
श्लोक 2 (vishnu.4.2.2)
तच्चास्य भ्रातृशतं पुण्यजनत्रासात् दिशो भेजे
taccāsya bhrātṛśataṁ puṇyajanatrāsāt diśo bheje
उसके सौ भाई पुण्यजनों के भय से दिशाओं में बिखर गए।
श्लोक 3 (vishnu.4.2.3)
तदन्वयाश्च क्षत्रियाः सर्वदिक्षु अभवन्
tadanvayāśca kṣatriyāḥ sarvadikṣu abhavan
उसी वंश के क्षत्रिय सब दिशाओं में फैल गए।
श्लोक 4 (vishnu.4.2.4)
धृष्टस्यापि धार्ष्टकं क्षत्रमभवत्
dhṛṣṭasyāpi dhārṣṭakaṁ kṣatramabhavat
धृष्ट से भी धार्ष्टक क्षत्रिय-वंश उत्पन्न हुआ।
श्लोक 5 (vishnu.4.2.5)
नाभागस्यात्मजो नाभागसंज्ञोऽभवत्
nābhāgasyātmajo nābhāgasaṁjño'bhavat
नाभाग का पुत्र भी नाभाग नाम से प्रसिद्ध हुआ।
श्लोक 6 (vishnu.4.2.6)
तस्याप्यम्बरीषः
tasyāpyambarīṣaḥ
उसका पुत्र अम्बरीष हुआ।
श्लोक 7 (vishnu.4.2.7)
अम्बरीषस्यापि विरूपोऽभवत्
ambarīṣasyāpi virūpo'bhavat
अम्बरीष का पुत्र विरूप हुआ।
श्लोक 8 (vishnu.4.2.8)
विरूपात् पृषदश्वो जज्ञे
virūpāt pṛṣadaśvo jajñe
विरूप से पृषदश्व उत्पन्न हुआ।
श्लोक 9 (vishnu.4.2.9)
ततश्च रथीतरः
tataśca rathītaraḥ
उससे रथीतर हुआ।
श्लोक 10 (vishnu.4.2.10)
अत्रायं श्लोकः – एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश्चाङ्गिरसाः स्मृताः । रथीतराणां प्रवराः क्षत्रोपेता द्विजातयः
atrāyaṁ ślokaḥ – ete kṣatraprasūtā vai punaścāṅgirasāḥ smṛtāḥ | rathītarāṇāṁ pravarāḥ kṣatropetā dvijātayaḥ
यहाँ यह श्लोक है — 'ये क्षत्रिय-कुल में उत्पन्न होकर भी पुनः आंगिरस कहलाए; रथीतर के श्रेष्ठ वंशज क्षत्रिय-स्वभाव से युक्त द्विज हैं।'
श्लोक 11 (vishnu.4.2.11)
क्षुवतश्च मनोः इक्ष्वाकुः पुत्रो जज्ञे घ्राणतः
kṣuvataśca manoḥ ikṣvākuḥ putro jajñe ghrāṇataḥ
मनु के छींकने पर उनकी नासिका से इक्ष्वाकु नामक पुत्र उत्पन्न हुआ।
श्लोक 12 (vishnu.4.2.12)
तस्य पुत्रशतप्रधाना विकुक्षिनिमिदण्डाख्याः त्रयः पुत्रा बभूवुः
tasya putraśatapradhānā vikukṣinimidaṇḍākhyāḥ trayaḥ putrā babhūvuḥ
उसके विकुक्षि, निमि और दण्ड नामक प्रधान तीन पुत्रों सहित सौ पुत्र हुए।
श्लोक 13 (vishnu.4.2.13)
शकुनिप्रमुखाः पञ्चाशत् पुत्राः उत्तरापथरक्षितारो बभूवुः
śakunipramukhāḥ pañcāśat putrāḥ uttarāpatharakṣitāro babhūvuḥ
शकुनि आदि पचास पुत्र उत्तरापथ के रक्षक हुए।
श्लोक 14 (vishnu.4.2.14)
चत्वारिंशदष्टौ च दक्षिणापथभूपालाः
catvāriṁśadaṣṭau ca dakṣiṇāpathabhūpālāḥ
और अड़तालीस पुत्र दक्षिणापथ के राजा हुए।
श्लोक 15 (vishnu.4.2.15)
स चेक्ष्वाकुः अष्टकायाः श्राद्धम् उत्पाद्य श्राद्धार्हं मांसमानयेति विकुक्षिम् आज्ञापयामास
sa cekṣvākuḥ aṣṭakāyāḥ śrāddham utpādya śrāddhārhaṁ māṁsamānayeti vikukṣim ājñāpayāmāsa
उस इक्ष्वाकु ने अष्टका का श्राद्ध करते हुए विकुक्षि को श्राद्ध-योग्य मांस लाने की आज्ञा दी।
श्लोक 16 (vishnu.4.2.16)
स तथेति गृहीताज्ञो विधृतशरासनो वनमभ्येत्य, अनेकशो मृगान् हत्वा, श्रान्तः अतिक्षुत्परीतो विकुक्षिः एकं शशम् अभक्षयत् । शेषं च मांसमानीय पित्रे निवेदयामास
sa tatheti gṛhītājño vidhṛtaśarāsano vanamabhyetya, anekaśo mṛgān hatvā, śrāntaḥ atikṣutparīto vikukṣiḥ ekaṁ śaśam abhakṣayat | śeṣaṁ ca māṁsamānīya pitre nivedayāmāsa
'ऐसा ही होगा' कहकर आज्ञा लेकर धनुष धारण किए विकुक्षि वन में गया, अनेक मृगों को मारकर, थका और अत्यन्त क्षुधातुर होकर उसने एक खरगोश खा लिया, तथा शेष मांस लाकर पिता को निवेदित किया।
श्लोक 17 (vishnu.4.2.17)
इक्ष्वाकुकुलाचार्यो वसिष्ठस्तत्प्रोक्षणाय चोदितः प्राह - “अलमनेन अमेध्येन आमिषेण । दुरात्मना तव पुत्रेण एतन्मांसम् उपहतं यतोऽनेन शशो भक्षितः”
ikṣvākukulācāryo vasiṣṭhastatprokṣaṇāya coditaḥ prāha - “alamanena amedhyena āmiṣeṇa | durātmanā tava putreṇa etanmāṁsam upahataṁ yato'nena śaśo bhakṣitaḥ”
इक्ष्वाकु-कुल के आचार्य वसिष्ठ ने, जब उस मांस को प्रोक्षण के लिए बुलाया गया, कहा — 'इस अपवित्र मांस से क्या लाभ! तुम्हारे दुरात्मा पुत्र ने इसे दूषित कर दिया है, क्योंकि इसने खरगोश खा लिया है।'
श्लोक 18 (vishnu.4.2.18)
ततश्चासौ विकुक्षिः गुरुणा एवम् उक्तः शशादसंज्ञाम् अवाप, पित्रा च परित्यक्तः
tataścāsau vikukṣiḥ guruṇā evam uktaḥ śaśādasaṁjñām avāpa, pitrā ca parityaktaḥ
गुरु द्वारा ऐसा कहे जाने पर विकुक्षि को 'शशाद' नाम मिला, और पिता ने उसे त्याग दिया।
श्लोक 19 (vishnu.4.2.19)
पितर्युपरते च असौ अखिलामेतां पृथ्वीं धर्मतः शशास
pitaryuparate ca asau akhilāmetāṁ pṛthvīṁ dharmataḥ śaśāsa
पिता के दिवंगत होने पर उसने इस सम्पूर्ण पृथ्वी का धर्मपूर्वक शासन किया।
श्लोक 20 (vishnu.4.2.20)
शशादस्य तस्य पुरञ्जयो नाम पुत्रोऽभवत्
śaśādasya tasya purañjayo nāma putro'bhavat
उस शशाद के पुरञ्जय नामक पुत्र हुआ।
श्लोक 21 (vishnu.4.2.21)
तस्येदं चान्यत्
tasyedaṁ cānyat
उसके विषय में यह अन्य कथा है —
श्लोक 22 (vishnu.4.2.22)
पुरा हि त्रेतायां देवासुरयुद्धम् अतिभीषणम् अभवत्
purā hi tretāyāṁ devāsurayuddham atibhīṣaṇam abhavat
पूर्वकाल में त्रेतायुग में देवों और असुरों में अत्यन्त भीषण युद्ध हुआ।
श्लोक 23 (vishnu.4.2.23)
तत्र चातिबलिभिः असुरैः अमराः पराजिताः, ते भगवन्तं विष्णुम् आराधयाञ्चक्रुः
tatra cātibalibhiḥ asuraiḥ amarāḥ parājitāḥ, te bhagavantaṁ viṣṇum ārādhayāñcakruḥ
उसमें अत्यन्त बलशाली असुरों से देवगण पराजित हुए, तब उन्होंने भगवान् विष्णु की आराधना की।
श्लोक 24 (vishnu.4.2.24)
प्रसन्नश्च देवानाम् अनादिनिधनः अखिलजगत्परायणो नारायणः प्राह
prasannaśca devānām anādinidhanaḥ akhilajagatparāyaṇo nārāyaṇaḥ prāha
प्रसन्न होकर, अनादि-अनन्त, समस्त जगत् के आश्रयभूत नारायण ने कहा —
श्लोक 25 (vishnu.4.2.25)
“ज्ञातमेतन्मया युष्माभिः यदभिलषितं तदर्थमिदं श्रूयताम्
“jñātametanmayā yuṣmābhiḥ yadabhilaṣitaṁ tadarthamidaṁ śrūyatām
'मुझे तुम्हारी अभिलाषा ज्ञात है; उसके लिए यह सुनो —
श्लोक 26 (vishnu.4.2.26)
पुरञ्जयो नाम राजर्षेः शशादस्य तनयः क्षत्रियवरो यः, तस्य शरीरेऽहमंशेन स्वयमेव अवतीर्य, तान् अशेषान् असुरान् निहनिष्यामि, तद्भवद्भिः पुरञ्जयः असुरवधार्थम् उद्योगं कार्यताम्” इति
purañjayo nāma rājarṣeḥ śaśādasya tanayaḥ kṣatriyavaro yaḥ, tasya śarīre'hamaṁśena svayameva avatīrya, tān aśeṣān asurān nihaniṣyāmi, tadbhavadbhiḥ purañjayaḥ asuravadhārtham udyogaṁ kāryatām” iti
शशाद का पुत्र, राजर्षि पुरञ्जय नामक श्रेष्ठ क्षत्रिय है; उसके शरीर में मैं स्वयं अंश-रूप से अवतीर्ण होकर उन समस्त असुरों का वध करूँगा; इसलिए तुम पुरञ्जय को असुर-वध के लिए उद्यत करो।'
श्लोक 27 (vishnu.4.2.27)
एतच्च श्रुत्वा प्रणम्य भगवन्तं विष्णुममराः पुरञ्जयसकाशम् आजमुः ऊचुश्चैनम्
etacca śrutvā praṇamya bhagavantaṁ viṣṇumamarāḥ purañjayasakāśam ājamuḥ ūcuścainam
