Skip to main content

पञ्चमांश · अध्याय 6

शकट-भंग और वृन्दावन-गमन

अध्याय 5अध्याय-सूचीअध्याय 7

श्लोक 1 (vishnu.5.6.1)

कदाचिच्छकटाधस्ताच्छयानो मधुसूदनः । चिक्षेप चरणावूद्ध्व स्तन्यार्थी प्ररुरोद च

kadācicchakaṭādhastācchayāno madhusūdanaḥ cikṣepa caraṇāvūddhva stanyārthī praruroda ca

एक बार गाड़ी के नीचे लेटे हुए मधुसूदन ने दूध पीने की इच्छा से अपने पैर ऊपर की ओर उछाले और रोने लगे।

श्लोक 2 (vishnu.5.6.2)

तस्य पादप्रहारेणा शकटं परिवर्त्तितम् । विध्वस्तकुम्भभाणडं बै विपरीतं पपात च

tasya pādaprahāreṇā śakaṭaṁ parivarttitam vidhvastakumbhabhāṇaḍaṁ bai viparītaṁ papāta ca

उनके पैर के प्रहार से गाड़ी उलट गई; उसके घड़े-बर्तन टूटकर बिखर गए और वह उलटी होकर गिर पड़ी।

श्लोक 3 (vishnu.5.6.3)

ततो हाहाकृतं सर्व्वो गोपगोपीजनो द्रिज ! आजगामाथ ददृशे बालमुत्तानशायिनम्

tato hāhākṛtaṁ sarvvo gopagopījano drija ! ājagāmātha dadṛśe bālamuttānaśāyinam

हे द्विज! तब सभी गोप-गोपी 'हाय-हाय' करते हुए दौड़े आए और उन्होंने बालक को चित्त लेटा हुआ देखा।

श्लोक 4 (vishnu.5.6.4)

गोपाः केनेति केनेदं शकटं पखिर्त्तितम् । तत्रैवं बालकाश्वोचुर्बालेनानेन पातितम्

gopāḥ keneti kenedaṁ śakaṭaṁ pakhirttitam tatraivaṁ bālakāśvocurbālenānena pātitam

गोपों ने पूछा — 'किसने, किसने इस गाड़ी को उलट दिया?' तब वहाँ खड़े बालकों ने कहा — 'इसी बालक ने इसे गिराया है।'

श्लोक 5 (vishnu.5.6.5)

रुदता दृष्टमस्माभिः पादविक्षेपताड़ितम् । शकटं परिवृत्तं वै नैतदन्यस्य चोष्टितम्

rudatā dṛṣṭamasmābhiḥ pādavikṣepatār̤itam śakaṭaṁ parivṛttaṁ vai naitadanyasya coṣṭitam

'हमने अपनी आँखों से देखा कि रोते हुए इस बालक के पैर की ठोकर से ही यह गाड़ी उलट गई; यह किसी और का कार्य नहीं है।'

श्लोक 6 (vishnu.5.6.6)

ततः पुनरतीवासन् गोपा विस्मितचेतसः । नन्दगोपोऽपि जग्राह बालमत्यन्तविस्मितः

tataḥ punaratīvāsan gopā vismitacetasaḥ nandagopo'pi jagrāha bālamatyantavismitaḥ

तब गोप पुनः अत्यंत विस्मित हुए; और नन्दगोप ने भी अत्यंत आश्चर्यचकित होकर बालक को गोद में उठा लिया।

श्लोक 7 (vishnu.5.6.7)

यशोदा शकटारूढ़भग्रभाण्डकपालिकाः । शकटं चार्च्चयामास दधि-पुष्प-फलाक्षतैः

yaśodā śakaṭārūr̤habhagrabhāṇḍakapālikāḥ śakaṭaṁ cārccayāmāsa dadhi-puṣpa-phalākṣataiḥ

यशोदा ने गाड़ी पर रखे फूटे हुए बर्तनों के टुकड़े हटाकर, दही, फूल, फल और अक्षत से उस गाड़ी की पूजा की।

श्लोक 8 (vishnu.5.6.8)

गर्गश्व गोकुले तत्र वसुदेवप्रणोदितः । प्रच्छन्न एव गोपानां संस्काराकरोत् तयोः

gargaśva gokule tatra vasudevapraṇoditaḥ pracchanna eva gopānāṁ saṁskārākarot tayoḥ

