अष्टम स्कन्ध · अध्याय 11
इन्द्र द्वारा असुरों का संहार
श्लोक 1 (bhagavata.8.11.1)
श्रीशुक उवाच अथो सुराः प्रत्युपलब्धचेतसः परस्य पुंसः परयानुकम्पया । जघ्नुर्भृशं शक्रसमीरणादय- स्तांस्तान्रणे यैरभिसंहताः पुरा ॥ 11.1 ॥
śrī-śuka uvāca atho surāḥ pratyupalabdha-cetasaḥ parasya puṁsaḥ parayānukampayā jaghnur bhṛśaṁ śakra-samīraṇādayas tāṁs tān raṇe yair abhisaṁhatāḥ purā
श्री शुकदेव जी ने कहा — तत्पश्चात् परम पुरुष भगवान की महती कृपा से चेतना पुनः प्राप्त कर, इन्द्र, वायु आदि देवगण अपने उन्हीं शत्रुओं पर, जिन्होंने पहले उन्हें युद्ध में परास्त कर रखा था, अब पूरी शक्ति से प्रहार करने लगे।
श्लोक 2 (bhagavata.8.11.2)
वैरोचनाय संरब्धो भगवान्पाकशासनः । उदयच्छद् यदा वज्रं प्रजा हा हेति चुक्रुशुः ॥ 11.2 ॥
vairocanāya saṁrabdho bhagavān pāka-śāsanaḥ udayacchad yadā vajraṁ prajā hā heti cukruśuḥ
जब क्रोध से भरे हुए पाकशासन (इन्द्र) ने विरोचन-पुत्र बलि पर वज्र उठाया, तब समस्त प्रजा 'हा! हा!' करके चिल्ला उठी।
श्लोक 3 (bhagavata.8.11.3)
वज्रपाणिस्तमाहेदं तिरस्कृत्य पुरःस्थितम् । मनस्विनं सुसम्पन्नं विचरन्तं महामृधे ॥ 11.3 ॥
vajra-pāṇis tam āhedaṁ tiraskṛtya puraḥ-sthitam manasvinaṁ susampannaṁ vicarantaṁ mahā-mṛdhe
उस महासमर में सामने डटे हुए, धैर्यवान तथा सुसज्जित बलि का तिरस्कार करते हुए, वज्रपाणि इन्द्र ने उनसे यह कहा।
श्लोक 4 (bhagavata.8.11.4)
नटवन्मूढ मायाभिर्मायेशान् नो जिगीषसि । जित्वा बालान् निबद्धाक्षान् नटो हरति तद्धनम् ॥ 11.4 ॥
naṭavan mūḍha māyābhir māyeśān no jigīṣasi jitvā bālān nibaddhākṣān naṭo harati tad-dhanam
इन्द्र ने कहा — हे मूढ़! जैसे कोई ठग बालकों की आँखें बाँधकर उन्हें जीत लेता है और उनका धन हर लेता है, वैसे ही तू माया के प्रयोग से हमें, जो स्वयं समस्त माया के स्वामी हैं, जीतने का प्रयत्न कर रहा है।
श्लोक 5 (bhagavata.8.11.5)
आरुरुक्षन्ति मायाभिरुत्सिसृप्सन्ति ये दिवम् । तान्दस्यून्विधुनोम्यज्ञान्पूर्वस्माच्च पदादधः ॥ 11.5 ॥
ārurukṣanti māyābhir utsisṛpsanti ye divam tān dasyūn vidhunomy ajñān pūrvasmāc ca padād adhaḥ
जो अज्ञानी चोर माया के बल पर स्वर्ग में चढ़ना और उससे भी ऊपर उठना चाहते हैं, उन्हें मैं उनके पूर्व स्थान से भी नीचे गिरा देता हूँ।
श्लोक 6 (bhagavata.8.11.6)
सोऽहं दुर्मायिनस्तेऽद्य वज्रेण शतपर्वणा । शिरो हरिष्ये मन्दात्मन्घटस्व ज्ञातिभिः सह ॥ 11.6 ॥
so ’haṁ durmāyinas te ’dya vajreṇa śata-parvaṇā śiro hariṣye mandātman ghaṭasva jñātibhiḥ saha