यह सुनकर देवगण भगवान् विष्णु को प्रणाम कर पुरञ्जय के पास गए और उससे बोले —
श्लोक 28 (vishnu.4.2.28)
“भो भो क्षत्रियवर्य अस्माभिः अभ्यर्थितेन भवता अस्माकम् अरातिवधोद्यतानां कर्तव्यं साहाय्यम् इच्छामः तद्भवता अस्माकम् अभ्यागतानां प्रणयभङ्गो न कार्य” इत्युक्तः पुरञ्जयः प्राह
“bho bho kṣatriyavarya asmābhiḥ abhyarthitena bhavatā asmākam arātivadhodyatānāṁ kartavyaṁ sāhāyyam icchāmaḥ tadbhavatā asmākam abhyāgatānāṁ praṇayabhaṅgo na kārya” ityuktaḥ purañjayaḥ prāha
'हे श्रेष्ठ क्षत्रिय! हम आपसे प्रार्थना करते हैं कि आप हमारी शत्रु-वध की इच्छा में सहायता करें; हमें, जो आपके पास आए हैं, निराश न करें।' ऐसा कहे जाने पर पुरञ्जय ने कहा —
श्लोक 29 (vishnu.4.2.29)
“त्रैलोक्यनाथो योऽयं युष्माकमिन्द्रः शतक्रतुः अस्य यदि अहं स्कन्धाधिरूढो युष्माकम् अरातिभिः सह योत्स्ये तदहं भवतां सहायः स्याम”
“trailokyanātho yo'yaṁ yuṣmākamindraḥ śatakratuḥ asya yadi ahaṁ skandhādhirūḍho yuṣmākam arātibhiḥ saha yotsye tadahaṁ bhavatāṁ sahāyaḥ syāma”
'यदि मैं तीनों लोकों के स्वामी तुम्हारे इन्द्र (शतक्रतु) के कन्धे पर आरूढ़ होकर तुम्हारे शत्रुओं से युद्ध करूँ, तो मैं तुम्हारी सहायता करूँगा।'
श्लोक 30 (vishnu.4.2.30)
इत्याकर्ण्य समस्तदेवैः इन्द्रेण च बाढमित्येवं समन्वीप्सितम्
ityākarṇya samastadevaiḥ indreṇa ca bāḍhamityevaṁ samanvīpsitam
यह सुनकर सभी देवों और इन्द्र ने 'ऐसा ही हो' कहकर सहमति दी।
श्लोक 31 (vishnu.4.2.31)
ततश्च शतक्रतोः वृषरूपधारिणः ककुदि स्थितः अतिरोषसमन्वितो भगवतः चराचरगुरोः अच्युतस्य तेजसा आप्यायितो देवासुरसङ्ग्रामे समस्तानेव असुरान् निजघान
tataśca śatakratoḥ vṛṣarūpadhāriṇaḥ kakudi sthitaḥ atiroṣasamanvito bhagavataḥ carācaraguroḥ acyutasya tejasā āpyāyito devāsurasaṅgrāme samastāneva asurān nijaghāna
तब वृषभ-रूपधारी इन्द्र की पीठ पर बैठा हुआ, अत्यन्त क्रोधयुक्त, चराचर के गुरु भगवान् अच्युत के तेज से पुष्ट होकर, उसने देवासुर-संग्राम में समस्त असुरों का वध कर डाला।
श्लोक 32 (vishnu.4.2.32)
यतश्च वृषभककुदि स्थितेन राज्ञा दैतेयबलं निषूदितम् अतश्चासौ ककुत्स्थसंज्ञाम् अवाप
yataśca vṛṣabhakakudi sthitena rājñā daiteyabalaṁ niṣūditam ataścāsau kakutsthasaṁjñām avāpa
चूँकि वृषभ की पीठ पर बैठे राजा ने दैत्यों की सेना का संहार किया, इसलिए उसे 'ककुत्स्थ' नाम मिला।
श्लोक 33 (vishnu.4.2.33)
ककुत्स्थस्याप्यनेनाः पुत्रोऽभवत्
kakutsthasyāpyanenāḥ putro'bhavat
ककुत्स्थ का पुत्र अनेना हुआ।
श्लोक 34 (vishnu.4.2.34)
पृथुरनेनसः
pṛthuranenasaḥ
अनेना का पुत्र पृथु हुआ।
श्लोक 35 (vishnu.4.2.35)
पृथोर्विष्टराश्वः
pṛthorviṣṭarāśvaḥ
पृथु का पुत्र विष्टराश्व हुआ।
श्लोक 36 (vishnu.4.2.36)
तस्यापि चान्द्रो युवनाश्वः
tasyāpi cāndro yuvanāśvaḥ
उसका भी पुत्र चान्द्र युवनाश्व हुआ।
श्लोक 37 (vishnu.4.2.37)
चान्द्रस्य तस्य युवनाश्वस्य शावस्तः यः पुरीं शावस्तीं निवेशयामास
cāndrasya tasya yuvanāśvasya śāvastaḥ yaḥ purīṁ śāvastīṁ niveśayāmāsa
उस युवनाश्व का पुत्र शावस्त हुआ, जिसने शावस्ती नगरी बसाई।
श्लोक 38 (vishnu.4.2.38)
शावस्तस्य बृहदश्वः
śāvastasya bṛhadaśvaḥ
शावस्त का पुत्र बृहदश्व हुआ।
श्लोक 39 (vishnu.4.2.39)
तस्यापि कुवलयाश्वः
tasyāpi kuvalayāśvaḥ
उसका भी पुत्र कुवलयाश्व हुआ।
श्लोक 40 (vishnu.4.2.40)
योऽसौ उदकस्य महर्षेः अपकारिणं धुन्धुनामानम् असुरं वैष्णवेन तेजसा आप्यायितः पुत्रसहस्रैः एकविंशद्भिः परिवृतो जघान धुन्धुमारसंज्ञाम् अवाप
yo'sau udakasya maharṣeḥ apakāriṇaṁ dhundhunāmānam asuraṁ vaiṣṇavena tejasā āpyāyitaḥ putrasahasraiḥ ekaviṁśadbhiḥ parivṛto jaghāna dhundhumārasaṁjñām avāpa
वह विष्णु के तेज से पुष्ट होकर, अपने इक्कीस हजार पुत्रों से घिरा हुआ, महर्षि उदक को कष्ट देने वाले धुन्धु नामक असुर का वध कर, 'धुन्धुमार' नाम को प्राप्त हुआ।
श्लोक 41 (vishnu.4.2.41)
तस्य च तनयास्समस्ता एव धुन्धुमुखनिःश्वासाग्निना विप्लुष्टा विनेशुः
tasya ca tanayāssamastā eva dhundhumukhaniḥśvāsāgninā vipluṣṭā vineśuḥ
उसके सभी पुत्र धुन्धु के मुख के निःश्वास की अग्नि से जलकर नष्ट हो गए।
श्लोक 42 (vishnu.4.2.42)
दृढाश्वचन्द्राश्वकपिलाश्वाश्च त्रयः केवलं शेषिताः
dṛḍhāśvacandrāśvakapilāśvāśca trayaḥ kevalaṁ śeṣitāḥ
केवल दृढाश्व, चन्द्राश्व और कपिलाश्व — ये तीन ही शेष रहे।
श्लोक 43 (vishnu.4.2.43)
दृढाश्वात् हर्यश्वः
dṛḍhāśvāt haryaśvaḥ
दृढाश्व से हर्यश्व हुआ।
श्लोक 44 (vishnu.4.2.44)
तस्माच्च निकुम्भः
tasmācca nikumbhaḥ
उससे निकुम्भ हुआ।
श्लोक 45 (vishnu.4.2.45)
निकुम्भस्यामिताश्वः
nikumbhasyāmitāśvaḥ
निकुम्भ का पुत्र अमिताश्व हुआ।
श्लोक 46 (vishnu.4.2.46)
ततश्च कृशाश्वः
tataśca kṛśāśvaḥ
उससे कृशाश्व हुआ।
श्लोक 47 (vishnu.4.2.47)
तस्माच्च प्रसेनजित्
tasmācca prasenajit
उससे प्रसेनजित् हुआ।
श्लोक 48 (vishnu.4.2.48)
प्रसेनजितो युवनाश्वोऽभवत्
prasenajito yuvanāśvo'bhavat
प्रसेनजित् का पुत्र युवनाश्व हुआ।
श्लोक 49 (vishnu.4.2.49)
तस्य च अपुत्रस्य अतिनिर्वेदात् मुनीनाम् आश्रममण्डले निवसतो दयालुभिः मुनिभिः अपत्योत्पादनाय इष्टिः कृता
tasya ca aputrasya atinirvedāt munīnām āśramamaṇḍale nivasato dayālubhiḥ munibhiḥ apatyotpādanāya iṣṭiḥ kṛtā
वह पुत्रहीन होने के कारण अत्यन्त उदास होकर मुनियों के आश्रम-मण्डल में रहने लगा; तब दयालु मुनियों ने उसे सन्तान-प्राप्ति के लिए यज्ञ किया।
श्लोक 50 (vishnu.4.2.50)
तस्यां च मध्यरात्रौ निवृत्तायां मन्त्रपूतजलपूर्णं कलशं वेदिमध्ये निवेश्य ते मुनयः सुषुपुः
tasyāṁ ca madhyarātrau nivṛttāyāṁ mantrapūtajalapūrṇaṁ kalaśaṁ vedimadhye niveśya te munayaḥ suṣupuḥ
आधी रात को वह यज्ञ समाप्त होने पर, वेदी के मध्य में मन्त्र-पूत जल से भरा कलश रखकर वे मुनि सो गए।
श्लोक 51 (vishnu.4.2.51)
सुप्तेषु तेषु अतीव तृट्परीतः स भूपालः तमाश्रमं विवेश
supteṣu teṣu atīva tṛṭparītaḥ sa bhūpālaḥ tamāśramaṁ viveśa
उनके सो जाने पर, अत्यन्त प्यास से व्याकुल वह राजा उस आश्रम में प्रवेश कर गया।
श्लोक 52 (vishnu.4.2.52)
सुप्तांश्च तान् ऋषीन् नैव उत्थापयामास
suptāṁśca tān ṛṣīn naiva utthāpayāmāsa
उसने सोए हुए ऋषियों को नहीं जगाया।
श्लोक 53 (vishnu.4.2.53)
तच्च कलशम् अपरिमेयमाहात्म्यमन्त्रपूतं पपौ
tacca kalaśam aparimeyamāhātmyamantrapūtaṁ papau
और अपार महिमा वाले उस मन्त्र-पूत जल-कलश को पी लिया।
श्लोक 54 (vishnu.4.2.54)
प्रबुद्धाश्च ऋषयः पप्रच्छुः “केनैतन्मन्त्रपूतं वारि पीतम्
prabuddhāśca ṛṣayaḥ papracchuḥ “kenaitanmantrapūtaṁ vāri pītam
जागने पर ऋषियों ने पूछा — 'यह मन्त्र-पूत जल किसने पिया?