और वसुदेव द्वारा प्रेरित गर्ग मुनि गोकुल में गुप्त रूप से आकर गोपों से छिपे हुए ही उन दोनों बालकों का संस्कार संपन्न किया।

श्लोक 9 (vishnu.5.6.9)

ज्येष्ठञ्च राममित्याह कृष्णञ्चवै तथापरम् । गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो नाम कुर्व्वन् महामतिः

jyeṣṭhañca rāmamityāha kṛṣṇañcavai tathāparam gargo matimatāṁ śreṣṭho nāma kurvvan mahāmatiḥ

बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, महामति गर्ग ने नामकरण करते हुए बड़े का नाम 'राम' और दूसरे का नाम 'कृष्ण' रखा।

श्लोक 10 (vishnu.5.6.10)

स्वल्पेनैव हि कालेन रिङ्गिणौ तौ तदा ब्रजे । घृष्टजानुकरौ तौ हि बभूवतुरुभावपि

svalpenaiva hi kālena riṅgiṇau tau tadā braje ghṛṣṭajānukarau tau hi babhūvaturubhāvapi

बहुत ही अल्पकाल में वे दोनों व्रज में घुटनों के बल घिसटते हुए चलने लगे, और उनके घुटने और हाथ रगड़ खाकर छिल गए।

श्लोक 11 (vishnu.5.6.11)

करीषभस्मदिग्धाङ्गौ भ्रममाणावितस्ततः । न निवारायितु शेके यशोदा न च रोहिणी

karīṣabhasmadigdhāṅgau bhramamāṇāvitastataḥ na nivārāyitu śeke yaśodā na ca rohiṇī

गोबर की राख से लिपटे शरीर वाले वे इधर-उधर घूमते रहते थे; न यशोदा और न रोहिणी उन्हें रोक पाती थीं।

श्लोक 12 (vishnu.5.6.12)

गोवांटमध्ये क्रीड़न्तौ वत्सवाटगतौ पुनः । तदहर्जातगोवतूसपुच्छाकर्षणतत्परौ

govāṁṭamadhye krīr̤antau vatsavāṭagatau punaḥ tadaharjātagovatūsapucchākarṣaṇatatparau

गोशाला के मध्य खेलते हुए तथा पुनः वत्सशाला में जाकर वे उसी दिन जन्मे बछड़ों की पूँछ खींचने में तत्पर रहते थे।

श्लोक 13 (vishnu.5.6.13)

यदा यशोदा तौ बालावेकस्थानचरावुभौ । शशाकि नो वाररितु क्रीड़न्तावतिचञ्चलौ

yadā yaśodā tau bālāvekasthānacarāvubhau śaśāki no vāraritu krīr̤antāvaticañcalau

जब यशोदा उन दोनों अत्यंत चंचल, एक साथ खेलते-घूमते बालकों को रोक नहीं पाईं —

श्लोक 14 (vishnu.5.6.14)

यशोदा यष्टिमादाय कोपेनानुगता च तम् । कृष्णां कमलपत्राक्षं तर्ज्जयन्ती रुषा तदा

yaśodā yaṣṭimādāya kopenānugatā ca tam kṛṣṇāṁ kamalapatrākṣaṁ tarjjayantī ruṣā tadā

तब यशोदा एक छड़ी लेकर क्रोधपूर्वक कमलनयन कृष्ण के पीछे दौड़ीं और रोषपूर्वक उन्हें डाँटने लगीं।

श्लोक 15 (vishnu.5.6.15)

दाम्रा बद्धा तदा मध्ये निबध्याथ उदूखले । कृष्णमक्लिष्टकर्म्माणमाह चेदममर्षिता

dāmrā baddhā tadā madhye nibadhyātha udūkhale kṛṣṇamakliṣṭakarmmāṇamāha cedamamarṣitā

तब रस्सी से बीच में बाँधकर, उसे ओखल से बाँधते हुए, क्रोधित यशोदा ने अथक-कर्मा कृष्ण से यह कहा।

श्लोक 16 (vishnu.5.6.16)

