प्रथम स्कन्ध · अध्याय 10
शिव-वरदान-वर्णन
श्लोक 1 (devibhagavatam.1.10.1)
ऋषय ऊचुः । सूत पूर्वं त्वया प्रोक्तं व्यासेनामिततेजसा । कृत्वा पुराणमखिलं शुकायाध्यापितं शुभम् ॥ 10.1 ॥
ṛṣaya ūcuḥ sūta pūrvaṁ tvayā proktaṁ vyāsenāmitatejasā kṛtvā purāṇamakhilaṁ śukāyādhyāpitaṁ śubham
ऋषियों ने कहा — हे सूत! आपने पहले कहा था कि अमित तेजस्वी व्यास ने सम्पूर्ण शुभ पुराण की रचना करके उसे शुक को पढ़ाया।
श्लोक 2 (devibhagavatam.1.10.2)
व्यासेन तु तपस्तप्त्वा कथमुत्पादितः शुकः । विस्तरं ब्रूहि सकलं यच्छ्रुतं कृष्णतस्त्वया ॥ 10.2 ॥
vyāsena tu tapastaptvā kathamutpāditaḥ śukaḥ vistaraṁ brūhi sakalaṁ yacchrutaṁ kṛṣṇatastvayā
परन्तु व्यास ने तप करके शुक को कैसे उत्पन्न किया? हे सूत! जो कुछ आपने कृष्ण से सुना है, वह सब विस्तारपूर्वक बताइए।
श्लोक 3 (devibhagavatam.1.10.3)
सूत उवाच । प्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं व्यासात्सत्यवतीसुतात् । यथोत्पन्नः शुकः साक्षाद्योगिनां प्रवरो मुनिः ॥ 10.3 ॥
sūta uvāca pravakṣyāmi śukotpattiṁ vyāsātsatyavatīsutāt yathotpannaḥ śukaḥ sākṣādyogināṁ pravaro muniḥ
सूत ने कहा — मैं सत्यवती-पुत्र व्यास से शुक की उत्पत्ति का वर्णन करूँगा — जैसे साक्षात योगियों में श्रेष्ठ मुनि शुक उत्पन्न हुए।
श्लोक 4 (devibhagavatam.1.10.4)
मेरुशृङ्गे महारम्ये व्यासः सत्यवतीसुतः । तपश्चचार सोऽत्युग्रं पुत्रार्थं कृतनिश्चयः ॥ 10.4 ॥
meruśṛṅge mahāramye vyāsaḥ satyavatīsutaḥ tapaścacāra so'tyugraṁ putrārthaṁ kṛtaniścayaḥ
मेरु के परम रमणीय शिखर पर सत्यवती-पुत्र व्यास ने पुत्र-प्राप्ति के दृढ़ निश्चय के साथ अत्यंत घोर तप किया।
श्लोक 5 (devibhagavatam.1.10.5)
जपन्नेकाक्षरं मन्त्रं वाग्बीजं नारदाच्छ्रुतम् । ध्यायन्परां महामायां पुत्रकामस्तपोनिधिः ॥ 10.5 ॥
japannekākṣaraṁ mantraṁ vāgbījaṁ nāradācchrutam dhyāyanparāṁ mahāmāyāṁ putrakāmastaponidhiḥ
नारद से सुने वाग्बीज एकाक्षर मंत्र का जप करते हुए, परम महामाया का ध्यान करते हुए, तप के भण्डार पुत्रकामी व्यास ने —
श्लोक 6 (devibhagavatam.1.10.6)
अग्नेर्भूमेस्तथा वायोरन्तरिक्षस्य चाप्ययम् । वीर्येण सम्मितः पुत्रो मम भूयादिति स्म ह ॥ 10.6 ॥
agnerbhūmestathā vāyorantarikṣasya cāpyayam vīryeṇa sammitaḥ putro mama bhūyāditi sma ha
— प्रार्थना की — 'अग्नि, पृथ्वी, वायु और आकाश के समान वीर्यवान पुत्र मुझे प्राप्त हो।'
श्लोक 7 (devibhagavatam.1.10.7)
अतिष्ठत्स गताहारः शतसंवत्सरं प्रभुः । आराधयन्महादेवं तथैव च सदाशिवाम् ॥ 10.7 ॥
atiṣṭhatsa gatāhāraḥ śatasaṁvatsaraṁ prabhuḥ ārādhayanmahādevaṁ tathaiva ca sadāśivām
वह प्रभु आहार त्यागकर सौ वर्षों तक वहीं खड़े रहे, महादेव तथा उसी प्रकार सदाशिवा (शिव-शक्ति) की आराधना करते हुए।