श्लोक 55 (vishnu.4.2.55)
अत्र हि राज्ञो युवनाश्वस्य पत्नी महाबलपराक्रमं पुत्रं जनयिष्यति” । इत्याकर्ण्य स राजा अजानता मया पीतमित्याह
atra hi rājño yuvanāśvasya patnī mahābalaparākramaṁ putraṁ janayiṣyati” | ityākarṇya sa rājā ajānatā mayā pītamityāha
यह तो राजा युवनाश्व की पत्नी के लिए था, जिससे वह महाबली पुत्र को जन्म देती।' यह सुनकर राजा ने कहा — 'यह मेरे द्वारा अनजाने में पी लिया गया है।'
श्लोक 56 (vishnu.4.2.56)
गर्भश्च युवनाश्वस्योदरे अभवत् क्रमेण च ववृधे
garbhaśca yuvanāśvasyodare abhavat krameṇa ca vavṛdhe
तब युवनाश्व के ही उदर में गर्भ उत्पन्न हुआ और क्रमशः बढ़ने लगा।
श्लोक 57 (vishnu.4.2.57)
प्राप्तसमयश्च दक्षिणं कुक्षिमवनिपतेर्निर्भिद्य निश्चक्राम
prāptasamayaśca dakṣiṇaṁ kukṣimavanipaternirbhidya niścakrāma
समय आने पर वह राजा के दाहिने कुक्षि को भेदकर बाहर निकला।
श्लोक 58 (vishnu.4.2.58)
स चासौ राजा ममार
sa cāsau rājā mamāra
और वह राजा मर गया।
श्लोक 59 (vishnu.4.2.59)
जातो नामैष कं धास्यतीति ते मुनयः प्रोचुः
jāto nāmaiṣa kaṁ dhāsyatīti te munayaḥ procuḥ
'यह उत्पन्न हुआ है, इसे कौन पिलाएगा?' — ऐसा वे मुनि बोले।
श्लोक 60 (vishnu.4.2.60)
अथागत्य देवराजोऽब्रवीत् मामयं धास्यतीति
athāgatya devarājo'bravīt māmayaṁ dhāsyatīti
तब देवराज इन्द्र ने आकर कहा — 'इसे मैं पिलाऊँगा' (मां धास्यति)।
श्लोक 61 (vishnu.4.2.61)
ततो मान्धातृनामा सोऽभवत् । वक्त्रे चास्य प्रदेशिनी देवेन्द्रेण न्यस्ता तां पपौ
tato māndhātṛnāmā so'bhavat | vaktre cāsya pradeśinī devendreṇa nyastā tāṁ papau
इसीलिए उसका नाम 'मान्धाता' हुआ। देवेन्द्र ने अपनी तर्जनी उसके मुख में रख दी, जिसे उसने चूसा।
श्लोक 62 (vishnu.4.2.62)
तां चामृतस्राविणीम् आस्वाद्य अह्नैव स व्यवर्धत
tāṁ cāmṛtasrāviṇīm āsvādya ahnaiva sa vyavardhata
अमृत झरती हुई उस अंगुली का स्वाद लेकर वह एक ही दिन में पूर्ण रूप से बढ़ गया।
श्लोक 63 (vishnu.4.2.63)
ततस्तु मान्धाता चक्रवर्ती सप्तद्वीपां महीं बुभुजे
tatastu māndhātā cakravartī saptadvīpāṁ mahīṁ bubhuje
फिर वह चक्रवर्ती मान्धाता सप्तद्वीप वाली पृथ्वी का भोग करने लगा।
श्लोक 64 (vishnu.4.2.64)
तत्रायं श्लोकः
tatrāyaṁ ślokaḥ
इस विषय में यह श्लोक है —
श्लोक 65 (vishnu.4.2.65)
यावत्सूर्य उदेत्यस्तं यावच्च प्रतितिष्ठति । सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते
yāvatsūrya udetyastaṁ yāvacca pratitiṣṭhati | sarvaṁ tadyauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate
'जहाँ तक सूर्य उदय होता है और जहाँ तक अस्त होता है, वह सब यौवनाश्व मान्धाता का क्षेत्र कहलाता है।'
श्लोक 66 (vishnu.4.2.66)
मान्धाता शतबिन्दोर्दुहितरं बिन्दुमतीम् उपयेमे
māndhātā śatabindorduhitaraṁ bindumatīm upayeme
मान्धाता ने शतबिन्दु की पुत्री बिन्दुमती से विवाह किया।
श्लोक 67 (vishnu.4.2.67)
पुरुकुत्सम् अम्बरीषं मुचुकुन्दं च तस्यां पुत्रत्रयम् उत्पादयामास
purukutsam ambarīṣaṁ mucukundaṁ ca tasyāṁ putratrayam utpādayāmāsa
उससे उसने पुरुकुत्स, अम्बरीष और मुचुकुन्द — इन तीन पुत्रों को उत्पन्न किया।
श्लोक 68 (vishnu.4.2.68)
पञ्चाशद्दुहितरः तस्यामेव तस्य नृपतेः बभूवुः
pañcāśadduhitaraḥ tasyāmeva tasya nṛpateḥ babhūvuḥ
उसी से उस राजा की पचास पुत्रियाँ भी हुईं।
श्लोक 69 (vishnu.4.2.69)
तस्मिन्नन्तरे बह्वृचश्च सौभरिर्नाम महर्षिः अन्तर्जले द्वादशाब्दं कालमुवास
tasminnantare bahvṛcaśca saubharirnāma maharṣiḥ antarjale dvādaśābdaṁ kālamuvāsa
इसी बीच बह्वृच-शाखा के सौभरि नामक महर्षि जल के भीतर बारह वर्षों तक रहे।
श्लोक 70 (vishnu.4.2.70)
तत्र चान्तर्जले सम्मदो नाम अतिबहुप्रजः अतिमात्रप्रमाणः मीनाधिपतिः आसीत्
tatra cāntarjale sammado nāma atibahuprajaḥ atimātrapramāṇaḥ mīnādhipatiḥ āsīt
उस जल के भीतर सम्मद नामक अत्यन्त विशाल शरीर और अगणित सन्तान वाला मत्स्यों का राजा था।
श्लोक 71 (vishnu.4.2.71)
तस्य च पुत्रपौत्रदौहित्राः पृष्ठतोऽग्रतः पार्श्वयोः पक्षपुच्छशिरसां चोपरि भ्रमन्तः तेनैव सदा अहर्निशम् अतिनिर्वृत्ता रेमिरे
tasya ca putrapautradauhitrāḥ pṛṣṭhato'grataḥ pārśvayoḥ pakṣapucchaśirasāṁ copari bhramantaḥ tenaiva sadā aharniśam atinirvṛttā remire
उसके पुत्र, पौत्र और दौहित्र उसके पीछे, आगे, दोनों ओर तथा पंख, पूँछ और सिर के ऊपर विचरण करते हुए सदा दिन-रात उसके साथ अत्यन्त आनन्दित होकर क्रीड़ा करते थे।
श्लोक 72 (vishnu.4.2.72)
स च अपत्य-स्पर्श-उपचीयमान-प्रहर्ष-प्रकर्षो बहुप्रकारं तस्य ऋषेः पश्यतः तैः आत्मजपुत्रपौत्रदौहित्रादिभिः सह अनुदिनं सुतरां रेमे
sa ca apatya-sparśa-upacīyamāna-praharṣa-prakarṣo bahuprakāraṁ tasya ṛṣeḥ paśyataḥ taiḥ ātmajaputrapautradauhitrādibhiḥ saha anudinaṁ sutarāṁ reme
वह भी सन्तान के स्पर्श से बढ़ते हुए हर्ष से पूर्ण होकर, उस ऋषि के देखते-देखते ही, अपने पुत्र-पौत्र-दौहित्रों के साथ प्रतिदिन अत्यन्त क्रीड़ा करता था।
श्लोक 73 (vishnu.4.2.73)
अथ अन्तर्जल-अवतः सौभरिः एकाग्रतः समाधिम् अपहाय अनुदिनं तस्य मत्स्यस्य आत्मजपुत्रपौत्रदौहित्रादिभिः सह अतिरमणीयम् ललितम् अवेक्ष्य अचिन्तयत्
atha antarjala-avataḥ saubhariḥ ekāgrataḥ samādhim apahāya anudinaṁ tasya matsyasya ātmajaputrapautradauhitrādibhiḥ saha atiramaṇīyam lalitam avekṣya acintayat
तब जल के भीतर रहने वाले सौभरि ने अपनी एकाग्र समाधि त्यागकर, उस मत्स्य के पुत्र-पौत्र-दौहित्रों सहित अत्यन्त मनोहर लीला को प्रतिदिन देखकर, यह सोचा —
श्लोक 74 (vishnu.4.2.74)
“अहो धन्योऽयमीदृशम् अनभिमतं योन्यन्तरम् अवाप्य एभिः आत्मजपुत्रपौत्रदौहित्रादिभिः सह रममाणोऽतीव अस्माकं स्पृहाम् उत्पादयति
“aho dhanyo'yamīdṛśam anabhimataṁ yonyantaram avāpya ebhiḥ ātmajaputrapautradauhitrādibhiḥ saha ramamāṇo'tīva asmākaṁ spṛhām utpādayati
'अहो! यह कैसा धन्य है, कि ऐसी हीन योनि पाकर भी अपने पुत्र-पौत्र-दौहित्रों के साथ क्रीड़ा करता हुआ यह हम में भी ऐसी ही इच्छा उत्पन्न कर रहा है!