यदि शक्रोषि गच्छ त्वमतिचञ्चलचेष्टित ! इत्युक्त्वा च निजं कर्म्म सा चकार कुटुम्बिनी

yadi śakroṣi gaccha tvamaticañcalaceṣṭita ! ityuktvā ca nijaṁ karmma sā cakāra kuṭumbinī

'हे अत्यंत चंचल आचरण वाले! यदि तू कर सके तो चला जा!' — ऐसा कहकर वह गृहिणी अपने घरेलू काम में लग गई।

श्लोक 17 (vishnu.5.6.17)

व्यग्रायामथ तस्यां स कर्षमाण उदूखलम् । यमलार्ज्जुनमध्येन जगाम कमलेक्षणः

vyagrāyāmatha tasyāṁ sa karṣamāṇa udūkhalam yamalārjjunamadhyena jagāma kamalekṣaṇaḥ

तब जब वह अन्यत्र व्यस्त थीं, कमलनयन कृष्ण उस ओखल को घसीटते हुए यमलार्जुन के बीच से निकल गए।

श्लोक 18 (vishnu.5.6.18)

कर्षता वृक्षयोर्मध्ये तिर्य्यगूगतमुदूखलम् । भग्रावुत्तुङ्गशाखाग्रो तेन तौ यमलार्ज्जुनौ

karṣatā vṛkṣayormadhye tiryyagūgatamudūkhalam bhagrāvuttuṅgaśākhāgro tena tau yamalārjjunau

घसीटे जाने पर ओखल दोनों वृक्षों के बीच तिरछा फँस गया, जिससे वे ऊँची शाखाओं वाले दोनों यमलार्जुन वृक्ष उसके द्वारा टूट गए।

श्लोक 19 (vishnu.5.6.19)

ततः कटकटाशब्दं समाकर्ण्य च कातरः । आजगाम ब्रजजनो ददृशे च महाद्र मौ

tataḥ kaṭakaṭāśabdaṁ samākarṇya ca kātaraḥ ājagāma brajajano dadṛśe ca mahādra mau

तब कड़कड़ाहट की आवाज सुनकर भयभीत व्रजवासी दौड़े आए और उन्होंने उन दोनों विशाल वृक्षों को गिरा हुआ देखा।

श्लोक 20 (vishnu.5.6.20)

भग्रस्कन्धौ निपतितौ भग्रशाखौ महीतले । नवोदूगताल्पदन्तांशु-सितहासञ्च बालकम्

bhagraskandhau nipatitau bhagraśākhau mahītale navodūgatālpadantāṁśu-sitahāsañca bālakam

दोनों वृक्ष टूटे हुए तने और शाखाओं सहित भूमि पर गिरे पड़े थे; और बालक नवोदित छोटे-छोटे दाँतों की चमक के साथ मुस्कुरा रहा था।

श्लोक 21 (vishnu.5.6.21)

तयोर्मध्यगतं बद्धं दाम्रा गाढ़ तथोदरे । ततश्व दामोदरतां स ययौ दामबन्धनात्

tayormadhyagataṁ baddhaṁ dāmrā gār̤ha tathodare tataśva dāmodaratāṁ sa yayau dāmabandhanāt

वह उन दोनों वृक्षों के बीच गया हुआ था, रस्सी से उसके उदर के चारों ओर कसकर बँधा हुआ; और इसी रस्सी-बन्धन के कारण वह 'दामोदर' नाम को प्राप्त हुआ।

श्लोक 22 (vishnu.5.6.22)

गोपबृद्धास्ततः सर्व्वे नन्दगोपपुरोगमाः । मन्त्रयामासुरुद्रिग्रा महोत्पातातिभीरवः

gopabṛddhāstataḥ sarvve nandagopapurogamāḥ mantrayāmāsurudrigrā mahotpātātibhīravaḥ

तब नन्दगोप आदि समस्त वृद्ध गोप, अत्यंत उद्विग्न तथा महान् उत्पातों से भयभीत होकर, परस्पर विचार-विमर्श करने लगे।

श्लोक 23 (vishnu.5.6.23)

स्थानेनेह न नः कार्य्यं गच्छामोऽन्यन्महावनम् । उत्पाता बहवो ह्यत्र दृश्यन्ते नाशहेतवः

sthāneneha na naḥ kāryyaṁ gacchāmo'nyanmahāvanam utpātā bahavo hyatra dṛśyante nāśahetavaḥ