श्लोक 8 (devibhagavatam.1.10.8)
शक्तिः सर्वत्र पूज्येति विचार्य च पुनः पुनः । अशक्तो निन्द्यते लोके शक्तस्तु परिपूज्यते ॥ 10.8 ॥
śaktiḥ sarvatra pūjyeti vicārya ca punaḥ punaḥ aśakto nindyate loke śaktastu paripūjyate
बार-बार यह विचार करते हुए कि शक्ति ही सर्वत्र पूज्य है — क्योंकि अशक्त संसार में निन्दित होता है, और शक्तिशाली ही पूजित होता है —
श्लोक 9 (devibhagavatam.1.10.9)
यत्र पर्वतशृङ्गे वै कर्णिकारवनाद्भुते । क्रीडन्ति देवताः सर्वे मुनयश्च तपोऽधिकाः ॥ 10.9 ॥
yatra parvataśṛṅge vai karṇikāravanādbhute krīḍanti devatāḥ sarve munayaśca tapo'dhikāḥ
— जहाँ उस पर्वत-शिखर पर, कर्णिकार वृक्षों के अद्भुत वन में, समस्त देवगण तथा तप में अधिक मुनिगण क्रीड़ा करते हैं,
श्लोक 10 (devibhagavatam.1.10.10)
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनौ तथा । वसन्ति मुनयो यत्र ये चान्ये ब्रह्मवित्तमाः ॥ 10.10 ॥
ādityā vasavo rudrā marutaścāśvinau tathā vasanti munayo yatra ye cānye brahmavittamāḥ
— जहाँ आदित्य, वसु, रुद्र, मरुत तथा अश्विनी-कुमार, तथा वे मुनिगण और अन्य ब्रह्मवेत्ता निवास करते हैं,
श्लोक 11 (devibhagavatam.1.10.11)
तत्र हेमगिरेः शृङ्गे सङ्गीतध्वनिनादिते । तपश्चचार धर्मात्मा व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ 10.11 ॥
tatra hemagireḥ śṛṅge saṅgītadhvaninādite tapaścacāra dharmātmā vyāsaḥ satyavatīsutaḥ
— वहाँ संगीत-ध्वनि से गुंजायमान उस स्वर्णगिरि के शिखर पर धर्मात्मा सत्यवती-पुत्र व्यास ने तप किया।
श्लोक 12 (devibhagavatam.1.10.12)
ततोऽस्य तेजसा व्याप्तं विश्वं सर्वं चराचरम् । अग्निवर्णा जटा जाता पाराशर्यस्य धीमतः ॥ 10.12 ॥
tato'sya tejasā vyāptaṁ viśvaṁ sarvaṁ carācaram agnivarṇā jaṭā jātā pārāśaryasya dhīmataḥ
उनके तेज से यह सम्पूर्ण चराचर विश्व व्याप्त हो गया; बुद्धिमान पाराशर्य के अग्निवर्ण जटाएँ उत्पन्न हो गईं।
श्लोक 13 (devibhagavatam.1.10.13)
ततोऽस्य तेज आलक्ष्य भयमाप शचीपतिः । तुरासाहं तदा दृष्ट्वा भयत्रस्तं श्रमातुरम् ॥ 10.13 ॥
tato'sya teja ālakṣya bhayamāpa śacīpatiḥ turāsāhaṁ tadā dṛṣṭvā bhayatrastaṁ śramāturam
तब उनके तेज को देखकर शचीपति (इन्द्र) भयभीत हो गए; उस तुरासाह् को भय से त्रस्त तथा श्रम से आतुर देखकर —
श्लोक 14 (devibhagavatam.1.10.14)
उवाच भगवान् रुद्रो मघवन्तं तथास्थितम् । शङ्कर उवाच । कथमिन्द्राद्य भीतोऽसि किं दुःखं ते सुरेश्वर ॥ 10.14 ॥
uvāca bhagavān rudro maghavantaṁ tathāsthitam śaṅkara uvāca kathamindrādya bhīto'si kiṁ duḥkhaṁ te sureśvara
— भगवान रुद्र ने वहाँ खड़े मघवा से कहा। शंकर ने कहा — हे इन्द्र! आज तुम क्यों भयभीत हो? हे सुरेश्वर! तुम्हें क्या दुःख है?