श्लोक 75 (vishnu.4.2.75)
वयमप्येवं पुत्रादिभिस्सह ललितं रंस्यामहे” इत्येवमभिकाङ्क्षन् स तस्मादन्तर्जलान्निष्क्रम्य सन्तानाय निवेष्टुकामः कन्यार्थं मान्धातारं राजानमगच्छत्
vayamapyevaṁ putrādibhissaha lalitaṁ raṁsyāmahe” ityevamabhikāṅkṣan sa tasmādantarjalānniṣkramya santānāya niveṣṭukāmaḥ kanyārthaṁ māndhātāraṁ rājānamagacchat
हम भी इसी प्रकार पुत्रादि के साथ सुखपूर्वक क्रीड़ा करेंगे' — ऐसी अभिलाषा करते हुए वह उस जल के भीतर से निकल आया, और सन्तान के लिए विवाह करने की इच्छा से कन्या माँगने राजा मान्धाता के पास गया।
श्लोक 76 (vishnu.4.2.76)
आगमनश्रवणसमनन्तरं चोत्थाय तेन राज्ञा सम्यगर्घ्यादिना सम्पूजितः कृतासनपरिग्रहः सौभरिरुवाच राजानम्
āgamanaśravaṇasamanantaraṁ cotthāya tena rājñā samyagarghyādinā sampūjitaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ saubhariruvāca rājānam
उसके आगमन का समाचार सुनते ही उठकर राजा ने उसे विधिपूर्वक अर्घ्य आदि से सम्मानित किया, और आसन ग्रहण करने पर सौभरि ने राजा से कहा —
श्लोक 77 (vishnu.4.2.77)
सौभरिरुवाच निवेष्टुकामोऽस्मि नरेन्द्र कन्यां प्रयच्छ मे मा प्रणयं विभाङ्क्षीः । न ह्यर्थिनः कार्यवशादुपेताः ककुत्स्थवंशे विमुखाः प्रयान्ति
saubhariruvāca niveṣṭukāmo'smi narendra kanyāṁ prayaccha me mā praṇayaṁ vibhāṅkṣīḥ | na hyarthinaḥ kāryavaśādupetāḥ kakutsthavaṁśe vimukhāḥ prayānti
सौभरि ने कहा — 'हे नरेन्द्र! मैं विवाह करना चाहता हूँ, मुझे कन्या दो; मेरे स्नेह को भंग न करो। क्योंकि ककुत्स्थ-वंश में किसी कार्यवश आए हुए याचक निराश होकर नहीं जाते।
श्लोक 78 (vishnu.4.2.78)
अन्येऽपि सन्त्येव नृपाः पृथिव्यां मान्धातरेषां तनयाः प्रसूताः । किं त्वर्थिनामर्थितदानदीक्षाकृतव्रतं श्लाघ्यमिदं कुलं ते
anye'pi santyeva nṛpāḥ pṛthivyāṁ māndhātareṣāṁ tanayāḥ prasūtāḥ | kiṁ tvarthināmarthitadānadīkṣākṛtavrataṁ ślāghyamidaṁ kulaṁ te
पृथ्वी पर अन्य राजा भी हैं, मान्धाता के भी अन्य पुत्र हैं; किन्तु तुम्हारा यह कुल याचकों को अभीष्ट वस्तु देने का व्रत लेकर प्रशंसनीय है।
श्लोक 79 (vishnu.4.2.79)
शतार्धसंख्यास्तव सन्ति कन्यास्तासां ममैकां नृपते प्रयच्छ । यत्प्रार्थनाभङ्गभयाद्बिभेमि तस्मादहं राजवरातिदुःखात्
śatārdhasaṁkhyāstava santi kanyāstāsāṁ mamaikāṁ nṛpate prayaccha | yatprārthanābhaṅgabhayādbibhemi tasmādahaṁ rājavarātiduḥkhāt
तुम्हारी पचास कन्याएँ हैं; उनमें से एक मुझे दो, हे राजन्! क्योंकि मैं याचना के भंग होने के अत्यन्त दुःख से डरता हूँ, हे श्रेष्ठ राजन्!'
श्लोक 80 (vishnu.4.2.80)
श्रीपराशर उवाच । इति ऋषिवचनमाकर्ण्य स राजा जराजर्जरितदेहम् ऋषिमालोक्य प्रत्याख्यानकातरः तस्माच्च शापभीतो बिभ्यत्किञ्चिदधोमुखः चिरं दध्यौ च
śrīparāśara uvāca | iti ṛṣivacanamākarṇya sa rājā jarājarjaritadeham ṛṣimālokya pratyākhyānakātaraḥ tasmācca śāpabhīto bibhyatkiñcidadhomukhaḥ ciraṁ dadhyau ca
श्री पराशर ने कहा — यह ऋषि-वचन सुनकर, बुढ़ापे से जर्जर उस ऋषि के शरीर को देखकर, अस्वीकार करने में असमर्थ और शाप के भय से डरा हुआ वह राजा कुछ नीचा मुख किए, बहुत देर तक सोचता रहा।
श्लोक 81 (vishnu.4.2.81)
सौभरिरुवाच नरेन्द्र कस्मात्समुपैषि चिन्तामसह्यमुक्तं न मयात्र किञ्चित् । यावश्यदेया तनया तयैव कृतार्थता नो यदि किं न लब्धा
saubhariruvāca narendra kasmātsamupaiṣi cintāmasahyamuktaṁ na mayātra kiñcit | yāvaśyadeyā tanayā tayaiva kṛtārthatā no yadi kiṁ na labdhā
सौभरि ने कहा — 'हे नरेन्द्र! तुम किस कारण इतनी असह्य चिन्ता में पड़ गए हो? मैंने यहाँ कुछ भी असम्भव नहीं कहा। जो कन्या वैसे भी देनी ही है, यदि वही मुझे दे दी जाए तो कृतार्थता है, और यदि न मिले तो क्या खोया?'
