Skip to main content

अयोध्याकाण्ड · सर्ग 16

आनंदमय आमंत्रण

सर्ग 15सर्ग-सूचीसर्ग 17

श्लोक 1 (ayodhya.16.1)

स तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् । प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥ 16.1 ॥

sa tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam | praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit

वह पुराणों का ज्ञाता सुमंत्र भीड़भरे अंतःपुर के द्वार को पार करके एकांत भीतरी कक्ष में पहुँचा।

श्लोक 2 (ayodhya.16.2)

प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः । अप्रमादिभिरेकाग्रैः स्वानुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥ 16.2 ॥

prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ | apramādibhirekāgraiḥ svānuraktairadhiṣṭhitām

वह कक्ष भाला और धनुष धारण किए, चमकते कुंडल पहने, सावधान, एकाग्रचित्त तथा राजा के प्रति अनुरक्त युवकों द्वारा सुरक्षित था।

श्लोक 3 (ayodhya.16.3)

तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलंकृतान् । ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान् समाहितान् ॥ 16.3 ॥

tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetrapāṇīn svalaṃkṛtān | dadarśa viṣṭhitān dvāri stryadhyakṣān samāhitān

वहाँ उसने गेरुए वस्त्र पहने, भलीभाँति सजे, हाथों में बेंत लिए, द्वार पर तैनात वृद्ध एवं संयत अंतःपुर-रक्षकों को देखा।

श्लोक 4 (ayodhya.16.4)

ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः । सहसोत्पतिताः सर्वे ह्यासनेभ्यः ससम्भ्रमाः ॥ 16.4 ॥

te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ | sahasotpatitāḥ sarve hyāsanebhyaḥ sasambhramāḥ

राम का प्रिय चाहने वाले उन सबने उसे आते देखकर तुरंत और उतावलेपन से अपने आसनों से उठकर खड़े हो गए।

श्लोक 5 (ayodhya.16.5)

तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः । क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमन्त्रो द्वारि तिष्ठति ॥ 16.5 ॥

tānuvāca vinītātmā sūtaputraḥ pradakṣiṇaḥ | kṣipramākhyāta rāmāya sumantro dvāri tiṣṭhati

उस विनम्र और शिष्ट सूतपुत्र ने उनसे कहा, "शीघ्र राम को सूचित करो कि सुमंत्र द्वार पर खड़ा है।"

श्लोक 6 (ayodhya.16.6)

ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः । सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाचचक्षिरे ॥ 16.6 ॥

te rāmamupasaṅgamya bhartuḥ priyacikīrṣavaḥ | sahabhāryāya rāmāya kṣipramevācacakṣire

स्वामी का हित चाहने वाले उन लोगों ने पत्नी सहित बैठे राम के पास जाकर तुरंत यह बात कह सुनाई।

श्लोक 7 (ayodhya.16.7)

प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः । तत्रैवानाययामास राघवः प्रियकाम्यया ॥ 16.7 ॥

prativeditamājñāya sūtamabhyantaraṃ pituḥ | tatraivānāyayāmāsa rāghavaḥ priyakāmyayā

यह सूचना पाकर तथा सुमंत्र को अपने पिता का घनिष्ठ जानकर, राघव ने प्रसन्नता दिखाते हुए उसे वहीं भीतर बुलवा लिया।

श्लोक 8 (ayodhya.16.8)

तं वैश्रवणसंकाशमुपविष्टं स्वलंकृतम् । ददर्श सूतः पर्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे ॥ 16.8 ॥

taṃ vaiśravaṇasaṃkāśamupaviṣṭaṃ svalaṃkṛtam | dadarśa sūtaḥ paryaṅke sauvarṇe sottaracchade

सूतपुत्र ने कुबेर के समान सुसज्जित राम को स्वर्णजड़ित, उत्तम चादर बिछे पलंग पर बैठे देखा।

श्लोक 9 (ayodhya.16.9)

वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना । अनुलिप्तं परार्घ्येन चन्दनेन परंतपम् ॥ 16.9 ॥

varāharudhirābheṇa śucinā ca sugandhinā | anuliptaṃ parārghyena candanena paraṃtapam

