चतुर्थांश · अध्याय 5
निमि-शाप और जनक-वंश
श्लोक 1 (vishnu.4.5.1)
इक्ष्वाकुतनयो योऽसौ निमिर् नामा स तु सहस्रसंवत्सरं सत्रम् आरेभे वसिष्ठं च होतारं वरयाम् आस
ikṣvākutanayo yo'sau nimir nāmā sa tu sahasrasaṁvatsaraṁ satram ārebhe vasiṣṭhaṁ ca hotāraṁ varayām āsa
वे इक्ष्वाकु के पुत्र निमि नामक, सहस्र वर्ष के यज्ञ-सत्र का आरम्भ कर, वसिष्ठ को होता के रूप में वरण किया।
श्लोक 2 (vishnu.4.5.2)
तम् आह वसिष्ठोऽहम् इन्द्रेण पञ्चवर्षशतं यागार्थं प्रथमतरं वृतस् तदनन्तरं प्रतिपाल्यताम् आगतस् तवापि ऋत्विग् भविष्यामीत्य् उक्ते स पृथिवीपतिर् न किंचिद् उक्तवान्
tam āha vasiṣṭho'ham indreṇa pañcavarṣaśataṁ yāgārthaṁ prathamataraṁ vṛtas tadanantaraṁ pratipālyatām āgatas tavāpi ṛtvig bhaviṣyāmīty ukte sa pṛthivīpatir na kiṁcid uktavān
वसिष्ठ ने उनसे कहा — 'मैं पहले ही इन्द्र द्वारा पाँच सौ वर्षों के यज्ञ के लिए वरण किया जा चुका हूँ; तब तक प्रतीक्षा करें, फिर मैं आपका भी ऋत्विक् बनूँगा।' यह कहे जाने पर उस राजा ने कुछ भी उत्तर नहीं दिया।
श्लोक 3 (vishnu.4.5.3)
वसिष्ठोऽप्य् अनेन समन्विच्छितम् इत्य् अमरपतेर् यागम् अकरोत्
vasiṣṭho'py anena samanvicchitam ity amarapater yāgam akarot
वसिष्ठ ने भी यही समझकर कि यह स्वीकृति है, इन्द्र का यज्ञ सम्पन्न करना आरम्भ किया।
श्लोक 4 (vishnu.4.5.4)
सोऽपि तत्कालम् एवान्यैर् गौतमादिभिर् यागम् अकारयत् । समाप्ते चामरपतेर् यागे त्वरावान् वसिष्ठो निमेः कर्म करिष्यामीत्य् आजगाम । तत्कर्मकर्तृत्वं च तत्र गौतमस्य दृष्ट्वाथ स्वपते तस्मै राज्ञे माम् अप्रत्याख्यायैतद् अनेन गौतमाय कर्मान्तरं समर्पितं यस्मात् तस्माद् अयं विदेहो भविष्यतीति शापं ददौ
so'pi tatkālam evānyair gautamādibhir yāgam akārayat | samāpte cāmarapater yāge tvarāvān vasiṣṭho nimeḥ karma kariṣyāmīty ājagāma | tatkarmakartṛtvaṁ ca tatra gautamasya dṛṣṭvātha svapate tasmai rājñe mām apratyākhyāyaitad anena gautamāya karmāntaraṁ samarpitaṁ yasmāt tasmād ayaṁ videho bhaviṣyatīti śāpaṁ dadau
उसने भी (निमि ने) उसी समय अन्य गौतम आदि पुरोहितों से यज्ञ सम्पन्न करवाया। इन्द्र का यज्ञ समाप्त होने पर, शीघ्रता से वसिष्ठ 'अब मैं निमि का कार्य करूँगा' — यह कहकर आए। वहाँ उस कर्म के कर्ता गौतम को देखकर उन्होंने राजा से कहा — 'चूँकि तुमने मुझे स्पष्ट अस्वीकार किए बिना ही यह कर्म गौतम को सौंप दिया, इसलिए तुम विदेह हो जाओगे' — यह शाप दिया।
श्लोक 5 (vishnu.4.5.5)
प्रतिबुद्धश् चासाव् अवनिपतिर् अपि प्राह । यस्मान् माम् असंभाष्याज्ञानत एव शयानस्य शापोत्सर्गम् असौ दुष्टगुरुश् चकार तस्मात् तस्यापि देहः पतितो भविष्यतीति प्रतिशापं दत्त्वा देहम् अत्यजत्