श्लोक 82 (vishnu.4.2.82)
श्रीपराशर उवाच अथ तस्य भगवतः शापभीतः सप्रश्रयः तमुवाच असौ राजा
śrīparāśara uvāca atha tasya bhagavataḥ śāpabhītaḥ sapraśrayaḥ tamuvāca asau rājā
श्री पराशर ने कहा — तब उस भगवान् के शाप से भयभीत उस राजा ने विनम्रतापूर्वक उससे कहा —
श्लोक 83 (vishnu.4.2.83)
राजोवाच “भगवन् अस्मत्कुलस्थितिरियं, य एव कन्याया अभिरुचितोऽभिजनवान् वरः, तस्मै कन्यां प्रदीयते । भगवद्याच्ञा चास्मन्मनोरथानाम् अपि अतिगोचरवर्त्तिनी कथमप्येषा सञ्जाता । तदेवमुपस्थिते न विद्मः किं कुर्म इत्येतन्मया चिन्त्यत” इत्यभिहिते च तेन भूभुजा मुनिरचिन्तयत्
rājovāca “bhagavan asmatkulasthitiriyaṁ, ya eva kanyāyā abhirucito'bhijanavān varaḥ, tasmai kanyāṁ pradīyate | bhagavadyācñā cāsmanmanorathānām api atigocaravarttinī kathamapyeṣā sañjātā | tadevamupasthite na vidmaḥ kiṁ kurma ityetanmayā cintyata” ityabhihite ca tena bhūbhujā muniracintayat
राजा ने कहा — 'हे भगवन्! हमारे कुल की यह मर्यादा है कि जो वर कन्या को स्वयं अभीष्ट होता है, कुलीन होता है, उसी को कन्या दी जाती है। आपकी यह याचना हमारी सोच से परे हुई है। ऐसी स्थिति में हम नहीं जानते कि क्या करें — यही मैं सोच रहा था।' ऐसा राजा द्वारा कहे जाने पर मुनि ने सोचा —
श्लोक 84 (vishnu.4.2.84)
“अयम् अन्यः अस्मत्प्रत्याख्यानोपायो – वृद्धोऽयम् अनभिमतः स्त्रीणां किमुत कन्याकानाम् इत्यमुना सञ्चिन्त्य एतदभिहितम् । एवमस्तु तथा करिष्यामि” इति सञ्चिन्त्य मान्धातारमुवाच
“ayam anyaḥ asmatpratyākhyānopāyo – vṛddho'yam anabhimataḥ strīṇāṁ kimuta kanyākānām ityamunā sañcintya etadabhihitam | evamastu tathā kariṣyāmi” iti sañcintya māndhātāramuvāca
'यह मुझे अस्वीकार करने का एक और उपाय है — यह सोचकर कि यह वृद्ध स्त्रियों को, विशेषतः कन्याओं को, प्रिय नहीं होगा, उसने ऐसा कहा है। ऐसा ही हो, मैं वैसा ही करूँगा।' ऐसा सोचकर उसने मान्धाता से कहा —
श्लोक 85 (vishnu.4.2.85)
“यद्येवं तदादिश्यताम् अस्माकं प्रवेशाय कन्यान्तःपुरवर्षवरः । यदि कन्यैव काचिन्मामभिलषति तदाहं दारसङ्ग्रहं करिष्यामि । अन्यथा चेत् तदलम् अस्माकम् एतेन अतीतकालारम्भणेन” इत्युक्त्वा विरराम
“yadyevaṁ tadādiśyatām asmākaṁ praveśāya kanyāntaḥpuravarṣavaraḥ | yadi kanyaiva kācinmāmabhilaṣati tadāhaṁ dārasaṅgrahaṁ kariṣyāmi | anyathā cet tadalam asmākam etena atītakālārambhaṇena” ityuktvā virarāma
'यदि ऐसा है, तो हमारे प्रवेश के लिए कन्याओं के अन्तःपुर के रक्षक को आज्ञा दी जाए। यदि कोई कन्या स्वयं मुझे चाहती हो, तो मैं विवाह करूँगा; अन्यथा इस दीर्घकाल से चले आ रहे उद्यम से अब पर्याप्त है।' यह कहकर वह चुप हो गया।
श्लोक 86 (vishnu.4.2.86)
ततश्च मान्धात्रा मुनिशापशङ्कितेन कन्यान्तःपुरवर्षधरः समाज्ञप्तः
tataśca māndhātrā muniśāpaśaṅkitena kanyāntaḥpuravarṣadharaḥ samājñaptaḥ
तब मुनि के शाप से आशंकित मान्धाता ने कन्याओं के अन्तःपुर के रक्षक को आज्ञा दी।
श्लोक 87 (vishnu.4.2.87)
तेन सह कन्यान्तःपुरं प्रविशन्नेव भगवान् अखिलसिद्धगन्धर्वेभ्यः अतिशयेन कमनीयं रूपमकरोत्
tena saha kanyāntaḥpuraṁ praviśanneva bhagavān akhilasiddhagandharvebhyaḥ atiśayena kamanīyaṁ rūpamakarot
उसके साथ कन्याओं के अन्तःपुर में प्रवेश करते ही भगवान् (सौभरि) ने सिद्धों और गन्धर्वों से भी अधिक मनोहर रूप धारण कर लिया।
श्लोक 88 (vishnu.4.2.88)
प्रवेश्य च तमृषिम् अन्तःपुरे वर्षवरः ताः कन्याः प्राह
praveśya ca tamṛṣim antaḥpure varṣavaraḥ tāḥ kanyāḥ prāha
उस ऋषि को अन्तःपुर में प्रवेश कराकर रक्षक ने उन कन्याओं से कहा —
श्लोक 89 (vishnu.4.2.89)
भवतीनां जनयिता महाराजः समाज्ञापयति
bhavatīnāṁ janayitā mahārājaḥ samājñāpayati
'तुम्हारे पिता महाराज आज्ञा देते हैं —
श्लोक 90 (vishnu.4.2.90)
“अयमस्मान् ब्रह्मर्षिः कन्यार्थं समभ्यागतः
“ayamasmān brahmarṣiḥ kanyārthaṁ samabhyāgataḥ
यह ब्रह्मर्षि हमारे पास कन्या के लिए पधारे हैं।
श्लोक 91 (vishnu.4.2.91)
मया चास्य प्रतिज्ञातं – यद्यस्मत्कन्या या काचिद्भगवन्तं वरयति, तत्कन्याच्छन्दे नाहं परिपन्थानं करिष्यामि” । इत्याकर्ण्य सर्वा एव ताः कन्याः सानुरागाः सप्रमदाः करेणव इव इभयूथपतिं तमृषिम् अहमहमिकया वरयाम्बभूवुः ऊचुश्च
mayā cāsya pratijñātaṁ – yadyasmatkanyā yā kācidbhagavantaṁ varayati, tatkanyācchande nāhaṁ paripanthānaṁ kariṣyāmi” | ityākarṇya sarvā eva tāḥ kanyāḥ sānurāgāḥ sapramadāḥ kareṇava iva ibhayūthapatiṁ tamṛṣim ahamahamikayā varayāmbabhūvuḥ ūcuśca
और मैंने इनसे प्रतिज्ञा की है कि हमारी जो भी कन्या इन भगवान् को वरण करेगी, उसके चुनाव में मैं बाधा नहीं डालूँगा।' यह सुनकर वे समस्त कन्याएँ अनुराग और हर्ष से भरकर, हथिनियों के गजराज के प्रति आकर्षित होने के समान, होड़ लगाकर उस ऋषि को वरण करने लगीं और बोलीं —
श्लोक 92 (vishnu.4.2.92)
अलं भगिन्योऽहमिमं वृणोमि वृणोम्यहं नैष तवानुरूपः । ममैष भर्त्ता विधिनैव सृष्टस्सृष्टाहमस्योपशमं प्रयाहि
alaṁ bhaginyo'hamimaṁ vṛṇomi vṛṇomyahaṁ naiṣa tavānurūpaḥ | mamaiṣa bharttā vidhinaiva sṛṣṭassṛṣṭāhamasyopaśamaṁ prayāhi
'बहनो, बस करो! मैं इसे वरण करती हूँ! मैं इसे वरण करती हूँ! यह तुम्हारे योग्य नहीं है! यह मेरा पति विधाता ने ही बनाया है, और मैं इसी के लिए बनाई गई हूँ — तुम इससे दूर हट जाओ!'