हे मन्दबुद्धि! वही मैं आज तेरे इस दुष्ट माया-कौशल के बावजूद अपने सैकड़ों पर्वों वाले वज्र से तेरा सिर काट डालूँगा। अपने बन्धु-बान्धवों को लेकर जितना प्रयत्न करना है कर ले।
श्लोक 7 (bhagavata.8.11.7)
श्रीबलिरुवाच सङ्ग्रामे वर्तमानानां कालचोदितकर्मणाम् । कीर्तिर्जयोऽजयो मृत्युः सर्वेषां स्युरनुक्रमात् ॥ 11.7 ॥
śrī-balir uvāca saṅgrāme vartamānānāṁ kāla-codita-karmaṇām kīrtir jayo ’jayo mṛtyuḥ sarveṣāṁ syur anukramāt
श्री बलि ने कहा — इस युद्ध में लगे हुए सभी योद्धा काल-प्रेरित अपने-अपने कर्मों के अधीन हैं। यश, विजय, पराजय और मृत्यु — ये सब क्रमशः सबको प्राप्त होते ही हैं।
श्लोक 8 (bhagavata.8.11.8)
तदिदं कालरशनं जगत् पश्यन्ति सूरयः । न हृष्यन्ति न शोचन्ति तत्र यूयमपण्डिताः ॥ 11.8 ॥
tad idaṁ kāla-raśanaṁ jagat paśyanti sūrayaḥ na hṛṣyanti na śocanti tatra yūyam apaṇḍitāḥ
बुद्धिमान पुरुष इस सम्पूर्ण जगत् को काल की डोर से बँधा हुआ देखते हैं, इसलिए वे न तो हर्षित होते हैं और न ही शोक करते हैं। इसमें तुम विवेकहीन ही सिद्ध होते हो।
श्लोक 9 (bhagavata.8.11.9)
न वयं मन्यमानानामात्मानं तत्र साधनम् । गिरो वः साधुशोच्यानां गृह्णीमो मर्मताडनाः ॥ 11.9 ॥
na vayaṁ manyamānānām ātmānaṁ tatra sādhanam giro vaḥ sādhu-śocyānāṁ gṛhṇīmo marma-tāḍanāḥ
तुम अपने आप को ही अपनी सफलता का कारण मानते हो — ऐसे तुम पर तो सज्जन पुरुष भी दया करते हैं। इसलिए, यद्यपि तुम्हारे वचन हृदय को बेधने वाले हैं, फिर भी हम उन्हें ग्रहण नहीं करते।
श्लोक 10 (bhagavata.8.11.10)
श्रीशुक उवाच इत्याक्षिप्य विभुं वीरो नाराचैर्वीरमर्दनः । आकर्णपूर्णैरहनदाक्षेपैराहतं पुनः ॥ 11.10 ॥
śrī-śuka uvāca ity ākṣipya vibhuṁ vīro nārācair vīra-mardanaḥ ākarṇa-pūrṇair ahanad ākṣepair āha taṁ punaḥ
श्री शुकदेव जी ने कहा — वीरों को भी परास्त करने वाले बलि ने इस प्रकार इन्द्र को फटकारते हुए, कान तक खींचे हुए नाराच बाणों से उन्हें बींध दिया, और फिर कठोर वचनों से उन्हें पुनः धिक्कारा।
श्लोक 11 (bhagavata.8.11.11)
एवं निराकृतो देवो वैरिणा तथ्यवादिना । नामृष्यत् तदधिक्षेपं तोत्राहत इव द्विपः ॥ 11.11 ॥
evaṁ nirākṛto devo vairiṇā tathya-vādinā nāmṛṣyat tad-adhikṣepaṁ totrāhata iva dvipaḥ
इस प्रकार सत्य बोलने वाले अपने शत्रु द्वारा तिरस्कृत होने पर भी, इन्द्र ने उस उलाहने का कोई बुरा नहीं माना — जैसे अंकुश से पीटा गया हाथी उसे बुरा नहीं मानता।
श्लोक 12 (bhagavata.8.11.12)
प्राहरत् कुलिशं तस्मा अमोघं परमर्दनः । सयानो न्यपतद् भूमौ छिन्नपक्ष इवाचलः ॥ 11.12 ॥
prāharat kuliśaṁ tasmā amoghaṁ para-mardanaḥ sayāno nyapatad bhūmau chinna-pakṣa ivācalaḥ