'हमें इस स्थान से कोई प्रयोजन नहीं; चलो किसी अन्य महावन में चलें। यहाँ विनाश के कारणस्वरूप अनेक उत्पात दिखाई दे रहे हैं।'

श्लोक 24 (vishnu.5.6.24)

पूतनाया विनाशश्व शकटस्य विपर्य्ययः । विना वातादि-दोषेण द्रु मयोः पतनं तथा

pūtanāyā vināśaśva śakaṭasya viparyyayaḥ vinā vātādi-doṣeṇa dru mayoḥ patanaṁ tathā

'पूतना का विनाश, गाड़ी का उलटना, तथा वायु आदि किसी दोष के बिना ही दोनों वृक्षों का गिर जाना —'

श्लोक 25 (vishnu.5.6.25)

वृन्दावनमितः स्थानात् तस्माद् गच्छाम मा चिरम् । यावद्भौममहोत्पात-दोषो नाभिभवेदू व्रजम्

vṛndāvanamitaḥ sthānāt tasmād gacchāma mā ciram yāvadbhaumamahotpāta-doṣo nābhibhavedū vrajam

'— अतः इस स्थान से बिना विलम्ब वृन्दावन चलें, इससे पहले कि यह महान् उत्पात-दोष व्रज पर संकट ले आए।'

श्लोक 26 (vishnu.5.6.26)

इति कृत्वा मतिं सर्व्वे गमने ते व्रजौकसः । ऊचुः स्वं स्वं कुलं शीघ्रं गम्यतां मा विलम्बयताम्

iti kṛtvā matiṁ sarvve gamane te vrajaukasaḥ ūcuḥ svaṁ svaṁ kulaṁ śīghraṁ gamyatāṁ mā vilambayatām

इस प्रकार प्रस्थान का निश्चय करके उन सभी व्रजवासियों ने अपने-अपने परिवार से कहा — 'शीघ्र चलो, विलम्ब मत करो।'

श्लोक 27 (vishnu.5.6.27)

ततः क्षणेनः प्रययु शकटैर्गोधनैस्तथा । यूथशो वतूसबालांश्व कालयन्तो व्रजौकसः

tataḥ kṣaṇenaḥ prayayu śakaṭairgodhanaistathā yūthaśo vatūsabālāṁśva kālayanto vrajaukasaḥ

तब क्षणभर में ही व्रजवासी अपनी गाड़ियों और गोधन के साथ, झुंडों में बछड़ों तथा बालकों को हाँकते हुए चल पड़े।

श्लोक 28 (vishnu.5.6.28)

द्रव्यावयवनिद्धूतं क्षणामात्रेण तत् तथा । काक-काकी-समाकीर्णां व्रजस्थानमभूदू द्रिज

dravyāvayavaniddhūtaṁ kṣaṇāmātreṇa tat tathā kāka-kākī-samākīrṇāṁ vrajasthānamabhūdū drija

हे द्विज! उस व्रज-स्थान में क्षणमात्र में सामान-सामग्री सब हट जाने पर वह स्थान कौओं से भर गया।

श्लोक 29 (vishnu.5.6.29)

वृन्दावनं भगवता कृष्णोनाक्लिष्टकर्म्मणा । शुभेन मनसा ध्यातं गबां वृद्धिमभीप्सता

vṛndāvanaṁ bhagavatā kṛṣṇonākliṣṭakarmmaṇā śubhena manasā dhyātaṁ gabāṁ vṛddhimabhīpsatā

भगवान् कृष्ण ने, जो अथक-कर्मा हैं, गौओं की वृद्धि की कामना से शुभ मन से वृन्दावन को ध्यान में रखा था।

श्लोक 30 (vishnu.5.6.30)

ततस्तत्रातिरूक्षेऽपि घर्म्मकाले द्रिजोत्तम! प्रावृटूकाल इवोद्भूतं नवं शस्यं समन्ततः

tatastatrātirūkṣe'pi gharmmakāle drijottama! prāvṛṭūkāla ivodbhūtaṁ navaṁ śasyaṁ samantataḥ

हे द्विजोत्तम! तब वहाँ अत्यंत रूखे ग्रीष्मकाल में भी सर्वत्र नई फसलें उग आईं, मानो वर्षाकाल हो।