श्लोक 93 (vishnu.4.2.93)
वृतो मयायं प्रथमं मयायं गृहं विशन्नेव विहन्यसे किम् । मया मयेति क्षितिपात्मजानां तदर्थमत्यर्थकलिर्बभूव
vṛto mayāyaṁ prathamaṁ mayāyaṁ gṛhaṁ viśanneva vihanyase kim | mayā mayeti kṣitipātmajānāṁ tadarthamatyarthakalirbabhūva
'इसे पहले मैंने वरण किया! मैंने पहले वरण किया! घर में प्रवेश करते ही तुम क्यों रोकी जाती हो?' — 'मुझसे! मुझसे!' — इस प्रकार राजकुमारियों में इसके लिए अत्यन्त प्रचंड कलह हो गया।
श्लोक 94 (vishnu.4.2.94)
यदा मुनिस्ताभिरतीव हार्दाद्वृतस्स कन्याभिरनिन्द्यकीर्तिः । तदा स कन्याधिकृतो नृपाय यथावदाचष्ट विनम्रमूर्त्तिः
yadā munistābhiratīva hārdādvṛtassa kanyābhiranindyakīrtiḥ | tadā sa kanyādhikṛto nṛpāya yathāvadācaṣṭa vinamramūrttiḥ
जब वह अनिन्द्य कीर्ति वाला मुनि उन कन्याओं द्वारा अत्यन्त हृदय से वरण किया गया, तब कन्याओं का भार सम्भालने वाले उस रक्षक ने विनम्रतापूर्वक राजा को यथावत् सारा वृत्तान्त कह सुनाया।
श्लोक 95 (vishnu.4.2.95)
श्रीपराशर उवाच तदवगमात् “किमेतत्, कथमेतत्, किं किं करोमि, किं मयाभिहितम्” इत्याकुलमतिः अनिच्छन्नपि कथमपि राजा अनुमेने
śrīparāśara uvāca tadavagamāt “kimetat, kathametat, kiṁ kiṁ karomi, kiṁ mayābhihitam” ityākulamatiḥ anicchannapi kathamapi rājā anumene
श्री पराशर ने कहा — यह जानकर 'यह क्या है, यह कैसे हुआ, मैं क्या करूँ, मैंने क्या कह दिया' — इस प्रकार व्याकुल मन वाला राजा, न चाहते हुए भी, किसी प्रकार सहमत हो गया।
श्लोक 96 (vishnu.4.2.96)
कृतानुरूपविवाहश्च महर्षिः सकला एव ताः कन्याः स्वमाश्रमम् अनयत्
kṛtānurūpavivāhaśca maharṣiḥ sakalā eva tāḥ kanyāḥ svamāśramam anayat
उचित विवाह-विधि सम्पन्न कर महर्षि उन सभी कन्याओं को अपने आश्रम ले गए।
श्लोक 97 (vishnu.4.2.97)
तत्र च अशेषशिल्पकल्पप्रणेतारं धातारमिवान्यं विश्वकर्माणम् आहूय सकलकन्यानाम् एकैकस्याः प्रोत्फुल्लपङ्कजाः कूजत्-कलहंस-कारण्डवादि-विहङ्गम-अभिराम-जलाशयाः सोपधानाः सावकाशाः साधुशय्यापरिच्छदाः प्रासादाः क्रियन्ताम् इत्यादिदेश
tatra ca aśeṣaśilpakalpapraṇetāraṁ dhātāramivānyaṁ viśvakarmāṇam āhūya sakalakanyānām ekaikasyāḥ protphullapaṅkajāḥ kūjat-kalahaṁsa-kāraṇḍavādi-vihaṅgama-abhirāma-jalāśayāḥ sopadhānāḥ sāvakāśāḥ sādhuśayyāparicchadāḥ prāsādāḥ kriyantām ityādideśa
वहाँ समस्त शिल्पों के आयोजक, मानो दूसरे विधाता, विश्वकर्मा को बुलाकर, प्रत्येक कन्या के लिए खिले हुए कमलों, बोलते हुए हंसों और कारण्डवों आदि पक्षियों से सुशोभित जलाशयों, तकियों और खुले स्थानों वाले, उत्तम शय्या-सामग्री से युक्त महल बनाने की आज्ञा दी।
श्लोक 98 (vishnu.4.2.98)
ततः परमर्षिणा सौभरिणाज्ञप्तः तेषु गृहेषु अनिवार्यानन्दनामा महानिधिः आसाञ्चक्रे
tataḥ paramarṣiṇā saubhariṇājñaptaḥ teṣu gṛheṣu anivāryānandanāmā mahānidhiḥ āsāñcakre
तब महर्षि सौभरि की आज्ञा से उन घरों में 'अनिवार्यानन्द' नामक महान् निधि स्थापित हुआ।
श्लोक 99 (vishnu.4.2.99)
ततः अनवरतेन भक्ष्य-भोज्य-लेह्यादि-उपभोगैः आगतानुगतभृत्यादीन् अहर्निशम् अशेषगृहेषु ताः क्षितीशदुहितरो भोजयामासुः
tataḥ anavaratena bhakṣya-bhojya-lehyādi-upabhogaiḥ āgatānugatabhṛtyādīn aharniśam aśeṣagṛheṣu tāḥ kṣitīśaduhitaro bhojayāmāsuḥ
तब निरन्तर मिलने वाले भक्ष्य, भोज्य, लेह्य आदि भोगों से, दिन-रात उन सभी घरों में आने-जाने वाले सेवकों को वे राजकुमारियाँ भोजन कराती रहीं।
श्लोक 100 (vishnu.4.2.100)
एकदा तु दुहितृस्नेहाकृष्टहृदयः स महीपतिः अतिदुःखिताः ता उत सुखिता वा इति विचिन्त्य तस्य महर्षेः आश्रमसमीपम् उपेत्य स्फुरदंशुमालाललामां स्फटिकमयप्रासादमालाम् अतिरम्योपवनजलाशयां ददर्श
ekadā tu duhitṛsnehākṛṣṭahṛdayaḥ sa mahīpatiḥ atiduḥkhitāḥ tā uta sukhitā vā iti vicintya tasya maharṣeḥ āśramasamīpam upetya sphuradaṁśumālālalāmāṁ sphaṭikamayaprāsādamālām atiramyopavanajalāśayāṁ dadarśa
एक बार पुत्री-स्नेह से आकृष्ट हृदय वाला वह राजा, यह विचार कर कि वे अत्यन्त दुःखी हैं या सुखी, उस महर्षि के आश्रम के समीप गया और चमकती किरणों वाली, स्फटिक-निर्मित महलों की पंक्ति, अत्यन्त रमणीय उपवनों और जलाशयों से सुशोभित, देखी।
श्लोक 101 (vishnu.4.2.101)
प्रविश्य चैकं प्रासादम् आत्मजां परिष्वज्य कृतासनपरिग्रहः प्रवृद्धस्नेहनयनाम्बुगर्भनयनः अब्रवीत्
praviśya caikaṁ prāsādam ātmajāṁ pariṣvajya kṛtāsanaparigrahaḥ pravṛddhasnehanayanāmbugarbhanayanaḥ abravīt
एक महल में प्रवेश कर, अपनी पुत्री को गले लगाकर, आसन ग्रहण कर, स्नेह से भरे आँसुओं से पूर्ण नेत्रों वाला होकर उसने कहा —
श्लोक 102 (vishnu.4.2.102)
“अप्यत्र वत्से भवत्याः सुखम् उत किञ्चिदसुखम् । अपि ते महर्षिः स्नेहवान् उत न स्मर्यते अस्मद्गृहवास” इत्युक्ता तं तनया पितरमाह
“apyatra vatse bhavatyāḥ sukham uta kiñcidasukham | api te maharṣiḥ snehavān uta na smaryate asmadgṛhavāsa” ityuktā taṁ tanayā pitaramāha
'हे वत्से! क्या तुम यहाँ सुखी हो, या कुछ दुःख है? क्या महर्षि तुमसे स्नेह रखते हैं, या तुम्हें अपना घर याद तो नहीं आता?' ऐसा पूछे जाने पर पुत्री ने पिता से कहा —
श्लोक 103 (vishnu.4.2.103)
“तात अतिरमणीयः प्रासादः अत्र, अतिमनोज्ञम् उपवनम्, एते कल-वाक्य-विहङ्गम-अभिरुताः प्रोत्फुल्ल-पद्माकर-जलाशयाः, मनो-अनुकूल-भक्ष्य-भोज्यानुलेपन-वस्त्र-भूषणादि-भोगः, मृदूनि शयनासनानि सर्वसम्पत्समेतं मे गार्हस्थ्यम्
“tāta atiramaṇīyaḥ prāsādaḥ atra, atimanojñam upavanam, ete kala-vākya-vihaṅgama-abhirutāḥ protphulla-padmākara-jalāśayāḥ, mano-anukūla-bhakṣya-bhojyānulepana-vastra-bhūṣaṇādi-bhogaḥ, mṛdūni śayanāsanāni sarvasampatsametaṁ me gārhasthyam
'हे तात! यहाँ का महल अत्यन्त रमणीय है, उपवन अत्यन्त मनोहर है, ये कल-रव करते पक्षियों से गुंजित, खिले कमलों वाले जलाशय हैं, मन के अनुकूल भक्ष्य-भोज्य, उबटन, वस्त्र, आभूषण आदि भोग हैं, कोमल शय्या-आसन हैं — मेरा गृहस्थ जीवन सम्पूर्ण सम्पत्ति से युक्त है।
श्लोक 104 (vishnu.4.2.104)
तथापि केन वा जन्मभूमिर्न स्मर्यते
tathāpi kena vā janmabhūmirna smaryate
फिर भी जन्मभूमि किसे नहीं स्मरण आती?