श्लोक 15 (devibhagavatam.1.10.15)
अमर्षो नैव कर्तव्यस्तापसेषु कदाचन । तपश्चरन्ति मुनयो ज्ञात्वा मां शक्तिसंयुतम् ॥ 10.15 ॥
amarṣo naiva kartavyastāpaseṣu kadācana tapaścaranti munayo jñātvā māṁ śaktisaṁyutam
'तपस्वियों पर कभी क्रोध नहीं करना चाहिए; मुनिगण मुझे शक्तिसंयुक्त जानकर ही तप करते हैं।'
श्लोक 16 (devibhagavatam.1.10.16)
न त्वेतेऽहितमिच्छन्ति तापसाः सर्वथैव हि । इत्युक्तवचनः शक्रस्तमुवाच वृषध्वजम् ॥ 10.16 ॥
na tvete'hitamicchanti tāpasāḥ sarvathaiva hi ityuktavacanaḥ śakrastamuvāca vṛṣadhvajam
'ये तपस्वी कभी भी किसी का अहित नहीं चाहते।' इस प्रकार कहे जाने पर इन्द्र ने उस वृषभध्वज से कहा —
श्लोक 17 (devibhagavatam.1.10.17)
कस्मात्तपस्यति व्यासः कोऽर्थस्तस्य मनोगतः । शिव उवाच । पाराशर्यस्तु पुत्रार्थी तपश्चरति दुश्चरम् ॥ 10.17 ॥
kasmāttapasyati vyāsaḥ ko'rthastasya manogataḥ śiva uvāca pārāśaryastu putrārthī tapaścarati duścaram
'व्यास किसलिए तप कर रहे हैं? उनके मन में क्या अभिप्राय है?' शिव ने कहा — 'पाराशर्य पुत्र की कामना से यह दुष्कर तप कर रहे हैं।'
श्लोक 18 (devibhagavatam.1.10.18)
पूर्णवर्षशतं जातं ददाम्यद्य सुतं शुभम् । सूत उवाच । इत्युक्त्या वासवं रुद्रो दयया मुदिताननः ॥ 10.18 ॥
pūrṇavarṣaśataṁ jātaṁ dadāmyadya sutaṁ śubham sūta uvāca ityuktyā vāsavaṁ rudro dayayā muditānanaḥ
'सौ वर्ष पूर्ण होने पर मैं आज ही उन्हें शुभ पुत्र प्रदान करूँगा।' सूत ने कहा — इन्द्र से यह कहकर रुद्र, दयायुक्त प्रसन्न मुख से,
श्लोक 19 (devibhagavatam.1.10.19)
गत्वा ऋषिसमीपं तु तमुवाच जगद्गुरुः । उत्तिष्ठ वासवीपुत्र पुत्रस्ते भविता शुभः ॥ 10.19 ॥
gatvā ṛṣisamīpaṁ tu tamuvāca jagadguruḥ uttiṣṭha vāsavīputra putraste bhavitā śubhaḥ
ऋषि के समीप जाकर, उस जगद्गुरु ने उनसे कहा — 'हे वत्स! उठो, तुम्हें शुभ पुत्र प्राप्त होगा।'
श्लोक 20 (devibhagavatam.1.10.20)
सर्वतेजोमयो ज्ञानी कीर्तिकर्ता तवानघ । अखिलस्य जनस्यात्र वल्लभस्ते सुतः सदा ॥ 10.20 ॥
sarvatejomayo jñānī kīrtikartā tavānagha akhilasya janasyātra vallabhaste sutaḥ sadā
'हे निष्पाप! वह समस्त तेजोमय, ज्ञानी, तुम्हारे लिए कीर्ति करने वाला होगा; तुम्हारा वह पुत्र यहाँ सदा समस्त प्राणियों को प्रिय होगा।'
श्लोक 21 (devibhagavatam.1.10.21)
भविष्यति गुणैः पूर्णः सात्त्विकैः सत्यविक्रमः । सूत उवाच । तदाकर्ण्य वचः श्लक्ष्णं कृष्णद्वैपायनस्तदा ॥ 10.21 ॥
bhaviṣyati guṇaiḥ pūrṇaḥ sāttvikaiḥ satyavikramaḥ sūta uvāca tadākarṇya vacaḥ ślakṣṇaṁ kṛṣṇadvaipāyanastadā
'वह सात्त्विक गुणों से परिपूर्ण, सत्य-पराक्रमी होगा।' सूत ने कहा — यह कोमल वचन सुनकर कृष्णद्वैपायन ने तब —
श्लोक 22 (devibhagavatam.1.10.22)
शूलपाणिं नमस्कृत्य जगामाश्रममात्मनः । स गत्वाश्रममेवाशु बहुवर्षश्रमातुरः ॥ 10.22 ॥
śūlapāṇiṁ namaskṛtya jagāmāśramamātmanaḥ sa gatvāśramamevāśu bahuvarṣaśramāturaḥ
— शूलपाणि को नमस्कार करके अपने आश्रम को चले गए; आश्रम पहुँचकर, अनेक वर्षों के श्रम से आतुर होकर,
श्लोक 23 (devibhagavatam.1.10.23)
अरणीसहितं गुह्यं ममन्थाग्निं चिकीर्षया । मन्थनं कुर्वतस्तस्य चित्ते चिन्ताभरस्तदा ॥ 10.23 ॥
araṇīsahitaṁ guhyaṁ mamanthāgniṁ cikīrṣayā manthanaṁ kurvatastasya citte cintābharastadā