श्लोक 31 (vishnu.5.6.31)

स समावासितः सर्व्वो व्रजो वृन्दावने ततः । खकटोवाचटपर्य्यन्तश्वन्द्रार्द्धाकारसंस्थितिः

sa samāvāsitaḥ sarvvo vrajo vṛndāvane tataḥ khakaṭovācaṭaparyyantaśvandrārddhākārasaṁsthitiḥ

तब सम्पूर्ण व्रज वृन्दावन में बस गया, जहाँ गाड़ियों का घेरा अर्धचन्द्राकार रूप में स्थापित किया गया।

श्लोक 32 (vishnu.5.6.32)

वत्सपालौ च संवृत्तौ राम-दामोदरौ ततः एकस्थानस्थितौ गोष्ठे चेरतुर्बाललीलया

vatsapālau ca saṁvṛttau rāma-dāmodarau tataḥ ekasthānasthitau goṣṭhe ceraturbālalīlayā

तब राम और दामोदर वत्स-पालक बन गए, और एक ही स्थान पर गोष्ठ में रहते हुए बाल-लीला करते हुए विचरण करने लगे।

श्लोक 33 (vishnu.5.6.33)

बर्हिपत्रकृतापीड़ौ वन्यपुष्पावतंसकौ । गोपवेणुकृतातोद्य-पत्रवाद्यकृतस्वनौ

barhipatrakṛtāpīr̤au vanyapuṣpāvataṁsakau gopaveṇukṛtātodya-patravādyakṛtasvanau

मोर-पंखों से बने मुकुट धारण किए, वन्य पुष्पों से अलंकृत, गोप-वंशी और पत्ते के वाद्य से ध्वनि उत्पन्न करते हुए —

श्लोक 34 (vishnu.5.6.34)

काकपक्षधरौ बालौ कुमाराविव पावकी । हसन्तौ च रमन्तौ च चेरतुस्तै महाबलौ

kākapakṣadharau bālau kumārāviva pāvakī hasantau ca ramantau ca ceratustai mahābalau

कर्णों के पास केश-गुच्छ धारण किए वे दोनों बालक, मानो अग्नि के दो कुमार हों, हँसते-खेलते हुए विचरण करते थे।

श्लोक 35 (vishnu.5.6.35)

क्वचिद्धसन्तावन्योन्यं क्रीड़मानौ तथापरैः । गोपपुत्रैः समं वत्सांश्वारयन्तौ विचेरतुः

kvaciddhasantāvanyonyaṁ krīr̤amānau tathāparaiḥ gopaputraiḥ samaṁ vatsāṁśvārayantau viceratuḥ

कभी परस्पर हँसते हुए, कभी अन्य गोपपुत्रों के साथ खेलते हुए, वे बछड़ों को चराते हुए विचरण करते थे।

श्लोक 36 (vishnu.5.6.36)

कालेन गच्छता तौ तु सप्तवर्षौ महाव्रजे । सर्व्वस्य जगतः पालौ वत्सपालौ बभूवतुः

kālena gacchatā tau tu saptavarṣau mahāvraje sarvvasya jagataḥ pālau vatsapālau babhūvatuḥ

समय बीतने पर वे दोनों, यद्यपि सम्पूर्ण जगत् के पालक हैं, महाव्रज में सात वर्ष की आयु में वत्स-पालक बन गए।

श्लोक 37 (vishnu.5.6.37)

प्रावृटूकालस्ततोऽतीव मेघौघस्थगिताम्बरः । बभूव वारिधाराभिरैक्यं कुर्व्वन् दिशामिव

prāvṛṭūkālastato'tīva meghaughasthagitāmbaraḥ babhūva vāridhārābhiraikyaṁ kurvvan diśāmiva

तब वर्षाऋतु आई, आकाश मेघों के समूह से अत्यंत आच्छादित हो गया, मानो जल की धाराओं से सभी दिशाएँ एक हो गई हों।

श्लोक 38 (vishnu.5.6.38)

प्ररूढ़नवशस्याञया शक्रगोपाचिता मही । तदा मारकतीवासीत् पद्मरागविभूषिता

prarūr̤hanavaśasyāñayā śakragopācitā mahī tadā mārakatīvāsīt padmarāgavibhūṣitā

नवीन उगी फसलों से समृद्ध, इन्द्रगोप कीड़ों से बिंदुकित पृथ्वी उस समय मानो पद्मराग-मणियों से अलंकृत मरकतमणि के समान प्रतीत होती थी।