शत्रुओं को कुचलने वाले इन्द्र ने अपना अमोघ वज्र बलि पर छोड़ा, जिससे बलि अपने विमान सहित भूमि पर ऐसे गिर पड़े जैसे पंख कटा हुआ कोई पर्वत गिरता है।
श्लोक 13 (bhagavata.8.11.13)
सखायं पतितं दृष्ट्वा जम्भो बलिसखः सुहृत् । अभ्ययात् सौहृदं सख्युर्हतस्यापि समाचरन् ॥ 11.13 ॥
sakhāyaṁ patitaṁ dṛṣṭvā jambho bali-sakhaḥ suhṛt abhyayāt sauhṛdaṁ sakhyur hatasyāpi samācaran
अपने सखा बलि को गिरा हुआ देखकर, बलि का प्रिय मित्र जम्भासुर आगे बढ़ आया — मानो अपने पराजित मित्र के प्रति भी अपनी मैत्री का धर्म निभा रहा हो।
श्लोक 14 (bhagavata.8.11.14)
स सिंहवाह आसाद्य गदामुद्यम्य रंहसा । जत्रावताडयच्छक्रं गजं च सुमहाबलः ॥ 11.14 ॥
sa siṁha-vāha āsādya gadām udyamya raṁhasā jatrāv atāḍayac chakraṁ gajaṁ ca sumahā-balaḥ
सिंह पर सवार, अत्यंत बलशाली जम्भासुर तेजी से आगे बढ़ा और गदा उठाकर इन्द्र के कन्धे पर तथा उसके हाथी पर प्रहार किया।
श्लोक 15 (bhagavata.8.11.15)
गदाप्रहारव्यथितो भृशं विह्वलितो गजः । जानुभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा कश्मलं परमं ययौ ॥ 11.15 ॥
gadā-prahāra-vyathito bhṛśaṁ vihvalito gajaḥ jānubhyāṁ dharaṇīṁ spṛṣṭvā kaśmalaṁ paramaṁ yayau
गदा के प्रहार से पीड़ित होकर वह हाथी बुरी तरह विह्वल हो गया और अपने घुटनों को धरती पर टेककर मूर्च्छित हो गया।
श्लोक 16 (bhagavata.8.11.16)
ततो रथो मातलिना हरिभिर्दशशतैर्वृतः । आनीतो द्विपमुत्सृज्य रथमारुरुहे विभुः ॥ 11.16 ॥
tato ratho mātalinā haribhir daśa-śatair vṛtaḥ ānīto dvipam utsṛjya ratham āruruhe vibhuḥ
तब मातलि सारथी एक हजार घोड़ों से युक्त रथ ले आया, और वैभवशाली इन्द्र अपने हाथी को छोड़कर उस रथ पर सवार हो गए।
श्लोक 17 (bhagavata.8.11.17)
तस्य तत् पूजयन् कर्म यन्तुर्दानवसत्तमः । शूलेन ज्वलता तं तु स्मयमानोऽहनन्मृधे ॥ 11.17 ॥
tasya tat pūjayan karma yantur dānava-sattamaḥ śūlena jvalatā taṁ tu smayamāno ’hanan mṛdhe
उस सारथी की इस सेवा-भावना की सराहना करते हुए भी, श्रेष्ठ असुर जम्भासुर ने मुस्कुराते हुए युद्धभूमि में धधकते हुए त्रिशूल से उस पर प्रहार कर दिया।
श्लोक 18 (bhagavata.8.11.18)
सेहे रुजं सुदुर्मर्षां सत्त्वमालम्ब्य मातलिः । इन्द्रो जम्भस्य सङ्क्रुद्धो वज्रेणापाहरच्छिरः ॥ 11.18 ॥
sehe rujaṁ sudurmarṣāṁ sattvam ālambya mātaliḥ indro jambhasya saṅkruddho vajreṇāpāharac chiraḥ
मातलि ने असह्य पीड़ा को भी धैर्यपूर्वक सह लिया। इन्द्र इस पर अत्यंत क्रुद्ध हो उठे और अपने वज्र से जम्भासुर का सिर काट डाला।
श्लोक 19 (bhagavata.8.11.19)