उन्होंने अरणि सहित गुह्य अग्नि का मंथन किया, किसी कार्य की इच्छा से; मंथन करते हुए उनके मन में तब चिन्ता का भार उठा —
श्लोक 24 (devibhagavatam.1.10.24)
प्रादुर्बभूव सहसा सुतोत्पत्तौ महात्मनः । मन्थानारणिसंयोगान्मन्थनाच्च समुद्भवः ॥ 10.24 ॥
prādurbabhūva sahasā sutotpattau mahātmanaḥ manthānāraṇisaṁyogānmanthanācca samudbhavaḥ
— उस महात्मा के मन में सहसा पुत्रोत्पत्ति के विषय में यह विचार उत्पन्न हुआ — 'मंथन-दण्ड और अरणि के संयोग से, मंथन से उत्पन्न होता है —'
श्लोक 25 (devibhagavatam.1.10.25)
पावकस्य यथा तद्वत्कथं मे स्यात्सुतोद्भवः । पुत्रारणिस्तु या ख्याता सा ममाद्य न विद्यते ॥ 10.25 ॥
pāvakasya yathā tadvatkathaṁ me syātsutodbhavaḥ putrāraṇistu yā khyātā sā mamādya na vidyate
'— अग्नि, जैसे उसी प्रकार — तो मेरे लिए पुत्र कैसे उत्पन्न होगा? पुत्र के लिए जो अरणि (माध्यम) प्रसिद्ध है, वह मेरे पास आज विद्यमान नहीं है।'
श्लोक 26 (devibhagavatam.1.10.26)
तरुणी रूपसम्पन्ना कुलोत्पन्ता पतिव्रता । कथं करोमि कान्तां च पादयोः शृङ्खलासमाम् ॥ 10.26 ॥
taruṇī rūpasampannā kulotpantā pativratā kathaṁ karomi kāntāṁ ca pādayoḥ śṛṅkhalāsamām
'रूपसम्पन्न, सुकुलोत्पन्न, पतिव्रता युवती — मैं ऐसी पत्नी को, जो मेरे पैरों की शृंखला के समान होगी, कैसे ग्रहण करूँ?'
श्लोक 27 (devibhagavatam.1.10.27)
पुत्रोत्पादनदक्षां च पातिव्रत्ये सदा स्थिताम् । पतिव्रतापि दक्षापि रूपवत्यपि कामिनी ॥ 10.27 ॥
putrotpādanadakṣāṁ ca pātivratye sadā sthitām pativratāpi dakṣāpi rūpavatyapi kāminī
'— जो पुत्रोत्पत्ति में दक्ष हो और सदा पातिव्रत्य में स्थित हो; पतिव्रता, दक्ष और रूपवती कामिनी भी —'
श्लोक 28 (devibhagavatam.1.10.28)
सदा बन्धनरूपा च स्वेच्छासुखविधायिनी । शिवोऽपि वर्तते नित्यं कामिनीपाशसंयुतः ॥ 10.28 ॥
sadā bandhanarūpā ca svecchāsukhavidhāyinī śivo'pi vartate nityaṁ kāminīpāśasaṁyutaḥ
'— अपने-आप में सदा बन्धनरूप ही होती है, चाहे स्वेच्छा-सुख देने वाली ही क्यों न हो; स्वयं शिव भी सदा कामिनी के पाश में बँधे रहते हैं।'
श्लोक 29 (devibhagavatam.1.10.29)
कथं करोम्यहं चात्र दुर्घटं च गृहाश्रमम् । एवं चिन्तयतस्तस्य घृताची दिव्यरूपिणी ॥ 10.29 ॥
kathaṁ karomyahaṁ cātra durghaṭaṁ ca gṛhāśramam evaṁ cintayatastasya ghṛtācī divyarūpiṇī
'तो मैं इस अत्यंत कठिन गृहस्थाश्रम को कैसे स्वीकार करूँ?' इस प्रकार विचार करते हुए, दिव्यरूपिणी घृताची —
श्लोक 30 (devibhagavatam.1.10.30)
प्राप्ता दृष्टिपथं तत्र समीपे गगने स्थिता । तां दृष्ट्वा चञ्चलापाङ्गीं समीपस्थां वराप्सराम् ॥ 10.30 ॥
prāptā dṛṣṭipathaṁ tatra samīpe gagane sthitā tāṁ dṛṣṭvā cañcalāpāṅgīṁ samīpasthāṁ varāpsarām
उनकी दृष्टि के मार्ग में आ पहुँची, समीप ही आकाश में खड़ी होकर; चंचल कटाक्ष वाली, समीपस्थ उस श्रेष्ठ अप्सरा को देखकर,
श्लोक 31 (devibhagavatam.1.10.31)
पञ्चबाणपरीताङ्गस्तूर्णमासीद्धृतव्रतः । चिन्तयामास च तदा किं करोम्यद्य सङ्कटे ॥ 10.31 ॥
pañcabāṇaparītāṅgastūrṇamāsīddhṛtavrataḥ cintayāmāsa ca tadā kiṁ karomyadya saṅkaṭe
व्रतधारी होते हुए भी उनके अंग तुरन्त पंचबाणों (कामदेव के बाणों) से आच्छादित हो गए; तब उन्होंने विचार किया — 'इस संकट में अब मैं क्या करूँ?'