श्लोक 39 (vishnu.5.6.39)

जग्मुरुन्मार्गवाहानि निम्रगाम्भांसि सर्व्वतः । मनांसि दुव्विनीतानां प्राप्य लक्ष्मीं नवामिव

jagmurunmārgavāhāni nimragāmbhāṁsi sarvvataḥ manāṁsi duvvinītānāṁ prāpya lakṣmīṁ navāmiva

नदियों के जल सर्वत्र अपने मार्ग से बाहर बहने लगे, मानो अशिष्ट पुरुषों के मन नई सम्पत्ति पाकर उन्मत्त हो गए हों।

श्लोक 40 (vishnu.5.6.40)

न रेजेऽन्तरितश्वन्द्रो निर्म्मलो मलिनैर्घनैः । सद्राक्यवादो मूर्खाणां प्रगलूभाभिरिवोक्तिभिः

na reje'ntaritaśvandro nirmmalo malinairghanaiḥ sadrākyavādo mūrkhāṇāṁ pragalūbhābhirivoktibhiḥ

मलिन मेघों से ढका हुआ निर्मल चन्द्रमा शोभा नहीं पा रहा था — मानो मूर्खों की धृष्ट उक्तियों से सज्जनों की सत्य वाणी आच्छादित हो गई हो।

श्लोक 41 (vishnu.5.6.41)

निगु णोनापि चापेन शक्रस्य गगने पदम् । अवाप्यताविवेकस्य नृपस्येव परिग्रहे

nigu ṇonāpi cāpena śakrasya gagane padam avāpyatāvivekasya nṛpasyeva parigrahe

बिना डोरी वाला होते हुए भी इन्द्रधनुष आकाश में स्थान पा गया — मानो किसी अविवेकी राजा के यहाँ किसी गुणहीन व्यक्ति को आश्रय मिल गया हो।

श्लोक 42 (vishnu.5.6.42)

मेघपृष्ठे बलाकानां रराज विमला ततिः । दुर्वृत्ते वृत्त्चेष्टेव कुलीनस्यातिशोभना

meghapṛṣṭhe balākānāṁ rarāja vimalā tatiḥ durvṛtte vṛttceṣṭeva kulīnasyātiśobhanā

मेघों की पीठ पर बगुलों की निर्मल पंक्ति ऐसी शोभित हो रही थी, मानो दुष्टाचारियों के बीच किसी कुलीन पुरुष का अत्यंत शोभायमान सदाचार हो।

श्लोक 43 (vishnu.5.6.43)

न बबन्धाम्बरे स्थैर्य्य विद्यु दत्यन्तचञ्चला । मैत्रीव प्रवरे पुंसि दुर्ज्जनेन प्रयोजिता

na babandhāmbare sthairyya vidyu datyantacañcalā maitrīva pravare puṁsi durjjanena prayojitā

अत्यंत चंचल बिजली आकाश में कोई स्थिरता नहीं रख पाती थी — मानो किसी दुर्जन द्वारा किसी श्रेष्ठ पुरुष से जोड़ी गई मैत्री हो।

श्लोक 44 (vishnu.5.6.44)

मार्गा बभूवुरस्पष्टा नवशस्यचयावृताः । अर्थान्तरमनुप्राप्ताः प्रजड़ानामिवोक्तयः

mārgā babhūvuraspaṣṭā navaśasyacayāvṛtāḥ arthāntaramanuprāptāḥ prajar̤ānāmivoktayaḥ

नवीन फसलों के समूह से ढके हुए मार्ग अस्पष्ट हो गए — मानो बकवास करने वालों की बातें किसी और ही अर्थ में जा पहुँची हों।

श्लोक 45 (vishnu.5.6.45)

उन्मत्तशिखिसारङ्ग तस्मिन् काले महावने । कृष्ण-रामौ मुदा युक्तौ गोपालैश्चैरतुः सह

unmattaśikhisāraṅga tasmin kāle mahāvane kṛṣṇa-rāmau mudā yuktau gopālaiścairatuḥ saha