जम्भं श्रुत्वा हतं तस्य ज्ञातयो नारदादृषेः । नमुचिश्च बलः पाकस्तत्रापेतुस्त्वरान्विताः ॥ 11.19 ॥
jambhaṁ śrutvā hataṁ tasya jñātayo nāradād ṛṣeḥ namuciś ca balaḥ pākas tatrāpetus tvarānvitāḥ
देवर्षि नारद से जम्भासुर के वध का समाचार सुनकर उसके सम्बन्धी नमुचि, बल और पाक तुरन्त उतावले होकर वहाँ आ पहुँचे।
श्लोक 20 (bhagavata.8.11.20)
वचोभिः परुषैरिन्द्रमर्दयन्तोऽस्य मर्मसु । शरैरवाकिरन् मेघा धाराभिरिव पर्वतम् ॥ 11.20 ॥
vacobhiḥ paruṣair indram ardayanto ’sya marmasu śarair avākiran meghā dhārābhir iva parvatam
वे कठोर वचनों से इन्द्र के हृदय को बेधते हुए, बाणों की ऐसी वर्षा करने लगे जैसे बादल किसी पर्वत पर जलधारा बरसाते हैं।
श्लोक 21 (bhagavata.8.11.21)
हरीन्दशशतान्याजौ हर्यश्वस्य बलः शरैः । तावद्भिरर्दयामास युगपल्लघुहस्तवान् ॥ 11.21 ॥
harīn daśa-śatāny ājau haryaśvasya balaḥ śaraiḥ tāvadbhir ardayām āsa yugapal laghu-hastavān
चपल हाथों वाले असुर बल ने युद्धभूमि में इन्द्र के एक हजार घोड़ों को उतने ही बाणों से एक साथ बींध कर पीड़ित कर दिया।
श्लोक 22 (bhagavata.8.11.22)
शताभ्यां मातलिं पाको रथं सावयवं पृथक् । सकृत्सन्धानमोक्षेण तदद्भुतमभूद् रणे ॥ 11.22 ॥
śatābhyāṁ mātaliṁ pāko rathaṁ sāvayavaṁ pṛthak sakṛt sandhāna-mokṣeṇa tad adbhutam abhūd raṇe
पाक ने एक साथ दो सौ बाण जोड़कर छोड़ते हुए मातलि पर और उसके रथ के हर अंग पर अलग-अलग प्रहार किया — युद्धभूमि में यह सचमुच एक अद्भुत कर्म था।
श्लोक 23 (bhagavata.8.11.23)
नमुचिः पञ्चदशभिः स्वर्णपुङ्खैर्महेषुभिः । आहत्य व्यनदत्सङ्ख्ये सतोय इव तोयदः ॥ 11.23 ॥
namuciḥ pañca-daśabhiḥ svarṇa-puṅkhair maheṣubhiḥ āhatya vyanadat saṅkhye satoya iva toyadaḥ
नमुचि ने स्वर्ण-पंख वाले पन्द्रह विशाल बाणों से इन्द्र को घायल करते हुए, जल से भरे बादल के समान युद्धभूमि में गर्जना की।
श्लोक 24 (bhagavata.8.11.24)
सर्वतः शरकूटेन शक्रं सरथसारथिम् । छादयामासुरसुराः प्रावृट्सूर्यमिवाम्बुदाः ॥ 11.24 ॥
sarvataḥ śara-kūṭena śakraṁ saratha-sārathim chādayām āsur asurāḥ prāvṛṭ-sūryam ivāmbudāḥ
असुरों ने चारों ओर से बाणों के समूह से इन्द्र को, उनके रथ और सारथी सहित, इस प्रकार ढक दिया जैसे वर्षा-ऋतु में बादल सूर्य को ढक लेते हैं।
श्लोक 25 (bhagavata.8.11.25)
अलक्षयन्तस्तमतीव विह्वला विचुक्रुशुर्देवगणाः सहानुगाः । अनायकाः शत्रुबलेन निर्जिता वणिक्पथा भिन्ननवो यथार्णवे ॥ 11.25 ॥
alakṣayantas tam atīva vihvalā vicukruśur deva-gaṇāḥ sahānugāḥ anāyakāḥ śatru-balena nirjitā vaṇik-pathā bhinna-navo yathārṇave