pratibuddhaś cāsāv avanipatir api prāha | yasmān mām asaṁbhāṣyājñānata eva śayānasya śāpotsargam asau duṣṭaguruś cakāra tasmāt tasyāpi dehaḥ patito bhaviṣyatīti pratiśāpaṁ dattvā deham atyajat
जागृत हुए उस राजा ने भी कहा — 'चूँकि इस दुष्ट गुरु ने बिना मुझसे बात किए, मानो सोए हुए, अनजान व्यक्ति को ही शाप दे दिया, इसलिए इसका शरीर भी गिर जाएगा' — यह प्रतिशाप देकर उसने अपना शरीर त्याग दिया।
श्लोक 6 (vishnu.4.5.6)
तस्माच् छापाच् च मित्रावरुणयोस् तेजसि वसिष्ठतेजः प्रविष्टम् । उर्वशीदर्शनाद् उद्भूतबीजप्रपातयोस् सकाशाद् वसिष्ठो देहम् अपरं लेभे
tasmāc chāpāc ca mitrāvaruṇayos tejasi vasiṣṭhatejaḥ praviṣṭam | urvaśīdarśanād udbhūtabījaprapātayos sakāśād vasiṣṭho deham aparaṁ lebhe
उस शाप से वसिष्ठ का तेज मित्र और वरुण के तेज में प्रविष्ट हो गया। उर्वशी को देखकर उत्पन्न हुए उनके वीर्य-पात से वसिष्ठ ने दूसरा शरीर प्राप्त किया।
श्लोक 7 (vishnu.4.5.7)
निमेर् अपि तच्छरीरम् अतिमनोहरतैलगन्धादिभिर् उपसंस्क्रियमाणं नैव क्लेदादिकं दोषम् अवाप सद्योमृतम् इव तस्थौ । यज्ञसमाप्तौ भागग्रहणायागतान् देवान् आगतान् ऋत्विज ऊचुः । यजमानाय वरो दीयताम् इति देवैश् च छन्दितोऽसौ निमिर् आह
nimer api taccharīram atimanoharatailagandhādibhir upasaṁskriyamāṇaṁ naiva kledādikaṁ doṣam avāpa sadyomṛtam iva tasthau | yajñasamāptau bhāgagrahaṇāyāgatān devān āgatān ṛtvija ūcuḥ | yajamānāya varo dīyatām iti devaiś ca chandito'sau nimir āha
निमि का वह शरीर भी अत्यन्त मनोहर तेल-सुगंध आदि से संस्कारित होते रहने के कारण सड़न आदि किसी दोष को प्राप्त नहीं हुआ, मानो अभी-अभी मरा हुआ ही पड़ा रहा। यज्ञ की समाप्ति पर, भाग ग्रहण करने आए देवों से ऋत्विजों ने कहा — 'यजमान को वर दिया जाए।' देवों द्वारा ऐसा कहे जाने पर निमि ने कहा —
श्लोक 8 (vishnu.4.5.8)
भगवन्तोऽखिलसंसारदुःखसंघातस्य छेत्तारो न ह्य् एतावज् जगत्य् अन्यद् दुःखम् अस्ति यच् छरीरात्मनोर् वियोगे भवति । तद् अहम् इच्छामि सकललोकलोचनेषु वस्तुं न पुनः शरीरग्रहणं कर्तुम् इत्य् एवम् उक्तैर् देवैर् असाव् अशेषभूतानां नेत्रेष्व् अवतारितः
bhagavanto'khilasaṁsāraduḥkhasaṁghātasya chettāro na hy etāvaj jagaty anyad duḥkham asti yac charīrātmanor viyoge bhavati | tad aham icchāmi sakalalokalocaneṣu vastuṁ na punaḥ śarīragrahaṇaṁ kartum ity evam uktair devair asāv aśeṣabhūtānāṁ netreṣv avatāritaḥ
