द्वितीय स्कन्ध · अध्याय 6
पुरुष-सूक्त की पुष्टि
श्लोक 1 (bhagavata.2.6.1)
ब्रह्मोवाच वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातवः । हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च ॥ 6.1 ॥
brahmovāca vācāṁ vahner mukhaṁ kṣetraṁ chandasāṁ sapta dhātavaḥ havya-kavyāmṛtānnānāṁ jihvā sarva-rasasya ca
ब्रह्माजी ने कहा — विराट पुरुष का मुख वाणी का उद्गम-स्थान है, और अग्नि उसकी अधिष्ठात्री देवता है। उनकी त्वचा की सातों धातुएँ वैदिक छन्दों का उद्गम हैं, और उनकी जिह्वा देवताओं के हव्य, पितरों के कव्य, अमृत अन्न तथा समस्त रसों का उद्गम-स्थान है।
श्लोक 2 (bhagavata.2.6.2)
सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे । अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयोः ॥ 6.2 ॥
sarvāsūnāṁ ca vāyoś ca tan-nāse paramāyaṇe aśvinor oṣadhīnāṁ ca ghrāṇo moda-pramodayoḥ
उनकी दोनों नासिकाएँ समस्त प्राण-वायुओं तथा वायुदेव का परम आश्रय हैं। उनकी घ्राण-शक्ति से अश्विनीकुमार देवगण, समस्त औषधियाँ तथा सुगन्ध एवं उससे उत्पन्न आनन्द का उद्भव होता है।
श्लोक 3 (bhagavata.2.6.3)
रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिवः सूर्यस्य चाक्षिणी । कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयोः ॥ 6.3 ॥
rūpāṇāṁ tejasāṁ cakṣur divaḥ sūryasya cākṣiṇī karṇau diśāṁ ca tīrthānāṁ śrotram ākāśa-śabdayoḥ
उनका नेत्र समस्त रूपों तथा तेजस्वी वस्तुओं का उद्गम है; उनकी दोनों आँखें स्वर्ग तथा सूर्य हैं। उनके कान दिशाओं तथा तीर्थों के उद्गम हैं, और उनकी श्रवण-शक्ति आकाश तथा शब्द का उद्गम है।
श्लोक 4 (bhagavata.2.6.4)
तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् । त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि ॥ 6.4 ॥
tad-gātraṁ vastu-sārāṇāṁ saubhagasya ca bhājanam tvag asya sparśa-vāyoś ca sarva-medhasya caiva hi
उनका शरीर समस्त वस्तुओं के सार तथा सौभाग्य का आधार है। उनकी त्वचा स्पर्श-इन्द्रिय तथा वायु का उद्गम है, और वस्तुतः प्रत्येक प्रकार के यज्ञ का भी।
श्लोक 5 (bhagavata.2.6.5)
रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृतः । केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् ॥ 6.5 ॥
romāṇy udbhijja-jātīnāṁ yair vā yajñas tu sambhṛtaḥ keśa-śmaśru-nakhāny asya śilā-lohābhra-vidyutām
उनके शरीर के रोम वनस्पति-जगत के उद्गम हैं, जिनसे यज्ञ की सामग्री जुटती है। उनके सिर के केश, दाढ़ी-मूँछ तथा नख पत्थर, धातु-अयस्क, मेघ तथा विद्युत के उद्गम हैं।
श्लोक 6 (bhagavata.2.6.6)
बाहवो लोकपालानां प्रायशः क्षेमकर्मणाम् ॥ 6.6 ॥
bāhavo loka-pālānāṁ prāyaśaḥ kṣema-karmaṇām
उनकी भुजाएँ लोकपालों का उद्गम हैं, जो प्रायः प्रजा की रक्षा एवं कल्याण के कार्यों में संलग्न रहते हैं।
श्लोक 7 (bhagavata.2.6.7)
विक्रमो भूर्भुवः स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ 6.7 ॥
vikramo bhūr bhuvaḥ svaś ca kṣemasya śaraṇasya ca sarva-kāma-varasyāpi hareś caraṇa āspadam