इन्द्र को कहीं न देख पाने से अत्यंत व्याकुल होकर, देवगण अपने अनुचरों सहित विलाप करने लगे। शत्रु-सेना से परास्त और नेतृत्वहीन होकर वे ऐसे लग रहे थे जैसे समुद्र में डूबते हुए जहाज पर फँसे हुए व्यापारी।
श्लोक 26 (bhagavata.8.11.26)
ततस्तुराषाडिषुबद्धपञ्जराद् विनिर्गतः साश्वरथध्वजाग्रणीः । बभौ दिशः खं पृथिवीं च रोचयन् स्वतेजसा सूर्य इव क्षपात्यये ॥ 11.26 ॥
tatas turāṣāḍ iṣu-baddha-pañjarād vinirgataḥ sāśva-ratha-dhvajāgraṇīḥ babhau diśaḥ khaṁ pṛthivīṁ ca rocayan sva-tejasā sūrya iva kṣapātyaye
तब इन्द्र उस बाणों के पिंजरे से बाहर निकल आए और अपने घोड़ों, रथ तथा ध्वजा सहित प्रकट होकर, दिशाओं, आकाश और पृथ्वी को अपने तेज से आलोकित करते हुए, रात्रि के अन्त में उदय होते सूर्य के समान चमकने लगे।
श्लोक 27 (bhagavata.8.11.27)
निरीक्ष्य पृतनां देवः परैरभ्यर्दितां रणे । उदयच्छद् रिपुं हन्तुं वज्रं वज्रधरो रुषा ॥ 11.27 ॥
nirīkṣya pṛtanāṁ devaḥ parair abhyarditāṁ raṇe udayacchad ripuṁ hantuṁ vajraṁ vajra-dharo ruṣā
अपनी सेना को शत्रुओं द्वारा युद्धभूमि में इस प्रकार पीड़ित देखकर, वज्रधारी इन्द्र क्रोध से भर उठे और शत्रु का वध करने के लिए अपना वज्र उठा लिया।
श्लोक 28 (bhagavata.8.11.28)
स तेनैवाष्टधारेण शिरसी बलपाकयोः । ज्ञातीनां पश्यतां राजञ्जहार जनयन्भयम् ॥ 11.28 ॥
sa tenaivāṣṭa-dhāreṇa śirasī bala-pākayoḥ jñātīnāṁ paśyatāṁ rājañ jahāra janayan bhayam
हे राजन्, उसी आठ धारों वाले वज्र से इन्द्र ने बल और पाक दोनों के सिर, उनके सम्बन्धियों के देखते-देखते ही, काट डाले और सबमें भय उत्पन्न कर दिया।
श्लोक 29 (bhagavata.8.11.29)
नमुचिस्तद्वधं दृष्ट्वा शोकामर्षरुषान्वितः । जिघांसुरिन्द्रं नृपते चकार परमोद्यमम् ॥ 11.29 ॥
namucis tad-vadhaṁ dṛṣṭvā śokāmarṣa-ruṣānvitaḥ jighāṁsur indraṁ nṛpate cakāra paramodyamam
हे राजन्, अपने बन्धुओं का यह वध देखकर नमुचि शोक, असहनशीलता और क्रोध से भर उठा, और इन्द्र को मार डालने के लिए उसने अत्यंत भीषण प्रयत्न किया।
श्लोक 30 (bhagavata.8.11.30)
अश्मसारमयं शूलं घण्टावद्धेमभूषणम् । प्रगृह्याभ्यद्रवत् क्रुद्धो हतोऽसीति वितर्जयन् । प्राहिणोद् देवराजाय निनदन् मृगराडिव ॥ 11.30 ॥
aśmasāramayaṁ śūlaṁ ghaṇṭāvad dhema-bhūṣaṇam pragṛhyābhyadravat kruddho hato ’sīti vitarjayan prāhiṇod deva-rājāya ninadan mṛga-rāḍ iva
क्रोधित नमुचि ने घंटियों और स्वर्ण-आभूषणों से सजा हुआ इस्पात का त्रिशूल उठाया और सिंह के समान गरजते हुए तथा 'अब तू मारा गया' कहकर ललकारते हुए, देवराज इन्द्र की ओर दौड़ पड़ा और उस पर वह त्रिशूल छोड़ दिया।
श्लोक 31 (bhagavata.8.11.31)