उस समय, जहाँ मोर और हिरण उन्मत्त होकर विचरण कर रहे थे, उस महावन में कृष्ण और राम आनन्दपूर्वक गोपबालकों के साथ विचरण करते थे।

श्लोक 46 (vishnu.5.6.46)

क्वचिदू गोपैः समं रम्यं गेयनृत्यरतावुभौ । चेरतुः क्कचिदत्यर्थं शीतवृक्षतलाश्रयौ

kvacidū gopaiḥ samaṁ ramyaṁ geyanṛtyaratāvubhau ceratuḥ kkacidatyarthaṁ śītavṛkṣatalāśrayau

कभी गोपों के साथ मनोहर गान-नृत्य में रत होते, तो कभी अत्यंत शीतल वृक्षों की छाया में आश्रय लेकर विचरण करते थे।

श्लोक 47 (vishnu.5.6.47)

क्वचित् कदम्बस्रक्-चित्रौ मयूरस्त्रग्धरौ क्वचित् । विचित्रौ क्वचिदास्येतां विविधैर्गिरिधातुभिः

kvacit kadambasrak-citrau mayūrastragdharau kvacit vicitrau kvacidāsyetāṁ vividhairgiridhātubhiḥ

कभी कदम्ब-पुष्पों की माला से सज्जित, कभी मयूर-पंखों की माला धारण किए, तो कभी पर्वत की विविध धातुओं से विचित्र रूप में सज्जित होकर वे बैठते थे।

श्लोक 48 (vishnu.5.6.48)

पर्णशय्यासु संसुप्तौ क्वचिन्नद्रान्तरैषिणौ । क्वचिद् गर्ज्जति जीमूते हाहाकारखादृतौ

parṇaśayyāsu saṁsuptau kvacinnadrāntaraiṣiṇau kvacid garjjati jīmūte hāhākārakhādṛtau

कभी पत्तों की शय्या पर सो जाते, निद्रा के बीच विश्राम खोजते; तो कभी मेघ के गरजने पर हाहाकार से चौंक उठते थे।

श्लोक 49 (vishnu.5.6.49)

गायतामन्यगोपानां प्रशंसापरमौ क्वचित् । मयूरकेकानुगतौ गोपवेषुप्रवादकौ

gāyatāmanyagopānāṁ praśaṁsāparamau kvacit mayūrakekānugatau gopaveṣupravādakau

कभी अन्य गोपों के गायन की भूरि-भूरि प्रशंसा करते; और मोरों की केका-ध्वनि का अनुसरण करते हुए स्वयं गोप-वंशी बजाते।

श्लोक 50 (vishnu.5.6.50)

इति नानाविधैर्भावैरुत्तमप्रीतिसंयुतौ । क्रीड़ासक्तौ वने तस्मिन् चेरतुः प्रीतमानसौ

iti nānāvidhairbhāvairuttamaprītisaṁyutau krīr̤āsaktau vane tasmin ceratuḥ prītamānasau

इस प्रकार नाना प्रकार के भावों से परम प्रीति से युक्त, क्रीड़ा में आसक्त वे दोनों उस वन में प्रसन्नचित्त होकर विचरण करते थे।

श्लोक 51 (vishnu.5.6.51)

विकाले तु समं गोभिर्गोपवृन्दसमन्बितौ । आजग्मतुः कृष्ण-बलौ गोपवेशधरावुभौ

vikāle tu samaṁ gobhirgopavṛndasamanbitau ājagmatuḥ kṛṣṇa-balau gopaveśadharāvubhau

संध्या के समय गौओं तथा गोप-समूह के साथ, गोपवेशधारी कृष्ण और बलराम दोनों लौट आते थे।

श्लोक 52 (vishnu.5.6.52)

विकाले च यथाजोष व्रजमत्य महाबलौ । गोपैः समानैः सहितौ चिक्रीड़ातेऽमराविव

vikāle ca yathājoṣa vrajamatya mahābalau gopaiḥ samānaiḥ sahitau cikrīr̤āte'marāviva

और संध्या समय अपनी इच्छानुसार व्रज पहुँचकर वे दोनों महाबली, अपने समान आयु के गोपों के साथ मिलकर देवताओं के समान क्रीड़ा करते थे।

अध्याय 5अध्याय-सूचीअध्याय 7