श्लोक 32 (devibhagavatam.1.10.32)
धर्मस्य पुरतः प्राप्ते कामभावे दुरासदे । अङ्गीकरोमि यद्येनां वञ्चनार्थमिहागताम् ॥ 10.32 ॥
dharmasya purataḥ prāpte kāmabhāve durāsade aṅgīkaromi yadyenāṁ vañcanārthamihāgatām
'धर्म के सामने ही यह दुर्निवार काम-भाव उत्पन्न हुआ है — यदि मैं इसे स्वीकार करूँ, जो शायद मुझे छलने के लिए ही यहाँ आई है —'
श्लोक 33 (devibhagavatam.1.10.33)
हसिष्यन्ति महात्मानस्तापसा मां तु विह्वलम् । तपस्तप्त्वा महाघोरं पूर्णवर्षशतं त्विह ॥ 10.33 ॥
hasiṣyanti mahātmānastāpasā māṁ tu vihvalam tapastaptvā mahāghoraṁ pūrṇavarṣaśataṁ tviha
'— तो महात्मा तपस्वी मुझ विह्वल पर हँसेंगे — यहाँ पूरे सौ वर्षों तक इतना महाघोर तप करके,'
श्लोक 34 (devibhagavatam.1.10.34)
दृष्ट्वाप्सरां च विवशः कथं जातो महातपाः । कामं निन्दापि भवतु यदि स्यादतुलं सुखम् ॥ 10.34 ॥
dṛṣṭvāpsarāṁ ca vivaśaḥ kathaṁ jāto mahātapāḥ kāmaṁ nindāpi bhavatu yadi syādatulaṁ sukham
'— एक अप्सरा को देखकर ही यह महातपस्वी इस प्रकार विवश कैसे हो गया?' — फिर भी निन्दा भले हो जाए, यदि इसमें अतुलनीय सुख हो।
श्लोक 35 (devibhagavatam.1.10.35)
गहस्थाश्रमसम्भूतं सुखदं पुत्रकामदम् । स्वर्गदं च तथा प्रोक्तं ज्ञानिनां मोक्षदं तथा ॥ 10.35 ॥
gahasthāśramasambhūtaṁ sukhadaṁ putrakāmadam svargadaṁ ca tathā proktaṁ jñānināṁ mokṣadaṁ tathā
गृहस्थाश्रम से उत्पन्न सुख को सुखदायी, पुत्र-कामना पूर्ण करने वाला, तथा स्वर्गदायक और ज्ञानियों के लिए मोक्षदायक भी कहा गया है।
श्लोक 36 (devibhagavatam.1.10.36)
न भविष्यति तन्नूनमया देवकन्यया । नारदाच्च मया पूर्वं श्रुतमस्ति कथानकम् । यथोर्वशीवशो राजा पराभूतः पुरूरवाः ॥ 10.36 ॥
na bhaviṣyati tannūnamayā devakanyayā nāradācca mayā pūrvaṁ śrutamasti kathānakam yathorvaśīvaśo rājā parābhūtaḥ purūravāḥ
'परन्तु यह देवकन्या से निश्चय ही सम्भव नहीं होगा; क्योंकि मैंने पहले नारद से यह कथा सुनी है — कि किस प्रकार राजा पुरूरवा उर्वशी के वश में होकर पराभूत हुए थे।'