तदापतद् गगनतले महाजवं विचिच्छिदे हरिरिषुभिः सहस्रधा । तमाहनन्नृप कुलिशेन कन्धरे रुषान्वितस्त्रिदशपतिः शिरो हरन् ॥ 11.31 ॥
tadāpatad gagana-tale mahā-javaṁ vicicchide harir iṣubhiḥ sahasradhā tam āhanan nṛpa kuliśena kandhare ruṣānvitas tridaśa-patiḥ śiro haran
हे राजन्, आकाश में अत्यंत वेग से गिरते हुए उस त्रिशूल को इन्द्र ने अपने बाणों से हजार टुकड़ों में काट डाला। फिर क्रोध से भरे हुए देवराज ने नमुचि के कन्धे पर वज्र से प्रहार कर उसका सिर उतारने का प्रयत्न किया।
श्लोक 32 (bhagavata.8.11.32)
न तस्य हि त्वचमपि वज्र ऊर्जितो बिभेद यः सुरपतिनौजसेरितः । तदद्भुतं परमतिवीर्यवृत्रभित् तिरस्कृतो नमुचिशिरोधरत्वचा ॥ 11.32 ॥
na tasya hi tvacam api vajra ūrjito bibheda yaḥ sura-patinaujaseritaḥ tad adbhutaṁ param ativīrya-vṛtra-bhit tiraskṛto namuci-śirodhara-tvacā
किन्तु देवराज द्वारा पूरी शक्ति से चलाया गया वह प्रबल वज्र नमुचि की त्वचा तक को भी नहीं भेद सका। यह सचमुच अत्यंत विचित्र बात थी कि जिस वज्र ने महाबली वृत्रासुर तक का वध कर दिया था, वही नमुचि की गर्दन की त्वचा के सामने विफल हो गया।
श्लोक 33 (bhagavata.8.11.33)
तस्मादिन्द्रोऽबिभेच्छत्रोर्वज्रः प्रतिहतो यतः । किमिदं दैवयोगेन भूतं लोकविमोहनम् ॥ 11.33 ॥
tasmād indro ’bibhec chatror vajraḥ pratihato yataḥ kim idaṁ daiva-yogena bhūtaṁ loka-vimohanam
अपना वज्र शत्रु से यों टकराकर लौटता देख इन्द्र भयभीत हो उठे और सोचने लगे — 'क्या यह किसी दैवी योग से घटित कोई ऐसी घटना है जो समस्त लोकों को मोहित कर दे?'
श्लोक 34 (bhagavata.8.11.34)
येन मे पूर्वमद्रीणां पक्षच्छेदः प्रजात्यये । कृतो निविशतां भारैः पतत्त्रैः पततां भुवि ॥ 11.34 ॥
yena me pūrvam adrīṇāṁ pakṣa-cchedaḥ prajātyaye kṛto niviśatāṁ bhāraiḥ patattraiḥ patatāṁ bhuvi
इन्द्र ने सोचा — इसी वज्र से मैंने पहले उन उड़ने वाले पर्वतों के पंख काट डाले थे, जो अपने भार से प्रजा का संहार करते हुए भूमि पर गिर पड़ते थे।
श्लोक 35 (bhagavata.8.11.35)
तपःसारमयं त्वाष्ट्रं वृत्रो येन विपाटितः । अन्ये चापि बलोपेताः सर्वास्त्रैरक्षतत्वचः ॥ 11.35 ॥
tapaḥ-sāramayaṁ tvāṣṭraṁ vṛtro yena vipāṭitaḥ anye cāpi balopetāḥ sarvāstrair akṣata-tvacaḥ
इसी वज्र से त्वष्टा की तपस्या के सार से उत्पन्न वृत्रासुर का भी संहार हुआ था, और अन्य भी अनेक बलशाली वीर, जिनकी त्वचा किसी भी शस्त्र से नहीं कट सकती थी, इसी से मारे गए थे।
श्लोक 36 (bhagavata.8.11.36)
सोऽयं प्रतिहतो वज्रो मया मुक्तोऽसुरेऽल्पके । नाहं तदाददे दण्डं ब्रह्मतेजोऽप्यकारणम् ॥ 11.36 ॥
so ’yaṁ pratihato vajro mayā mukto ’sure ’lpake nāhaṁ tad ādade daṇḍaṁ brahma-tejo ’py akāraṇam