शत्रुओं को संतप्त करने वाले राम शूकर के रक्त के समान आभावाले, पवित्र और सुगंधित उत्तम चंदन से अनुलिप्त थे।

श्लोक 10 (ayodhya.16.10)

स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया । उपेतं सीतया भूयश्चित्रया शशिनं यथा ॥ 16.10 ॥

sthitayā pārśvataścāpi vālavyajanahastayā | upetaṃ sītayā bhūyaścitrayā śaśinaṃ yathā

और उनके साथ पार्श्व में चँवर लिए खड़ी सीता भी थीं, जिससे वे चित्रा नक्षत्र सहित चंद्रमा के समान और भी शोभायमान हो रहे थे।

श्लोक 11 (ayodhya.16.11)

तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा । ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत् ॥ 16.11 ॥

taṃ tapantamivādityamupapannaṃ svatejasā | vavande varadaṃ vandī vinayajño vinītavat

शिष्टाचार का ज्ञाता वंदीजन सुमंत्र ने अपने तेज से सूर्य के समान तपते हुए, वरदाता राम को विनयपूर्वक प्रणाम किया।

श्लोक 12 (ayodhya.16.12)

प्राञ्जलिः सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने । राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ 16.12 ॥

prāñjaliḥ sumukhaṃ dṛṣṭvā vihāraśayanāsane | rājaputramuvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ

राजा द्वारा सम्मानित सुमंत्र ने सुंदर मुखवाले राजकुमार को विश्राम-शय्या पर बैठे देखकर हाथ जोड़कर यह कहा।

श्लोक 13 (ayodhya.16.13)

कौसल्या सुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति । महिष्यापि हि कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ 16.13 ॥

kausalyā suprajā rāma pitā tvāṃ draṣṭumicchati | mahiṣyāpi hi kaikeyyā gamyatāṃ tatra mā ciram

"हे राम, कौसल्या के सुपुत्र! तुम्हारे पिता महारानी कैकेयी के साथ तुम्हें देखना चाहते हैं; बिना विलंब के वहाँ जाओ।"

श्लोक 14 (ayodhya.16.14)

एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः । ततः सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह ॥ 16.14 ॥

evamuktastu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ | tataḥ sammānayāmāsa sītāmidamuvāca ha

यह सुनकर महातेजस्वी नरश्रेष्ठ राम अत्यंत प्रसन्न हुए; उन्होंने सुमंत्र का सम्मान करके सीता से यह कहा।

श्लोक 15 (ayodhya.16.15)

देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे । मन्त्रयेते ध्रुवं किंचिदभिषेचनसंहितम् ॥ 16.15 ॥

devi devaśca devī ca samāgamya madantare | mantrayete dhruvaṃ kiṃcidabhiṣecanasaṃhitam

"हे देवी! निश्चय ही राजा और रानी मिलकर मेरे विषय में अभिषेक से संबंधित कोई बात सोच रहे हैं।"

श्लोक 16 (ayodhya.16.16)

लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा । संचोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा ॥ 16.16 ॥

lakṣayitvā hyabhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā | saṃcodayati rājānaṃ madarthamasitekṣaṇā

"मेरा हित चाहने वाली, चतुर और श्यामनयना कैकेयी उनका अभिप्राय जानकर मेरे लिए राजा को प्रेरित कर रही होंगी।"

श्लोक 17 (ayodhya.16.17)

सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी । जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेः सुता ॥ 16.17 ॥

sā prahṛṣṭā mahārājaṃ hitakāmānuvartinī | jananī cārthakāmā me kekayādhipateḥ sutā

"प्रसन्नचित्त, महाराज का हित चाहकर उनका अनुसरण करने वाली केकयराज की वह पुत्री, मेरी वह माता, मेरी भलाई चाहती हुई यह सब कर रही होंगी।"

श्लोक 18 (ayodhya.16.18)

दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह । सुमन्त्रं प्राहिणोद् दूतमर्थकामकरं मम ॥ 16.18 ॥

diṣṭyā khalu mahārājo mahiṣyā priyayā saha | sumantraṃ prāhiṇod dūtamarthakāmakaraṃ mama

"सौभाग्य से ही महाराज ने अपनी प्रिय महारानी के साथ मिलकर मेरी अभिलाषा पूर्ण करने वाले दूत सुमंत्र को भेजा है।"

श्लोक 19 (ayodhya.16.19)

यादृशी परिषत् तत्र तादृशो दूत आगतः । ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ 16.19 ॥

yādṛśī pariṣat tatra tādṛśo dūta āgataḥ | dhruvamadyaiva māṃ rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati

"जैसी वहाँ सभा है, वैसा ही यह दूत आया है; निश्चय ही आज ही राजा मुझे युवराज पद पर अभिषिक्त करेंगे।"

श्लोक 20 (ayodhya.16.20)

हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम् । सह त्वं परिवारेण सुखमास्स्व रमस्व च ॥ 16.20 ॥

hanta śīghramito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatim | saha tvaṃ parivāreṇa sukhamāssva ramasva ca

"चलो, शीघ्र यहाँ से जाकर मैं महाराज के दर्शन करूँ; तुम अपनी सखियों के साथ सुखपूर्वक रहो और आनंद करो।"

श्लोक 21 (ayodhya.16.21)

पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा । आ द्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी ॥ 16.21 ॥

patisammānitā sītā bhartāramasitekṣaṇā | ā dvāramanuvavrāja maṅgalānyabhidadhyuṣī

पति द्वारा सम्मानित श्यामनयना सीता मंगलकामनाएँ करती हुई अपने पति के पीछे-पीछे द्वार तक गईं।

श्लोक 22 (ayodhya.16.22)

राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम् । कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत् ॥ 16.22 ॥

rājyaṃ dvijātibhirjuṣṭaṃ rājasūyābhiṣecanam | kartumarhati te rājā vāsavasyeva lokakṛt

"जिस प्रकार लोकस्रष्टा ब्रह्मा ने इंद्र को राज्य दिया था, उसी प्रकार राजा द्विजों द्वारा सेवित इस राज्य और राजसूय-अभिषेक के योग्य तुम्हें बनाएं।"

श्लोक 23 (ayodhya.16.23)

दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम् । कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम् ॥ 16.23 ॥

dīkṣitaṃ vratasampannaṃ varājinadharaṃ śucim | kuraṅgaśṛṅgapāṇiṃ ca paśyantī tvāṃ bhajāmyaham

"दीक्षित, व्रतपरायण, पवित्र, उत्तम मृगचर्म पहने और हाथ में मृगशृंग लिए हुए तुम्हें देखकर मैं आनंदित होऊँगी।"

श्लोक 24 (ayodhya.16.24)

पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः । वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम् ॥ 16.24 ॥

pūrvāṃ diśaṃ vajradharo dakṣiṇāṃ pātu te yamaḥ | varuṇaḥ paścimāmāśāṃ dhaneśastūttarāṃ diśam

"इंद्र पूर्व दिशा की, यम दक्षिण की, वरुण पश्चिम दिशा की और कुबेर उत्तर दिशा की तुम्हारी रक्षा करें।"

श्लोक 25 (ayodhya.16.25)

अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः । निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ॥ 16.25 ॥

atha sītāmanujñāpya kṛtakautukamaṅgalaḥ | niścakrāma sumantreṇa saha rāmo niveśanāt

तब मंगल-कृत्य संपन्न कर सीता से आज्ञा लेकर राम सुमंत्र के साथ भवन से बाहर निकले।

श्लोक 26 (ayodhya.16.26)

पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः । लक्ष्मणं द्वारि सोऽपश्यत् प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम् ॥ 16.26 ॥

parvatādiva niṣkramya siṃho giriguhāśayaḥ | lakṣmaṇaṃ dvāri so'paśyat prahvāñjalipuṭaṃ sthitam