उनका पद-विक्रम भूः, भुवः तथा स्वः — इन तीनों लोकों — तथा सुरक्षा एवं शरण का उद्गम है। हरि के चरण ही समस्त कामनाओं की पूर्ति के आधार हैं।
श्लोक 8 (bhagavata.2.6.8)
अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापतेः । पुंसः शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृतेः ॥ 6.8 ॥
apāṁ vīryasya sargasya parjanyasya prajāpateḥ puṁsaḥ śiśna upasthas tu prajāty-ānanda-nirvṛteḥ
उनकी जननेन्द्रिय जल, वीर्य, सृष्टि, वर्षा के देवता पर्जन्य तथा प्रजापति का उद्गम है। यही इन्द्रिय संतानोत्पत्ति की पीड़ा को शमन करने वाले आनन्द का भी उद्गम है।
श्लोक 9 (bhagavata.2.6.9)
पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । हिंसाया निऋर्तेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृतः ॥ 6.9 ॥
pāyur yamasya mitrasya parimokṣasya nārada hiṁsāyā nirṛter mṛtyor nirayasya gudaṁ smṛtaḥ
हे नारद! उनकी मलोत्सर्ग-इन्द्रिय यम, मित्र तथा मलत्याग से मिलने वाली राहत का उद्गम मानी गई है, और उनका गुदा-स्थान हिंसा, अनिष्ट (निऋति), मृत्यु तथा नरक का उद्गम है।
श्लोक 10 (bhagavata.2.6.10)
पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिमः । नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणामस्थिसंहतिः ॥ 6.10 ॥
parābhūter adharmasya tamasaś cāpi paścimaḥ nāḍyo nada-nadīnāṁ ca gotrāṇām asthi-saṁhatiḥ
उनकी पीठ पराभव, अधर्म तथा तमस् का उद्गम है। उनकी नाड़ियाँ नदों-नदियों का उद्गम हैं, और उनकी अस्थियों का समूह पर्वत-शृंखलाओं का उद्गम है।
श्लोक 11 (bhagavata.2.6.11)
अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनसः पदम् ॥ 6.11 ॥
avyakta-rasa-sindhūnāṁ bhūtānāṁ nidhanasya ca udaraṁ viditaṁ puṁso hṛdayaṁ manasaḥ padam
उनका उदर अव्यक्त प्रकृति का स्थान माना गया है — जो सागरों का उद्गम तथा प्रलयकाल में प्राणियों के विलीन होने का स्थान है — और उनका हृदय मन का आश्रय है।
श्लोक 12 (bhagavata.2.6.12)
धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ 6.12 ॥
dharmasya mama tubhyaṁ ca kumārāṇāṁ bhavasya ca vijñānasya ca sattvasya parasyātmā parāyaṇam
वह परम आत्मा धर्म का, मेरा, तुम्हारा, चारों कुमारों का तथा भव (शिव) का परम आश्रय है, और वही दिव्य ज्ञान तथा शुद्ध सत्त्व का भी आश्रय है।
श्लोक 13 (bhagavata.2.6.13)
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजाः । सुरासुरनरा नागाः खगा मृगसरीसृपाः ॥ 6.13 ॥
ahaṁ bhavān bhavaś caiva ta ime munayo ’grajāḥ surāsura-narā nāgāḥ khagā mṛga-sarīsṛpāḥ
मैं स्वयं, तुम, तथा भव (शिव) भी, और तुमसे पूर्व जन्मे ये महर्षिगण, देवता, असुर, मनुष्य, नाग, पक्षी, पशु तथा सरीसृप —
श्लोक 14 (bhagavata.2.6.14)
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः । पशवः पितरः सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमाः ॥ 6.14 ॥
gandharvāpsaraso yakṣā rakṣo-bhūta-gaṇoragāḥ paśavaḥ pitaraḥ siddhā vidyādhrāś cāraṇā drumāḥ
गन्धर्व, अप्सराएँ, यक्ष, राक्षस, भूतगण, उरग (सर्पजाति), पशु, पितर, सिद्ध, विद्याधर, चारण तथा वृक्ष —