वही यह वज्र, जब मैंने एक साधारण से असुर पर छोड़ा, तो निष्फल होकर लौट आया! ब्रह्म-तेज से युक्त होने पर भी यह अब बिना कारण के दण्ड-मात्र रह गया है — अब मैं इसे और नहीं उठाऊँगा।
श्लोक 37 (bhagavata.8.11.37)
इति शक्रं विषीदन्तमाह वागशरीरिणी । नायं शुष्कैरथो नार्द्रैर्वधमर्हति दानवः ॥ 11.37 ॥
iti śakraṁ viṣīdantam āha vāg aśarīriṇī nāyaṁ śuṣkair atho nārdrair vadham arhati dānavaḥ
इस प्रकार खिन्न हुए इन्द्र से एक अशरीरी वाणी बोली — 'यह दानव न तो किसी शुष्क वस्तु से मारा जा सकता है और न ही किसी आर्द्र वस्तु से।'
श्लोक 38 (bhagavata.8.11.38)
मयास्मै यद् वरो दत्तो मृत्युर्नैवार्द्रशुष्कयोः । अतोऽन्यश्चिन्तनीयस्ते उपायो मघवन् रिपोः ॥ 11.38 ॥
mayāsmai yad varo datto mṛtyur naivārdra-śuṣkayoḥ ato ’nyaś cintanīyas te upāyo maghavan ripoḥ
'मैंने इसे यह वरदान दिया है कि इसकी मृत्यु न तो आर्द्र और न ही शुष्क वस्तु से होगी। इसलिए हे मघवन्, अपने इस शत्रु के लिए तुम्हें कोई और ही उपाय सोचना होगा।'
श्लोक 39 (bhagavata.8.11.39)
तां दैवीं गिरमाकर्ण्य मघवान्सुसमाहितः । ध्यायन् फेनमथापश्यदुपायमुभयात्मकम् ॥ 11.39 ॥
tāṁ daivīṁ giram ākarṇya maghavān susamāhitaḥ dhyāyan phenam athāpaśyad upāyam ubhayātmakam
उस दैवी वाणी को सुनकर इन्द्र ध्यानमग्न होकर मनन करने लगे, और तब उन्हें फेन (झाग) के रूप में वह उपाय सूझा, जो न तो पूर्णतः आर्द्र है और न शुष्क।
श्लोक 40 (bhagavata.8.11.40)
न शुष्केण न चार्द्रेण जहार नमुचेः शिरः । तं तुष्टुवुर्मुनिगणा माल्यैश्चावाकिरन्विभुम् ॥ 11.40 ॥
na śuṣkeṇa na cārdreṇa jahāra namuceḥ śiraḥ taṁ tuṣṭuvur muni-gaṇā mālyaiś cāvākiran vibhum
न तो शुष्क और न ही आर्द्र वस्तु से, इन्द्र ने नमुचि का सिर उतार दिया। तब मुनिगणों ने उनकी स्तुति की और उन पुष्पहारों की वर्षा कर उन पूज्य इन्द्र को ढक दिया।
श्लोक 41 (bhagavata.8.11.41)
गन्धर्वमुख्यौ जगतुर्विश्वावसुपरावसू । देवदुन्दुभयो नेदुर्नर्तक्यो ननृतुर्मुदा ॥ 11.41 ॥
gandharva-mukhyau jagatur viśvāvasu-parāvasū deva-dundubhayo nedur nartakyo nanṛtur mudā
गन्धर्वों के प्रमुख विश्वावसु और परावसु ने गीत गाए, देवताओं के नगाड़े बज उठे, और अप्सराएँ आनन्दपूर्वक नाचने लगीं।
श्लोक 42 (bhagavata.8.11.42)
अन्येऽप्येवं प्रतिद्वन्द्वान्वाय्वग्निवरुणादयः । सूदयामासुरसुरान् मृगान्केसरिणो यथा ॥ 11.42 ॥
anye ’py evaṁ pratidvandvān vāyv-agni-varuṇādayaḥ sūdayām āsur asurān mṛgān kesariṇo yathā