पर्वत की गुफा से निकलते सिंह के समान बाहर आते हुए राम ने द्वार पर विनम्रतापूर्वक हाथ जोड़े खड़े लक्ष्मण को देखा।

श्लोक 27 (ayodhya.16.27)

अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत् सुहृज्जनैः । स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ॥ 16.27 ॥

atha madhyamakakṣyāyāṃ samāgacchat suhṛjjanaiḥ | sa sarvānarthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca

फिर बीच के आँगन में उनके मित्रगण उनसे मिले; अपने दर्शनार्थियों को देखकर वे उनके पास जाकर उनका अभिनंदन करने लगे।

श्लोक 28 (ayodhya.16.28)

ततः पावकसंकाशमारुरोह रथोत्तमम् । वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजितं राजनन्दनः ॥ 16.28 ॥

tataḥ pāvakasaṃkāśamāruroha rathottamam | vaiyāghraṃ puruṣavyāghro rājitaṃ rājanandanaḥ

तत्पश्चात् पुरुषों में श्रेष्ठ, राजपुत्र राम अग्नि के समान देदीप्यमान, बाघचर्म से आच्छादित उस उत्तम रथ पर आरूढ़ हुए।

श्लोक 29 (ayodhya.16.29)

मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम् । मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया मेरुवर्चसम् ॥ 16.29 ॥

meghanādamasambādhaṃ maṇihemavibhūṣitam | muṣṇantamiva cakṣūṃṣi prabhayā meruvarcasam

वह रथ मेघ के समान गरजने वाला, विशाल, स्वर्ण-रत्नों से सुसज्जित तथा मेरु पर्वत के समान तेजस्वी था, मानो अपनी आभा से आँखों को चौंधिया देता हो।

श्लोक 30 (ayodhya.16.30)

करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः । हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम् ॥ 16.30 ॥

kareṇuśiśukalpaiśca yuktaṃ paramavājibhiḥ | hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivāśugam

वह श्रेष्ठ अश्वों से युक्त था जो हाथी के बच्चों के समान दिखते थे; मानो सहस्राक्ष इंद्र के हरि-युक्त वेगवान रथ के समान था।

श्लोक 31 (ayodhya.16.31)

प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितः श्रिया । स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् ॥ 16.31 ॥

prayayau tūrṇamāsthāya rāghavo jvalitaḥ śriyā | sa parjanya ivākāśe svanavānabhinādayan

उस पर आरूढ़ होकर तेज से देदीप्यमान राघव तुरंत आगे बढ़े, मानो आकाश में गरजते हुए मेघ के समान वह रथ ध्वनि से गूँज उठा।

श्लोक 32 (ayodhya.16.32)

निकेतान्निर्ययौ श्रीमान् महाभ्रादिव चन्द्रमाः । चित्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः ॥ 16.32 ॥

niketānniryayau śrīmān mahābhrādiva candramāḥ | citracāmarapāṇistu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ

वे तेजस्वी राम विशाल मेघ से निकलते चंद्रमा के समान भवन से निकले; और राघव के छोटे भाई लक्ष्मण सुंदर चँवर हाथ में लिए,

श्लोक 33 (ayodhya.16.33)

जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः । ततो हलहलाशब्दस्तुमुलः समजायत ॥ 16.33 ॥

jugopa bhrātaraṃ bhrātā rathamāsthāya pṛṣṭhataḥ | tato halahalāśabdastumulaḥ samajāyata

रथ के पीछे बैठकर अपने भाई की रक्षा करने लगे। तब चारों ओर कोलाहल का तुमुल शोर उठने लगा।

श्लोक 34 (ayodhya.16.34)

तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः । ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसंनिभाः ॥ 16.34 ॥

tasya niṣkramamāṇasya janaughasya samantataḥ | tato hayavarā mukhyā nāgāśca girisaṃnibhāḥ

उनके निकलते ही चारों ओर से जनसमूह उमड़ पड़ा; तत्पश्चात् उत्तम अश्व और पर्वत के समान विशाल हाथी भी आगे बढ़े।

श्लोक 35 (ayodhya.16.35)