श्लोक 15 (bhagavata.2.6.15)
अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकसः । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडितः स्तनयित्नवः ॥ 6.15 ॥
anye ca vividhā jīvā jala-sthala-nabhaukasaḥ graharkṣa-ketavas tārās taḍitaḥ stanayitnavaḥ
तथा जल, थल एवं आकाश में रहने वाले अन्य नाना प्रकार के जीव — साथ ही ग्रह, नक्षत्र, केतु (धूमकेतु), तारे, विद्युत की चमक तथा मेघ-गर्जन —
श्लोक 16 (bhagavata.2.6.16)
सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ 6.16 ॥
sarvaṁ puruṣa evedaṁ bhūtaṁ bhavyaṁ bhavac ca yat tenedam āvṛtaṁ viśvaṁ vitastim adhitiṣṭhati
— यह सब कुछ, जो हो चुका है, जो होगा तथा जो अभी है, वह पुरुष ही है। उन्हीं से यह सम्पूर्ण विश्व आवृत है, यद्यपि वे स्वयं मात्र एक बित्ते-भर के रूप में स्थित रहते हैं।
श्लोक 17 (bhagavata.2.6.17)
स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ । एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहिः पुमान् ॥ 6.17 ॥
sva-dhiṣṇyaṁ pratapan prāṇo bahiś ca pratapaty asau evaṁ virājaṁ pratapaṁs tapaty antar bahiḥ pumān
जिस प्रकार सूर्य अपनी कक्षा में तपते हुए बाहर भी अपना ताप फैलाता है, उसी प्रकार वह पुरुष विराट रूप में व्याप्त होकर भीतर और बाहर दोनों ओर तपते (व्याप्त होते) हैं।
श्लोक 18 (bhagavata.2.6.18)
सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् । महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः ॥ 6.18 ॥
so ’mṛtasyābhayasyeśo martyam annaṁ yad atyagāt mahimaiṣa tato brahman puruṣasya duratyayaḥ
वे अमरत्व तथा अभय के स्वामी हैं, क्योंकि वे मरणशीलता को, जो मृत्यु का ही आहार है, लाँघ चुके हैं। अतः हे ब्रह्मन्, पुरुष की यह महिमा दुर्लंघ्य है।
श्लोक 19 (bhagavata.2.6.19)
पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः । अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु ॥ 6.19 ॥
pādeṣu sarva-bhūtāni puṁsaḥ sthiti-pado viduḥ amṛtaṁ kṣemam abhayaṁ tri-mūrdhno ’dhāyi mūrdhasu
समस्त प्राणी पुरुष के एक चरण में स्थित माने गए हैं, जो भौतिक अस्तित्व का आधार है; अमरत्व, सुरक्षा तथा अभय उनके त्रिमूर्धा (त्रिलोकातीत) शीर्ष में प्रतिष्ठित हैं।
श्लोक 20 (bhagavata.2.6.20)
पादास्त्रयो बहिश्चासन्नप्रजानां य आश्रमाः । अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्व्रतः ॥ 6.20 ॥
pādās trayo bahiś cāsann aprajānāṁ ya āśramāḥ antas tri-lokyās tv aparo gṛha-medho ’bṛhad-vrataḥ
उनके शेष तीन चरण इस संसार से परे हैं — ये उन आश्रमों के लिए हैं जो संतानोत्पत्ति से विरत हो चुके हैं। शेष एक चरण त्रिलोक के भीतर है, उस गृहस्थ के लिए जो कठोर ब्रह्मचर्य-व्रत का पालन नहीं करता।
श्लोक 21 (bhagavata.2.6.21)
सृती विचक्रमे विश्वङ्साशनानशने उभे । यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रयः ॥ 6.21 ॥
sṛtī vicakrame viśvaṅ sāśanānaśane ubhe yad avidyā ca vidyā ca puruṣas tūbhayāśrayaḥ