इसी प्रकार वायु, अग्नि, वरुण आदि अन्य देवगण भी अपने-अपने प्रतिद्वन्द्वी असुरों का ऐसे संहार करने लगे जैसे सिंह मृगों का वध करते हैं।
श्लोक 43 (bhagavata.8.11.43)
ब्रह्मणा प्रेषितो देवान्देवर्षिर्नारदो नृप । वारयामास विबुधान्दृष्ट्वा दानवसङ्क्षयम् ॥ 11.43 ॥
brahmaṇā preṣito devān devarṣir nārado nṛpa vārayām āsa vibudhān dṛṣṭvā dānava-saṅkṣayam
हे राजन्, दानवों का ऐसा सर्वनाश होते देखकर ब्रह्मा जी ने देवर्षि नारद को भेजा, और नारद जी ने देवताओं को युद्ध से रोका।
श्लोक 44 (bhagavata.8.11.44)
श्रीनारद उवाच भवद्भिरमृतं प्राप्तं नारायणभुजाश्रयैः । श्रिया समेधिताः सर्व उपारमत विग्रहात् ॥ 11.44 ॥
śrī-nārada uvāca bhavadbhir amṛtaṁ prāptaṁ nārāyaṇa-bhujāśrayaiḥ śriyā samedhitāḥ sarva upāramata vigrahāt
श्री नारद ने कहा — भगवान नारायण की भुजाओं की शरण लेकर तुम सबने अमृत प्राप्त कर लिया है और लक्ष्मी की कृपा से सम्पन्न भी हो गए हो। अब इस युद्ध से विराम लो।
श्लोक 45 (bhagavata.8.11.45)
श्रीशुक उवाच संयम्य मन्युसंरम्भं मानयन्तो मुनेर्वचः । उपगीयमानानुचरैर्ययुः सर्वे त्रिविष्टपम् ॥ 11.45 ॥
śrī-śuka uvāca saṁyamya manyu-saṁrambhaṁ mānayanto muner vacaḥ upagīyamānānucarair yayuḥ sarve triviṣṭapam
श्री शुकदेव जी ने कहा — मुनि नारद के वचनों का आदर करते हुए, देवताओं ने अपने क्रोध का उद्वेग शान्त किया, और अपने अनुचरों द्वारा स्तुति किए जाते हुए वे सब स्वर्गलोक को लौट गए।
श्लोक 46 (bhagavata.8.11.46)
येऽवशिष्टा रणे तस्मिन् नारदानुमतेन ते । बलिं विपन्नमादाय अस्तं गिरिमुपागमन् ॥ 11.46 ॥
ye ’vaśiṣṭā raṇe tasmin nāradānumatena te baliṁ vipannam ādāya astaṁ girim upāgaman
उस युद्ध में जो असुर शेष बच गए थे, वे नारद जी की सम्मति से संकटग्रस्त बलि को लेकर अस्ताचल पर्वत की ओर चले गए।
श्लोक 47 (bhagavata.8.11.47)
तत्राविनष्टावयवान् विद्यमानशिरोधरान् । उशना जीवयामास संजीवन्या स्वविद्यया ॥ 11.47 ॥
tatrāvinaṣṭāvayavān vidyamāna-śirodharān uśanā jīvayām āsa saṁjīvanyā sva-vidyayā
वहाँ उशना (शुक्राचार्य) ने अपनी संजीवनी विद्या से उन सभी असुरों को पुनर्जीवित कर दिया जिनके अंग नष्ट नहीं हुए थे और जिनका सिर तथा धड़ अभी भी सुरक्षित था।
श्लोक 48 (bhagavata.8.11.48)
बलिश्चोशनसा स्पृष्टः प्रत्यापन्नेन्द्रियस्मृतिः । पराजितोऽपि नाखिद्यल्लोकतत्त्वविचक्षणः ॥ 11.48 ॥
baliś cośanasā spṛṣṭaḥ pratyāpannendriya-smṛtiḥ parājito ’pi nākhidyal loka-tattva-vicakṣaṇaḥ
शुक्राचार्य के स्पर्श से बलि को अपनी इन्द्रियों और स्मृति पुनः प्राप्त हो गईं। जगत् के यथार्थ स्वरूप को भली-भाँति समझने वाले होने के कारण, पराजित होकर भी वे विचलित नहीं हुए।