अनुजग्मुस्तथा रामं शतशोऽथ सहस्रशः । अग्रतश्चास्य संनद्धाश्चन्दनागुरुभूषिताः ॥ 16.35 ॥

anujagmustathā rāmaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ | agrataścāsya saṃnaddhāścandanāgurubhūṣitāḥ

सैकड़ों और हजारों की संख्या में लोग राम के पीछे-पीछे चलने लगे; और उनके आगे कवचधारी, चंदन-अगुरु से सुसज्जित योद्धा चल रहे थे।

श्लोक 36 (ayodhya.16.36)

खड्गचापधराः शूरा जग्मुराशंसवो जनाः । ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम् ॥ 16.36 ॥

khaḍgacāpadharāḥ śūrā jagmurāśaṃsavo janāḥ | tato vāditraśabdāśca stutiśabdāśca vandinām

तलवार-धनुष धारण किए वीर पुरुष उनकी जय-जयकार करते हुए चल रहे थे; तभी वाद्ययंत्रों की ध्वनि और वंदीजनों की स्तुतियाँ गूँजने लगीं।

श्लोक 37 (ayodhya.16.37)

सिंहनादाश्च शूराणां ततः शुश्रुविरे पथि । हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिः समन्ततः ॥ 16.37 ॥

siṃhanādāśca śūrāṇāṃ tataḥ śuśruvire pathi | harmyavātāyanasthābhirbhūṣitābhiḥ samantataḥ

और मार्ग में वीरों की सिंहगर्जना भी सुनाई पड़ रही थी; चारों ओर अट्टालिकाओं के गवाक्षों में खड़ी सुसज्जित स्त्रियाँ,

श्लोक 38 (ayodhya.16.38)

कीर्यमाणः सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिंदमः । रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः ॥ 16.38 ॥

kīryamāṇaḥ supuṣpaughairyayau strībhirariṃdamaḥ | rāmaṃ sarvānavadyāṅgyo rāmapiprīṣayā tataḥ

उन पर फूलों की वर्षा कर रही थीं; और शत्रुदमन राम उन निर्दोष सुंदरी स्त्रियों द्वारा फूलों से ढके जाते हुए आगे बढ़ रहे थे, जो राम-प्रेम के कारण ऐसा कर रही थीं और

श्लोक 39 (ayodhya.16.39)

वचोभिरग्र्यैर्हर्म्यस्थाः क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे । नूनं नन्दति ते माता कौसल्या मातृनन्दन ॥ 16.39 ॥

vacobhiragryairharmyasthāḥ kṣitisthāśca vavandire | nūnaṃ nandati te mātā kausalyā mātṛnandana

भवनों की छतों पर और भूमि पर खड़ी होकर उत्तम वचनों से उनका अभिनंदन कर रही थीं: "हे मातृनंदन! तुम्हारी माता कौसल्या निश्चय ही आनंदित हो रही होंगी,

श्लोक 40 (ayodhya.16.40)

पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमुपस्थितम् । सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनीं वराम् ॥ 16.40 ॥

paśyantī siddhayātraṃ tvāṃ pitryaṃ rājyamupasthitam | sarvasīmantinībhyaśca sītāṃ sīmantinīṃ varām

तुम्हें अपनी सफल यात्रा में पिता का राज्य प्राप्त करते देखकर।" और वे सब सुहागिन स्त्रियाँ सीता को समस्त सुहागिनों में श्रेष्ठ मानती थीं,

श्लोक 41 (ayodhya.16.41)

अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम् । तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत् तपः ॥ 16.41 ॥

amanyanta hi tā nāryo rāmasya hṛdayapriyām | tayā sucaritaṃ devyā purā nūnaṃ mahat tapaḥ

जो राम के हृदय को प्रिय थीं। "निश्चय ही उस देवी सीता ने पूर्वजन्म में महान तप किया होगा,

श्लोक 42 (ayodhya.16.42)

रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या । इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः । शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः ॥ 16.42 ॥

rohiṇīva śaśāṅkena rāmasaṃyogamāpa yā | iti prāsādaśṛṅgeṣu pramadābhirnarottamaḥ | śuśrāva rājamārgasthaḥ priyā vāca udāhṛtāḥ