उन्होंने सर्वत्र दोनों मार्गों — भोग सहित तथा त्याग-सहित (आहार-रहित) — को पार किया है। अविद्या और विद्या, दोनों का आश्रय वह पुरुष ही है।
श्लोक 22 (bhagavata.2.6.22)
यस्मादण्डं विराड् जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मकः । तद् द्रव्यमत्यगाद् विश्वं गोभिः सूर्य इवातपन् ॥ 6.22 ॥
yasmād aṇḍaṁ virāḍ jajñe bhūtendriya-guṇātmakaḥ tad dravyam atyagād viśvaṁ gobhiḥ sūrya ivātapan
जिनसे तत्त्वों, इन्द्रियों तथा गुणों से युक्त विराट रूप ब्रह्माण्ड उत्पन्न हुआ, वे उस समस्त सृष्टि से परे हैं, जैसे सूर्य अपनी किरणों से प्रकाशित होते हुए भी उनसे पृथक रहता है।
श्लोक 23 (bhagavata.2.6.23)
यदास्य नाभ्यान्नलिनादहमासं महात्मनः । नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवानृते ॥ 6.23 ॥
yadāsya nābhyān nalinād aham āsaṁ mahātmanaḥ nāvidaṁ yajña-sambhārān puruṣāvayavān ṛte
जब मैं उस महात्मा की नाभि से उत्पन्न कमल से जन्मा, तब मुझे पुरुष के अंगों के अतिरिक्त यज्ञ की सामग्री का कोई ज्ञान नहीं था।
श्लोक 24 (bhagavata.2.6.24)
तेषु यज्ञस्य पशवः सवनस्पतयः कुशाः । इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वितः ॥ 6.24 ॥
teṣu yajñasya paśavaḥ savanaspatayaḥ kuśāḥ idaṁ ca deva-yajanaṁ kālaś coru-guṇānvitaḥ
उन्हीं में यज्ञ-पशु, वनस्पतियाँ तथा कुश उपस्थित थे; और यही देवयजन-भूमि तथा उत्तम गुणों से युक्त काल भी।
श्लोक 25 (bhagavata.2.6.25)
वस्तून्योषधयः स्नेहा रसलोहमृदो जलम् । ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ 6.25 ॥
vastūny oṣadhayaḥ snehā rasa-loha-mṛdo jalam ṛco yajūṁṣi sāmāni cātur-hotraṁ ca sattama
हे सत्तम! अन्य आवश्यक सामग्री भी वहीं थीं — औषधियाँ, घृत, रस, धातु, मिट्टी तथा जल — साथ ही ऋक्, यजुः तथा साम की ऋचाएँ, और यज्ञ सम्पन्न कराने वाले चार प्रकार के पुरोहित।
श्लोक 26 (bhagavata.2.6.26)
नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । देवतानुक्रमः कल्पः सङ्कल्पस्तन्त्रमेव च ॥ 6.26 ॥
nāma-dheyāni mantrāś ca dakṣiṇāś ca vratāni ca devatānukramaḥ kalpaḥ saṅkalpas tantram eva ca
देवताओं के नाम, मन्त्र, दक्षिणाएँ, व्रत, देवताओं के आवाहन का क्रम, कल्प (विधि-प्रक्रिया), संकल्प, तथा शास्त्रोक्त तन्त्र (पद्धति) —
श्लोक 27 (bhagavata.2.6.27)
गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । पुरुषावयवैरेते सम्भाराः सम्भृता मया ॥ 6.27 ॥
gatayo matayaś caiva prāyaścittaṁ samarpaṇam puruṣāvayavair ete sambhārāḥ sambhṛtā mayā
यज्ञ से प्राप्त गतियाँ, उसके सिद्धान्त, प्रायश्चित्त तथा अन्तिम समर्पण — ये सभी सामग्री मैंने पुरुष के अंगों से ही जुटाई।
श्लोक 28 (bhagavata.2.6.28)
इति सम्भृतसम्भारः पुरुषावयवैरहम् । तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम् ॥ 6.28 ॥
iti sambhṛta-sambhāraḥ puruṣāvayavair aham tam eva puruṣaṁ yajñaṁ tenaivāyajam īśvaram
इस प्रकार पुरुष के ही अंगों से सामग्री जुटाकर, मैंने उसी पुरुष की — जो स्वयं यज्ञस्वरूप ईश्वर हैं — उन्हीं साधनों से आराधना की।
श्लोक 29 (bhagavata.2.6.29)
ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिताः ॥ 6.29 ॥
tatas te bhrātara ime prajānāṁ patayo nava ayajan vyaktam avyaktaṁ puruṣaṁ su-samāhitāḥ
तत्पश्चात् तुम्हारे ये नौ भाई, जो प्रजापति हैं, एकाग्रचित्त होकर व्यक्त तथा अव्यक्त, दोनों रूपों वाले पुरुष की आराधना करने लगे।
श्लोक 30 (bhagavata.2.6.30)
ततश्च मनवः काले ईजिरे ऋषयोऽपरे । पितरो विबुधा दैत्या मनुष्याः क्रतुभिर्विभुम् ॥ 6.30 ॥
tataś ca manavaḥ kāle ījire ṛṣayo ’pare pitaro vibudhā daityā manuṣyāḥ kratubhir vibhum
तत्पश्चात् समय के साथ मनुगण, अन्य ऋषिगण, पितर, देवगण, दैत्य तथा मनुष्य — सभी ने यज्ञों द्वारा उस सर्वव्यापी प्रभु की आराधना की।
श्लोक 31 (bhagavata.2.6.31)
नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् । गृहीतमायोरुगुणः सर्गादावगुणः स्वतः ॥ 6.31 ॥
nārāyaṇe bhagavati tad idaṁ viśvam āhitam gṛhīta-māyoru-guṇaḥ sargādāv aguṇaḥ svataḥ
इस सम्पूर्ण विश्व का आधार भगवान नारायण ही हैं, जो सृष्टि के आरम्भ में अपनी विशाल गुणमयी माया को धारण करते हैं, यद्यपि वे स्वभाव से सदैव उन गुणों से परे रहते हैं।
श्लोक 32 (bhagavata.2.6.32)
सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वशः । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ 6.32 ॥
sṛjāmi tan-niyukto ’haṁ haro harati tad-vaśaḥ viśvaṁ puruṣa-rūpeṇa paripāti tri-śakti-dhṛk
उन्हीं की नियुक्ति से मैं सृष्टि करता हूँ, उन्हीं के अधीन हर (शिव) संहार करते हैं, और वे स्वयं पुरुष-रूप में इस विश्व का पालन करते हैं — इस प्रकार वे ही सृष्टि, पालन तथा संहार, तीनों शक्तियों को धारण करने वाले हैं।
श्लोक 33 (bhagavata.2.6.33)
इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि । नान्यद्भगवतः किंचिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ 6.33 ॥
iti te ’bhihitaṁ tāta yathedam anupṛcchasi nānyad bhagavataḥ kiñcid bhāvyaṁ sad-asad-ātmakam
इस प्रकार हे पुत्र, तुमने जो पूछा था, वह मैंने बता दिया। कारण अथवा कार्य के रूप में जो कुछ भी उत्पन्न होता है, वह भगवान से भिन्न कुछ भी नहीं है।
श्लोक 34 (bhagavata.2.6.34)
न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्वचिन्मे मनसो मृषा गतिः । न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन्मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरिः ॥ 6.34 ॥
na bhāratī me ’ṅga mṛṣopalakṣyate na vai kvacin me manaso mṛṣā gatiḥ na me hṛṣīkāṇi patanty asat-pathe yan me hṛdautkaṇṭhyavatā dhṛto hariḥ
हे प्रिय! मेरी वाणी कभी असत्य सिद्ध नहीं होती, न मेरे मन की गति कभी भटकती है, न मेरी इन्द्रियाँ कभी कुमार्ग पर गिरती हैं — क्योंकि मैंने उत्कण्ठापूर्वक हरि को अपने हृदय में धारण कर रखा है।
श्लोक 35 (bhagavata.2.6.35)
सोऽहं समाम्नायमयस्तपोमयः प्रजापतीनामभिवन्दितः पतिः । आस्थाय योगं निपुणं समाहित- स्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भवः ॥ 6.35 ॥
so ’haṁ samāmnāyamayas tapomayaḥ prajāpatīnām abhivanditaḥ patiḥ āsthāya yogaṁ nipuṇaṁ samāhitas taṁ nādhyagacchaṁ yata ātma-sambhavaḥ