'हे भगवन्तो! समस्त संसार के दुःख-समूह को काटने वाले देवो! इस संसार में शरीर और आत्मा के वियोग से बढ़कर कोई दुःख नहीं है। इसलिए मैं चाहता हूँ कि मैं समस्त प्राणियों के नेत्रों में निवास करूँ, पुनः शरीर धारण न करूँ।' ऐसा कहे जाने पर देवों ने उसे समस्त प्राणियों के नेत्रों में स्थापित कर दिया।
श्लोक 9 (vishnu.4.5.9)
ततो भूतान्य् उन्मेषनिमेषं चक्रुः । अपुत्रस्य तस्य भूभुजः शरीरम् अराजकभीरवस् ते मुनयोऽरण्या ममन्थुः
tato bhūtāny unmeṣanimeṣaṁ cakruḥ | aputrasya tasya bhūbhujaḥ śarīram arājakabhīravas te munayo'raṇyā mamanthuḥ
तभी से समस्त प्राणी पलक झपकाते हैं (उन्मेष-निमेष)। तब उस अपुत्र राजा के शरीर को, अराजकता के भय से, मुनियों ने अरणि (मंथन-काष्ठ) से मथ डाला।
श्लोक 10 (vishnu.4.5.10)
तत्र च कुमारो जज्ञे जननाज् जनकसंज्ञां चावाप
tatra ca kumāro jajñe jananāj janakasaṁjñāṁ cāvāpa
उससे एक कुमार उत्पन्न हुआ, जो जनन (उत्पत्ति) के कारण 'जनक' नाम को प्राप्त हुआ।
श्लोक 11 (vishnu.4.5.11)
अभूद् विदेहोऽस्य पितेति वैदेहो मथनान् मिथिर् अभूत् । तस्योदावसुः पुत्रोऽभवत् । उदावसोर् नन्दिवर्धनस् ततः सुकेतुः तस्माच् च देवरातस् ततश् च बृहदुक्थस् तस्य च महावीर्यस् तस्यापि सत्यधृतिस् धृतिः ततश् च धृष्टकेतुर् अजायत धृष्टकेतोर् हर्यश्वस् तस्य च मरुर् मरोः प्रतिबन्धकस् तस्मात् कृतरथस् तस्मात् कृतिस् तस्य विबुधः तस्यापि महाधृतिस् ततश् च कृतिरातस् ततो महारोमा । तस्य सुवर्णरोमा तस्यापि ह्रस्वरोमा ततः सीरध्वजोऽभूत् । तस्य पुत्रार्थं यजनभुवं कृषतः सीरे सीता दुहिता समुत्पन्ना । सीरध्वजस्य भ्राता सांकाश्याधिपतिः कुशध्वजनामा । सीरध्वजस्यापत्यं भानुमान् भानुमतः शतद्युम्नः तस्य शुचिस् तस्माद् ऊर्जवहो पुत्रो जज्ञे
abhūd videho'sya piteti vaideho mathanān mithir abhūt | tasyodāvasuḥ putro'bhavat | udāvasor nandivardhanas tataḥ suketuḥ tasmāc ca devarātas tataś ca bṛhadukthas tasya ca mahāvīryas tasyāpi satyadhṛtis dhṛtiḥ tataś ca dhṛṣṭaketur ajāyata dhṛṣṭaketor haryaśvas tasya ca marur maroḥ pratibandhakas tasmāt kṛtarathas tasmāt kṛtis tasya vibudhaḥ tasyāpi mahādhṛtis tataś ca kṛtirātas tato mahāromā | tasya suvarṇaromā tasyāpi hrasvaromā tataḥ sīradhvajo'bhūt | tasya putrārthaṁ yajanabhuvaṁ kṛṣataḥ sīre sītā duhitā samutpannā | sīradhvajasya bhrātā sāṁkāśyādhipatiḥ kuśadhvajanāmā | sīradhvajasyāpatyaṁ bhānumān bhānumataḥ śatadyumnaḥ tasya śucis tasmād ūrjavaho putro jajñe