जिसके फलस्वरूप रोहिणी के समान चंद्रमा-रूपी राम का संयोग उसे प्राप्त हुआ है" - इस प्रकार राजमार्ग पर जाते हुए उस नरश्रेष्ठ राम ने महलों के शिखरों से स्त्रियों द्वारा कहे गए ये प्रिय वचन सुने।

श्लोक 43 (ayodhya.16.43)

स राघवस्तत्र तदा प्रलापान् शुश्राव लोकस्य समागतस्य । आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरे जनस्य ॥ 16.43 ॥

sa rāghavastatra tadā pralāpān śuśrāva lokasya samāgatasya | ātmādhikārā vividhāśca vācaḥ prahṛṣṭarūpasya pure janasya

वहाँ राघव ने एकत्रित जनसमूह की बातें तथा नगरवासियों द्वारा हर्षित होकर कहे गए अपने विषय में विविध वचन सुने।

श्लोक 44 (ayodhya.16.44)

एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य राजप्रसादाद् विपुलां गमिष्यन् । एते वयं सर्वसमृद्धकामा येषामयं नो भविता प्रशास्ता ॥ 16.44 ॥

eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo'dya rājaprasādād vipulāṃ gamiṣyan | ete vayaṃ sarvasamṛddhakāmā yeṣāmayaṃ no bhavitā praśāstā

"आज यह राघव राजा की कृपा से विशाल राज्य-लक्ष्मी प्राप्त करने जा रहे हैं; हम सब, जिनके ये शासक बनेंगे, अपनी सभी कामनाएँ पूर्ण करने वाले होंगे।"

श्लोक 45 (ayodhya.16.45)

लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय । न ह्यप्रियं किंचन जातु कश्चित् पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन् ॥ 16.45 ॥

lābho janasyāsya yadeṣa sarvaṃ prapatsyate rāṣṭramidaṃ cirāya | na hyapriyaṃ kiṃcana jātu kaścit paśyenna duḥkhaṃ manujādhipe'smin

"यह जनता के लिए लाभप्रद है कि यह चिरकाल तक इस संपूर्ण राज्य को प्राप्त करेंगे; इस नरेश के राज्य में कोई भी कभी कोई अप्रिय बात अथवा दुःख नहीं देखेगा।"

श्लोक 46 (ayodhya.16.46)

स घोषवद्भिश्च हयैः सनागैः पुरःसरैः स्वस्तिकसूतमागधैः । महीयमानः प्रवरैश्च वादकै- रभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥ 16.46 ॥

sa ghoṣavadbhiśca hayaiḥ sanāgaiḥ puraḥsaraiḥ svastikasūtamāgadhaiḥ | mahīyamānaḥ pravaraiśca vādakai- rabhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau

गूँजते हुए घोड़ों और हाथियों के साथ, मंगलपाठक सूत-मागधों को आगे किए, श्रेष्ठ वादकों द्वारा प्रशंसित और सम्मानित होते हुए राम कुबेर के समान आगे बढ़े।

श्लोक 47 (ayodhya.16.47)

करेणुमातङ्गरथाश्वसंकुलं महाजनौघैः परिपूर्णचत्वरम् । प्रभूतरत्नं बहुपण्यसंचयं ददर्श रामो विमलं महापथम् ॥ 16.47 ॥

kareṇumātaṅgarathāśvasaṃkulaṃ mahājanaughaiḥ paripūrṇacatvaram | prabhūtaratnaṃ bahupaṇyasaṃcayaṃ dadarśa rāmo vimalaṃ mahāpatham

राम ने उस निर्मल राजमार्ग को देखा, जो हथिनियों, गजों, रथों और अश्वों से भरा हुआ था, जिसके चौराहे विशाल जनसमूह से भरे थे, तथा जिसमें प्रचुर रत्न और विपुल वस्तुओं का संचय था।

सर्ग 15सर्ग-सूचीसर्ग 17