श्लोक 105 (vishnu.4.2.105)
त्वत्प्रसादात् इदमशेषम् अतिशोभनम्
tvatprasādāt idamaśeṣam atiśobhanam
आपकी कृपा से यह सब कुछ अत्यन्त शोभायमान है।
श्लोक 106 (vishnu.4.2.106)
किं त्वेकं ममैतद्दुःखकारणं यदस्मद्गृहान्महर्षिः अयं मद्भर्त्ता न विष्क्रामति ममैव केवलमतिप्रीत्या समीपपरिवर्ती नान्यासाम् अस्मद्भगिनीनाम्
kiṁ tvekaṁ mamaitadduḥkhakāraṇaṁ yadasmadgṛhānmaharṣiḥ ayaṁ madbharttā na viṣkrāmati mamaiva kevalamatiprītyā samīpaparivartī nānyāsām asmadbhaginīnām
किन्तु मेरे दुःख का एक ही कारण है — यह महर्षि, मेरे पति, हमारे घर से बाहर नहीं जाते, केवल मुझसे अत्यन्त स्नेह के कारण मेरे ही समीप रहते हैं, मेरी अन्य किसी बहन के पास नहीं।
श्लोक 107 (vishnu.4.2.107)
एवं च मम सोदर्योऽतिदुःखिता इत्येवम् अतिदुःखकारणम्” इत्युक्तः तया, द्वितीयं प्रासादमुपेत्य स्वतनयां परिष्वज्यो उपविष्टः तथैव पृष्टवान्
evaṁ ca mama sodaryo'tiduḥkhitā ityevam atiduḥkhakāraṇam” ityuktaḥ tayā, dvitīyaṁ prāsādamupetya svatanayāṁ pariṣvajyo upaviṣṭaḥ tathaiva pṛṣṭavān
इसी कारण मेरी बहनें भी अत्यन्त दुःखी हैं — यही मेरे दुःख का कारण है।' उसके ऐसा कहने पर, राजा दूसरे महल में जाकर, अपनी पुत्री को गले लगाकर, बैठकर, उसी प्रकार पूछा।
श्लोक 108 (vishnu.4.2.108)
तयापि च “सर्वमेतत् प्रासादादि-उपभोग-सुखं भृशम् आख्यातं ममैव केवलमतिप्रीत्या पार्श्वपरिवर्त्ती नान्यासाम् अस्मद्भगिनीनाम्” इत्येवमादि श्रुत्वा समस्तप्रासादेषु राजा प्रविवेश तनयां तनयां तथैवापृच्छत्
tayāpi ca “sarvametat prāsādādi-upabhoga-sukhaṁ bhṛśam ākhyātaṁ mamaiva kevalamatiprītyā pārśvaparivarttī nānyāsām asmadbhaginīnām” ityevamādi śrutvā samastaprāsādeṣu rājā praviveśa tanayāṁ tanayāṁ tathaivāpṛcchat
उसने भी कहा — 'महल आदि के समस्त भोग-सुख भली-भाँति वर्णित हैं; केवल मुझसे अत्यन्त स्नेह के कारण वे मेरे ही समीप रहते हैं, मेरी अन्य किसी बहन के पास नहीं।' ऐसी ही बातें सुनकर, राजा ने सभी महलों में जाकर हर पुत्री से वही प्रश्न पूछा।
श्लोक 109 (vishnu.4.2.109)
सर्वाभिश्च ताभिः तथैवाभिहितः परितोष-विस्मय-निर्भर-विवश-हृदयो भगवन्तं सौभरिम् एकान्तावस्थितम् उपेत्य कृतपूजः अब्रवीत्
sarvābhiśca tābhiḥ tathaivābhihitaḥ paritoṣa-vismaya-nirbhara-vivaśa-hṛdayo bhagavantaṁ saubharim ekāntāvasthitam upetya kṛtapūjaḥ abravīt
सबसे इसी प्रकार का उत्तर पाकर, सन्तोष और विस्मय से अभिभूत हृदय वाला वह राजा एकान्त में बैठे भगवान् सौभरि के पास जाकर, पूजा कर बोला —
श्लोक 110 (vishnu.4.2.110)
“दृष्टस्ते भगवन् सुमहानेष सिद्धिप्रभावः, नैवंविधम् अन्यस्य कस्यचित् अस्माभिः विभूतिभिः विलसितम् उपलक्षितं यदेतद्भगवतः तपसः फलम्” इत्यभिपूज्य तमृषिं तत्रैव तेन ऋषिवर्येण सह किञ्चित्कालम् अभिमतोपभोगान् बुभुजे स्वपुरं च जगाम
“dṛṣṭaste bhagavan sumahāneṣa siddhiprabhāvaḥ, naivaṁvidham anyasya kasyacit asmābhiḥ vibhūtibhiḥ vilasitam upalakṣitaṁ yadetadbhagavataḥ tapasaḥ phalam” ityabhipūjya tamṛṣiṁ tatraiva tena ṛṣivaryeṇa saha kiñcitkālam abhimatopabhogān bubhuje svapuraṁ ca jagāma
'हे भगवन्! मैंने आपकी यह अत्यन्त महान् सिद्धि-शक्ति देखी है; ऐसी विभूति और वैभव किसी अन्य में हमने कभी नहीं देखी — यह आपकी तपस्या का ही फल है।' इस प्रकार उस ऋषि की स्तुति कर, वहीं उस श्रेष्ठ ऋषि के साथ कुछ समय तक अभीष्ट भोगों का आनन्द लेकर वह अपनी नगरी को लौट गया।
श्लोक 111 (vishnu.4.2.111)
कालेन गच्छता तस्य तासु राजतनयासु पुत्रशतं सार्धमभवत्
kālena gacchatā tasya tāsu rājatanayāsu putraśataṁ sārdhamabhavat
समय बीतने पर उन राजकुमारियों से उसके डेढ़ सौ पुत्र हुए।
श्लोक 112 (vishnu.4.2.112)
अनुदिनानुरूढस्नेहप्रसरश्च स तत्र अतीव ममताकृष्टहृदयोऽभवत्
anudinānurūḍhasnehaprasaraśca sa tatra atīva mamatākṛṣṭahṛdayo'bhavat
दिन-प्रतिदिन बढ़ते हुए स्नेह-प्रवाह से वह वहाँ ममता में अत्यधिक आबद्ध हृदय वाला हो गया।
श्लोक 113 (vishnu.4.2.113)
“अप्येतेऽस्मत्पुत्राः कलभाषिणः पद्भ्यां गच्छेयुः, अप्येते यौवनिनो भवेयुः, अपि कृतदारानेतान् पश्येयम्, अप्येषां पुत्रा भवेयुः, अप्येतत्पुत्रान् पुत्रसमन्वितान् पश्यामि” इत्यादिमनोरथान् अनुदिनं कालसम्पत्तिप्रवृद्धान् उपेक्ष्य एतच्चिन्तयामास
“apyete'smatputrāḥ kalabhāṣiṇaḥ padbhyāṁ gaccheyuḥ, apyete yauvanino bhaveyuḥ, api kṛtadārānetān paśyeyam, apyeṣāṁ putrā bhaveyuḥ, apyetatputrān putrasamanvitān paśyāmi” ityādimanorathān anudinaṁ kālasampattipravṛddhān upekṣya etaccintayāmāsa
'क्या ये मेरे तुतलाते हुए पुत्र अपने पैरों से चलेंगे? क्या ये युवा होंगे? क्या मैं इनका विवाह देखूँगा? क्या इनके पुत्र होंगे? क्या मैं इनके पुत्रों को भी पुत्रों सहित देखूँगा?' — इस प्रकार समय के साथ बढ़ते हुए मनोरथों को देखकर उसने यह सोचा —
श्लोक 114 (vishnu.4.2.114)
“अहो मे मोहस्यातिविस्तारः
“aho me mohasyātivistāraḥ
'हाय, मेरे मोह का यह कैसा विस्तार है!
श्लोक 115 (vishnu.4.2.115)
मनोरथानां न समाप्तिरस्ति वर्षायुतेनापि तथाब्दलक्षैः । पूर्णेषु पूर्णेषु मनोरथानामुत्पत्तयस्सन्ति पुनर्नवानाम्
manorathānāṁ na samāptirasti varṣāyutenāpi tathābdalakṣaiḥ | pūrṇeṣu pūrṇeṣu manorathānāmutpattayassanti punarnavānām
मनोरथों का कोई अन्त नहीं है, दस हजार वर्षों में भी नहीं, न लाखों वर्षों में। मनोरथों के पूर्ण होते-होते ही नए-नए मनोरथ उत्पन्न होते रहते हैं।
श्लोक 116 (vishnu.4.2.116)
पद्भ्यां गता यौवनिनश्च जाता दारैश्च संयोगमिताः प्रसूताः । दृष्टाः सुतास्तत्तनयप्रसूतिं द्रष्टुं पुनर्वाञ्छति मेऽन्तरात्मा
padbhyāṁ gatā yauvaninaśca jātā dāraiśca saṁyogamitāḥ prasūtāḥ | dṛṣṭāḥ sutāstattanayaprasūtiṁ draṣṭuṁ punarvāñchati me'ntarātmā
वे चलने लगे, युवा हो गए, विवाहित होकर सन्तानवान् भी हो गए; उनके पुत्रों को भी देख लिया, फिर भी मेरा अन्तरात्मा उनकी सन्तानों की सन्तान देखने की इच्छा करता है।
श्लोक 117 (vishnu.4.2.117)
द्रक्ष्यामि तेषामिति चेत् प्रसूतिं मनोरथो मे भविता ततोऽन्यः । पूर्णेऽपि तत्राप्यपरस्य जन्म निवार्यते केन मनोरथस्य
drakṣyāmi teṣāmiti cet prasūtiṁ manoratho me bhavitā tato'nyaḥ | pūrṇe'pi tatrāpyaparasya janma nivāryate kena manorathasya
यदि मैं सोचूँ कि उनकी सन्तति देखूँगा, तो उसके बाद कोई और ही मनोरथ उत्पन्न होगा; उसके पूर्ण होने पर भी और नए जन्म को कौन रोक सकता है?