उसके पिता विदेह थे, इसलिए वह 'वैदेह' कहलाया, और मंथन से उत्पन्न होने के कारण 'मिथि' भी कहलाया। उसका पुत्र उदावसु हुआ। उदावसु से नन्दिवर्धन, उससे सुकेतु, उससे देवरात, उससे बृहदुक्थ, उसका पुत्र महावीर्य, उसका सत्यधृति, उससे धृष्टकेतु उत्पन्न हुआ, धृष्टकेतु का पुत्र हर्यश्व, उसका मरु, मरु का प्रतिबन्धक, उससे कृतरथ, उससे कृति, उसका विबुध, उसका महाधृति, उससे कृतिरात, उससे महारोमा हुआ। उसका पुत्र सुवर्णरोमा, उसका ह्रस्वरोमा, उससे सीरध्वज हुआ। पुत्र-प्राप्ति के लिए यज्ञ-भूमि जोतते हुए उन्हें हल की नोक (सीर) से कन्या सीता प्राप्त हुई। सीरध्वज का भाई साङ्काश्य का स्वामी कुशध्वज नामक था। सीरध्वज का पुत्र भानुमान् हुआ, भानुमान् से शतद्युम्न, उसका शुचि, उससे ऊर्जवह पुत्र उत्पन्न हुआ।
श्लोक 12 (vishnu.4.5.12)
तस्यापि शतध्वजः ततः कुणिः कुणेर् अञ्जनस् तत्पुत्र ऋतुजित् ततोऽरिष्टनेमिस् तस्माच् छ्रुतायुः श्रुतायुषः सुपार्वस् तस्मात् संजयस् ततः क्षेमारिस् तस्माद् अनेनास् तस्माद् मीनरथस् तस्य सत्यरथस् तस्य सात्यरथिः सात्यरथेर् उपगुस् तस्माच् छाश्वतस् तस्मात् सुधन्वा तस्यापि सुभाषः ततः सुश्रुतस् तस्माज् जयो जयपुत्रो विजयस् तस्य च ऋतो नाम सुश्रुतः तस्मात् सुश्रुताज् जयः तस्य पुत्रो विजयः विजयस्य ऋतः ऋतात् सुनयस् ततो वीतहव्यस् तस्माद् धृतिर् धृतेर् बहुलाश्वस् तस्य पुत्रः कृतिः कृतौ संतिष्टतेऽयं जनकवंशः
tasyāpi śatadhvajaḥ tataḥ kuṇiḥ kuṇer añjanas tatputra ṛtujit tato'riṣṭanemis tasmāc chrutāyuḥ śrutāyuṣaḥ supārvas tasmāt saṁjayas tataḥ kṣemāris tasmād anenās tasmād mīnarathas tasya satyarathas tasya sātyarathiḥ sātyarather upagus tasmāc chāśvatas tasmāt sudhanvā tasyāpi subhāṣaḥ tataḥ suśrutas tasmāj jayo jayaputro vijayas tasya ca ṛto nāma suśrutaḥ tasmāt suśrutāj jayaḥ tasya putro vijayaḥ vijayasya ṛtaḥ ṛtāt sunayas tato vītahavyas tasmād dhṛtir dhṛter bahulāśvas tasya putraḥ kṛtiḥ kṛtau saṁtiṣṭate'yaṁ janakavaṁśaḥ
उसका भी पुत्र शतध्वज, उससे कुणि, कुणि का अञ्जन, उसका पुत्र ऋतुजित्, उससे अरिष्टनेमि, उससे श्रुतायु, श्रुतायु का सुपार्व, उससे संजय, उससे क्षेमारि, उससे अनेना, उससे मीनरथ, उसका सत्यरथ, उसका सात्यरथि, सात्यरथि से उपगु, उससे शाश्वत, उससे सुधन्वा, उसका सुभाष, उससे सुश्रुत, उससे जय, जय का पुत्र विजय, उसका ऋत नामक सुश्रुत भी हुआ, उससे जय, उसका पुत्र विजय, विजय का ऋत, ऋत से सुनय, उससे वीतहव्य, उससे धृति, धृति का बहुलाश्व, उसका पुत्र कृति — कृति में ही यह जनक-वंश स्थिर होता है।
श्लोक 13 (vishnu.4.5.13)
इत्य् एते मैथिलाः प्राचुर्येण तेषाम् आत्मविद्याश्रयिणो भूपाला भविष्यन्तीति
ity ete maithilāḥ prācuryeṇa teṣām ātmavidyāśrayiṇo bhūpālā bhaviṣyantīti
ये सब मैथिल राजा हुए; प्रायः इनमें से अधिकांश आत्म-विद्या के आश्रयभूत राजा हुए।