मैं, वेद-परम्परा तथा तपस्या का साक्षात् स्वरूप होते हुए भी, प्रजापतियों द्वारा वन्दित स्वामी होते हुए भी, तथा अत्यन्त निपुण एवं एकाग्र योग का अभ्यास करते हुए भी — उन्हें, जिनसे मैं स्वयं उत्पन्न हुआ, नहीं पा सका।
श्लोक 36 (bhagavata.2.6.36)
नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद् यथा नभः स्वान्तमथापरे कुतः ॥ 6.36 ॥
nato ’smy ahaṁ tac-caraṇaṁ samīyuṣāṁ bhavac-chidaṁ svasty-ayanaṁ sumaṅgalam yo hy ātma-māyā-vibhavaṁ sma paryagād yathā nabhaḥ svāntam athāpare kutaḥ
अतः मैं उन्हीं चरणों को प्रणाम करता हूँ, जो उन तक पहुँचने वालों के लिए भवबन्धन को काटने वाले तथा कल्याण एवं मंगल के आश्रय हैं — उन प्रभु के, जिनकी अपनी ही मायाशक्ति के विस्तार को वे स्वयं भी नहीं माप सकते, जैसे आकाश अपनी ही सीमा को नहीं जान सकता — तब अन्य भला कैसे जान सकते हैं?
श्लोक 37 (bhagavata.2.6.37)
नाहं न यूयं यदृतां गतिं विदु- र्न वामदेवः किमुतापरे सुराः । तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥ 6.37 ॥
nāhaṁ na yūyaṁ yad-ṛtāṁ gatiṁ vidur na vāmadevaḥ kim utāpare surāḥ tan-māyayā mohita-buddhayas tv idaṁ vinirmitaṁ cātma-samaṁ vicakṣmahe
न मैं, न तुम, उनकी वास्तविक गति (महिमा) को जानते हैं, न वामदेव (शिव) ही — तब अन्य देवताओं की तो बात ही क्या! उनकी माया से मोहित हमारी बुद्धि इस सृष्टि को केवल अपनी-अपनी सामर्थ्य के अनुसार ही देख पाती है।
श्लोक 38 (bhagavata.2.6.38)
यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादयः । न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नमः ॥ 6.38 ॥
yasyāvatāra-karmāṇi gāyanti hy asmad-ādayaḥ na yaṁ vidanti tattvena tasmai bhagavate namaḥ
जिनके अवतार तथा लीलाओं का गान हम-जैसे भी करते हैं, किन्तु जिन्हें तत्त्वतः नहीं जान पाते — उन भगवान को नमस्कार है।
श्लोक 39 (bhagavata.2.6.39)
स एष आद्यः पुरुषः कल्पे कल्पे सृजत्यजः । आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च ॥ 6.39 ॥
sa eṣa ādyaḥ puruṣaḥ kalpe kalpe sṛjaty ajaḥ ātmātmany ātmanātmānaṁ sa saṁyacchati pāti ca
वही आदि, अजन्मा पुरुष कल्प-कल्प में सृष्टि रचते हैं; वे स्वयं में, स्वयं द्वारा, स्वयं को समेटते और पालते हैं।
श्लोक 40 (bhagavata.2.6.40)
विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ 6.40 ॥
viśuddhaṁ kevalaṁ jñānaṁ pratyak samyag avasthitam satyaṁ pūrṇam anādy-antaṁ nirguṇaṁ nityam advayam
वे शुद्ध, केवल (अद्वितीय) ज्ञानस्वरूप हैं, सदैव अन्तर्मुख तथा पूर्णतः स्वयं में प्रतिष्ठित; सत्य, पूर्ण, आदि-अन्तरहित, निर्गुण, नित्य तथा अद्वितीय हैं।
श्लोक 41 (bhagavata.2.6.41)
ऋषे विदन्ति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ 6.41 ॥
ṛṣe vidanti munayaḥ praśāntātmendriyāśayāḥ yadā tad evāsat-tarkais tirodhīyeta viplutam
हे ऋषे! मुनिजन उन्हें तभी जानते हैं जब उनका मन, इन्द्रियाँ तथा वासनाएँ पूर्णतः शान्त हो जाती हैं; किन्तु वही ज्ञान असत् तर्कों के सहारे प्राप्त करने का प्रयास करने पर धूमिल होकर लुप्त हो जाता है।