श्लोक 118 (vishnu.4.2.118)
आमृत्युतो नैव मनोरथानामन्तोऽस्ति विज्ञातमिदं मयाद्य । मनोरथासक्तिपरस्य चित्तं न जायते वै परमार्थसङ्गि
āmṛtyuto naiva manorathānāmanto'sti vijñātamidaṁ mayādya | manorathāsaktiparasya cittaṁ na jāyate vai paramārthasaṅgi
मृत्यु तक भी मनोरथों का अन्त नहीं होता — यह मैंने आज जान लिया है। मनोरथों की आसक्ति में लगा हुआ चित्त कभी परमार्थ में आसक्त नहीं होता।
श्लोक 119 (vishnu.4.2.119)
स मे समाधिर्जलवासमित्रमत्स्यस्य सङ्गात् सहसैव नष्टः । परिग्रहः सङ्गकृतो मयायं परिग्रहोत्था च ममातिलिप्सा
sa me samādhirjalavāsamitramatsyasya saṅgāt sahasaiva naṣṭaḥ | parigrahaḥ saṅgakṛto mayāyaṁ parigrahotthā ca mamātilipsā
मेरी वह समाधि जल में रहने वाले अपने मित्र मत्स्य के सम्पर्क से एकाएक नष्ट हो गई। यह परिग्रह मेरा ही किया हुआ सङ्ग है, और इसी परिग्रह से मेरी यह अत्यधिक लोलुपता उत्पन्न हुई है।
श्लोक 120 (vishnu.4.2.120)
दुःखं यदैवैकशरीरजन्म शतार्धसङ्ख्याकमिदं प्रसूतम् । परिग्रहेण क्षितिपात्मजानां सुतैरनेकैर्बहुलीकृतं तत्
duḥkhaṁ yadaivaikaśarīrajanma śatārdhasaṅkhyākamidaṁ prasūtam | parigraheṇa kṣitipātmajānāṁ sutairanekairbahulīkṛtaṁ tat
जब एक ही शरीर से पचास सन्तानें उत्पन्न हुईं, तभी दुःख आरम्भ हो गया था; राजकुमारियों के परिग्रह से वह अनेक पुत्रों द्वारा और बढ़ गया।
श्लोक 121 (vishnu.4.2.121)
सुतात्मजैस्तत्तनयैश्च भूयो भूयश्च तेषां च परिग्रहेण । विस्तारमेष्यत्यतिदुःखहेतुः परिग्रहो वै ममताभिधानः
sutātmajaistattanayaiśca bhūyo bhūyaśca teṣāṁ ca parigraheṇa | vistārameṣyatyatiduḥkhahetuḥ parigraho vai mamatābhidhānaḥ
पुत्रों, उनके पुत्रों और फिर उनके भी पुत्रों के, तथा उनके परिग्रह के कारण बार-बार बढ़ता हुआ यह ममता नामक परिग्रह अत्यन्त दुःख का कारण बनकर विस्तार पाता रहेगा।
श्लोक 122 (vishnu.4.2.122)
चीर्णं तपो यत्तु जलाश्रयेण तस्यर्द्धिरेषा तपसोऽन्तरायः । मत्स्यस्य सङ्गादभवच्च यो मे सुतादिरागो मुषितोऽस्मि तेन
cīrṇaṁ tapo yattu jalāśrayeṇa tasyarddhireṣā tapaso'ntarāyaḥ | matsyasya saṅgādabhavacca yo me sutādirāgo muṣito'smi tena
जल में रहकर जो तप किया गया था, उसकी यह समृद्धि ही अब उस तप में बाधा बन गई है। मत्स्य के सम्पर्क से मुझमें जो पुत्रादि के प्रति राग उत्पन्न हुआ, उसी से मैं लुट गया हूँ।
श्लोक 123 (vishnu.4.2.123)
निस्सङ्गता मुक्तिपदं यतीनां सङ्गादशेषाः प्रभवन्ति दोषाः । आरूढयोगो विनिपात्यतेऽधः सङ्गेन योगी किमुताल्पबुद्धिः
nissaṅgatā muktipadaṁ yatīnāṁ saṅgādaśeṣāḥ prabhavanti doṣāḥ | ārūḍhayogo vinipātyate'dhaḥ saṅgena yogī kimutālpabuddhiḥ
संग-रहित होना ही यतियों के लिए मुक्ति का मार्ग है; संग से ही समस्त दोष उत्पन्न होते हैं। योग में आरूढ़ योगी भी संग से नीचे गिरा दिया जाता है, फिर अल्पबुद्धि वाले की तो बात ही क्या!
श्लोक 124 (vishnu.4.2.124)
अहं चरिष्यामि तदात्मनोऽर्थे परिग्रहग्राहगृहीतबुद्धिः । यदा हि भूयः परिहीनदोषो जनस्य दुःखैर्भविता न दुःखी
ahaṁ cariṣyāmi tadātmano'rthe parigrahagrāhagṛhītabuddhiḥ | yadā hi bhūyaḥ parihīnadoṣo janasya duḥkhairbhavitā na duḥkhī
मैं अब अपने ही हित के लिए आचरण करूँगा, जिसकी बुद्धि परिग्रह रूपी ग्राह द्वारा ग्रस ली गई थी — जिससे मैं पुनः समस्त दोषों से रहित होकर, लोगों के दुःखों से दुःखी न होऊँ।
श्लोक 125 (vishnu.4.2.125)
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमणोरणीयांसमतिप्रमाणम् । सितासितं चेश्वरमीश्वराणामाराधयिष्ये तपसैव विष्णुम्
sarvasya dhātāramacintyarūpamaṇoraṇīyāṁsamatipramāṇam | sitāsitaṁ ceśvaramīśvarāṇāmārādhayiṣye tapasaiva viṣṇum
मैं सबके विधाता, अचिन्त्य-रूप, अणु से भी अणु और अत्यन्त विशाल, श्वेत-श्याम, ईश्वरों के भी ईश्वर विष्णु की तपस्या द्वारा ही आराधना करूँगा।
श्लोक 126 (vishnu.4.2.126)
तस्मिन्नशेषौजसि सर्वरूपिण्यव्यक्तविस्पष्टतनावनन्ते । ममाचलं चित्तमपेतदोषं सदास्तु विष्णावभवाय भूयः
tasminnaśeṣaujasi sarvarūpiṇyavyaktavispaṣṭatanāvanante | mamācalaṁ cittamapetadoṣaṁ sadāstu viṣṇāvabhavāya bhūyaḥ
उस अपार तेजस्वी, सर्वरूप, अव्यक्त और व्यक्त दोनों प्रकार के शरीर वाले, अनन्त विष्णु में मेरा चित्त सदा के लिए दोष-रहित और अचल होकर पुनर्जन्म से मुक्ति के लिए स्थिर रहे।
श्लोक 127 (vishnu.4.2.127)
समस्तभूतादमलादनन्तात् सर्वेश्वरादन्यदनादिमध्यात् । यस्मान्न किञ्चित् तमहं गुरूणां परं गुरुं संश्रयमेमि विष्णुम्
samastabhūtādamalādanantāt sarveśvarādanyadanādimadhyāt | yasmānna kiñcit tamahaṁ gurūṇāṁ paraṁ guruṁ saṁśrayamemi viṣṇum
सम्पूर्ण भूतों के, निर्मल, अनन्त, सर्वेश्वर, अनादि-मध्य से रहित उस विष्णु के अतिरिक्त और कुछ भी नहीं है — उस गुरुओं के भी परम गुरु विष्णु की मैं शरण लेता हूँ।
श्लोक 128 (vishnu.4.2.128)
श्रीपराशर उवाच इत्यात्मानम् आत्मनैव अभिधाय असौ सौभरिः अपहाय पुत्रगृहासनपरिच्छदादिकम् अशेषमर्थजातं सकलभार्यासमन्वितो वनं प्रविवेश
śrīparāśara uvāca ityātmānam ātmanaiva abhidhāya asau saubhariḥ apahāya putragṛhāsanaparicchadādikam aśeṣamarthajātaṁ sakalabhāryāsamanvito vanaṁ praviveśa
श्री पराशर ने कहा — इस प्रकार स्वयं ही अपने आप को सम्बोधित कर, उस सौभरि ने पुत्र, घर, आसन, सामग्री आदि सम्पूर्ण सम्पत्ति त्यागकर, समस्त पत्नियों सहित वन में प्रवेश किया।
श्लोक 129 (vishnu.4.2.129)
तत्राप्यनुदिनं वैखानसनिष्पाद्यम् अशेषक्रियाकलापं निष्पाद्य क्षपितसकलपापः परिपक्वमनोवृत्तिः आत्मनि अग्नीन् समारोप्य भिक्षुः अभवत्
tatrāpyanudinaṁ vaikhānasaniṣpādyam aśeṣakriyākalāpaṁ niṣpādya kṣapitasakalapāpaḥ paripakvamanovṛttiḥ ātmani agnīn samāropya bhikṣuḥ abhavat
वहाँ भी प्रतिदिन वानप्रस्थ-विधि से सम्पन्न होने वाले समस्त कर्मों को सम्पन्न कर, समस्त पापों को नष्ट कर, परिपक्व मनोवृत्ति वाला होकर उसने अग्नियों को अपने में समाहित कर भिक्षु बन गया।
श्लोक 130 (vishnu.4.2.130)
भगवति आसज्य अखिलं कर्मकलापं हित्व अनन्तम् अजम् अनादिनिधनम् अविकारमरणादिधर्मम् अवाप परमनन्तं परवताम् अच्युतं पदम्
bhagavati āsajya akhilaṁ karmakalāpaṁ hitva anantam ajam anādinidhanam avikāramaraṇādidharmam avāpa paramanantaṁ paravatām acyutaṁ padam
भगवान् में समस्त कर्म-समूह को अर्पित कर, उसका त्याग कर, उसने जन्म-मृत्यु आदि धर्मों से रहित, विकाररहित, अनन्त, अजन्मा, परम अच्युत पद को प्राप्त किया।
श्लोक 131 (vishnu.4.2.131)
इत्येतन्मान्धातृदुहितृसम्बन्धादाख्यातम्
ityetanmāndhātṛduhitṛsambandhādākhyātam
यह मान्धाता की पुत्रियों के सम्बन्ध से यह कथा कही गई।
श्लोक 132 (vishnu.4.2.132)
यश्चैतत् सौभरिचरितम् अनुस्मरति पठति पाठयति शृणोति श्रावयति धरति अवधारयति लिखति लेखयति शिक्षयति अध्यापयति उपदिशति वा तस्य षड् जन्मानि दुस्सन्ततिः असद्धर्मो वाङ्मनसयोः असन्मार्गाचरणम् अशेषहेतुषु वा ममत्वं न भवति
yaścaitat saubharicaritam anusmarati paṭhati pāṭhayati śṛṇoti śrāvayati dharati avadhārayati likhati lekhayati śikṣayati adhyāpayati upadiśati vā tasya ṣaḍ janmāni dussantatiḥ asaddharmo vāṅmanasayoḥ asanmārgācaraṇam aśeṣahetuṣu vā mamatvaṁ na bhavati
जो भी इस सौभरि-चरित्र का स्मरण, पाठ, पाठन, श्रवण, श्रवण-कराना, धारण, अवधारण, लेखन, लेखन-कराना, शिक्षण, अध्यापन अथवा उपदेश करता है, उसके छह जन्मों तक न बुरी सन्तान होती है, न वाणी-मन का अधर्म, न कुमार्ग का आचरण, और न ही किसी भी वस्तु में ममत्व होता है।