श्लोक 42 (bhagavata.2.6.42)
आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य कालः स्वभावः सदसन्मनश्च । द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्नः ॥ 6.42 ॥
ādyo ’vatāraḥ puruṣaḥ parasya kālaḥ svabhāvaḥ sad-asan-manaś ca dravyaṁ vikāro guṇa indriyāṇi virāṭ svarāṭ sthāsnu cariṣṇu bhūmnaḥ
पुरुष परमेश्वर का आदि अवतार है — वे काल, प्रकृति, सत् तथा असत् (व्यक्त-अव्यक्त), और मन हैं; वे द्रव्य, उसके विकार, तीनों गुण, इन्द्रियाँ, विराट रूप, स्वराट (अन्तर्यामी पुरुष), तथा चराचर सभी के समष्टि-स्वरूप हैं।
श्लोक 43 (bhagavata.2.6.43)
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपालाः खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपालाः ॥ 6.43 ॥
ahaṁ bhavo yajña ime prajeśā dakṣādayo ye bhavad-ādayaś ca svarloka-pālāḥ khagaloka-pālā nṛloka-pālās talaloka-pālāḥ
मैं (ब्रह्मा), भव (शिव), यज्ञ (विष्णु), दक्ष आदि ये प्रजापतिगण, तथा तुम्हारे समान अन्य (नारद-कुमारादि), स्वर्गलोक के रक्षक, खगलोक (आकाशचारियों) के रक्षक, मनुष्यलोक के रक्षक, तथा पाताल-लोक के रक्षक —
श्लोक 44 (bhagavata.2.6.44)
गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथाः । ये वा ऋषीणामृषभाः पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्राः । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशाः ॥ 6.44 ॥
gandharva-vidyādhara-cāraṇeśā ye yakṣa-rakṣoraga-nāga-nāthāḥ ye vā ṛṣīṇām ṛṣabhāḥ pitṝṇāṁ daityendra-siddheśvara-dānavendrāḥ anye ca ye preta-piśāca-bhūta- kūṣmāṇḍa-yādo-mṛga-pakṣy-adhīśāḥ
गन्धर्व, विद्याधर तथा चारणों के स्वामी, यक्ष, राक्षस, उरग तथा नागों के अधिपति, ऋषियों तथा पितरों में श्रेष्ठ, दैत्यराज, सिद्धेश्वर तथा दानवेन्द्र, और अन्य भी — प्रेत, पिशाच, भूत, कूष्माण्ड, जलचर, पशु तथा पक्षियों के अधिपति —
श्लोक 45 (bhagavata.2.6.45)
यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोजःसहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ 6.45 ॥
yat kiñca loke bhagavan mahasvad ojaḥ-sahasvad balavat kṣamāvat śrī-hrī-vibhūty-ātmavad adbhutārṇaṁ tattvaṁ paraṁ rūpavad asva-rūpam
और इस लोक में जो कुछ भी तेजयुक्त, शक्तिशाली, बलवान, क्षमावान है, जो कुछ श्री, ह्री (लज्जा) तथा विभूति से युक्त है, जो अद्भुत एवं गहन तत्त्व है — चाहे वह साकार हो या निराकार —
श्लोक 46 (bhagavata.2.6.46)
प्राधान्यतो यानृष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्नः । आपीयतां कर्णकषायशोषा- ननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥ 6.46 ॥
prādhānyato yān ṛṣa āmananti līlāvatārān puruṣasya bhūmnaḥ āpīyatāṁ karṇa-kaṣāya-śoṣān anukramiṣye ta imān supeśān
हे ऋषे! अब मैं महर्षियों द्वारा वर्णित सर्वव्यापी पुरुष के इन प्रमुख, सुन्दर लीला-अवतारों का क्रमशः वर्णन करूँगा — जिन्हें कानों से पीने पर श्रवणेन्द्रिय में संचित मलिनता सूख जाती है।