Skip to main content

प्रथम स्कन्ध · अध्याय 9

हरिकृत मधु-कैटभ-वध-वर्णन

अध्याय 8अध्याय-सूचीअध्याय 10

श्लोक 1 (devibhagavatam.1.9.1)

सूत उवाच । यदा विनिर्गता निद्रा देहात्तस्य जगद्गुरोः । नेत्रास्यनासिकाबाहुहृदयेभ्यस्तथोरसः ॥ 9.1 ॥

sūta uvāca yadā vinirgatā nidrā dehāttasya jagadguroḥ netrāsyanāsikābāhuhṛdayebhyastathorasaḥ

सूत ने कहा — जब जगद्गुरु विष्णु के शरीर से — नेत्र, मुख, नासिका, बाहु, हृदय तथा वक्षस्थल से — निद्रा निकल गई,

श्लोक 2 (devibhagavatam.1.9.2)

निःसृत्य गगने तस्थौ तामसी शक्तिरुत्तमा । उदतिष्ठज्जगन्नाथो जृम्भमाणः पुनः पुनः ॥ 9.2 ॥

niḥsṛtya gagane tasthau tāmasī śaktiruttamā udatiṣṭhajjagannātho jṛmbhamāṇaḥ punaḥ punaḥ

— निकलकर वह उत्तम तामसी शक्ति आकाश में खड़ी हो गई; जगन्नाथ बार-बार जँभाई लेते हुए उठे।

श्लोक 3 (devibhagavatam.1.9.3)

तदापश्यत् स्थितं तत्र भयत्रस्तं प्रजापतिम् । उवाच च महातेजा मेघगम्भीरया गिरा ॥ 9.3 ॥

tadāpaśyat sthitaṁ tatra bhayatrastaṁ prajāpatim uvāca ca mahātejā meghagambhīrayā girā

तब उन्होंने वहाँ भयभीत खड़े प्रजापति को देखा, और मेघ के समान गम्भीर वाणी में उस महातेजस्वी ने कहा —

श्लोक 4 (devibhagavatam.1.9.4)

विष्णुरुवाच । किमागतोऽसि भगवंस्तपस्त्यक्त्वात्र पद्मज । कस्माच्चिन्तातुरोऽसि त्वं भयाकुलितमानसः ॥ 9.4 ॥

viṣṇuruvāca kimāgato'si bhagavaṁstapastyaktvātra padmaja kasmāccintāturo'si tvaṁ bhayākulitamānasaḥ

विष्णु ने कहा — हे भगवन्! हे पद्मज! आप तप त्यागकर यहाँ क्यों आए हैं? आप भय से व्याकुल मन लिए क्यों चिन्तित हैं?

श्लोक 5 (devibhagavatam.1.9.5)

ब्रह्मोवाच । त्वत्कर्णमलजौ देव दैत्यौ च मधुकैटभौ । हन्तुं मां समुपायातौ घोररूपौ महाबलौ ॥ 9.5 ॥

brahmovāca tvatkarṇamalajau deva daityau ca madhukaiṭabhau hantuṁ māṁ samupāyātau ghorarūpau mahābalau

ब्रह्मा ने कहा — हे देव! आपके कर्णमल से उत्पन्न वे दैत्य मधु और कैटभ, भयंकर रूप तथा महाबली, मुझे मारने के लिए आए हैं।

श्लोक 6 (devibhagavatam.1.9.6)

भयात्तयोः समायातस्त्वत्समीपं जगत्पते । त्राहि मां वासुदेवाद्य भयत्रस्तं विचेतनम् ॥ 9.6 ॥

bhayāttayoḥ samāyātastvatsamīpaṁ jagatpate trāhi māṁ vāsudevādya bhayatrastaṁ vicetanam

उनके भय से ही मैं आपके पास आया हूँ, हे जगत्पते! हे वासुदेव! आज मेरी रक्षा कीजिए, मैं भय से व्याकुल और अचेत हो रहा हूँ।

श्लोक 7 (devibhagavatam.1.9.7)

विष्णुरुवाच । तिष्ठाद्य निर्भयो जातस्तौ हनिष्याम्यहं किल । युद्धायाजग्मतुर्मूढौ मत्समीपं गतायुषौ ॥ 9.7 ॥

viṣṇuruvāca tiṣṭhādya nirbhayo jātastau haniṣyāmyahaṁ kila yuddhāyājagmaturmūḍhau matsamīpaṁ gatāyuṣau

विष्णु ने कहा — अब निर्भय होकर ठहरो, मैं निश्चय ही उनका वध करूँगा; वे मूर्ख अपनी आयु समाप्त करके ही युद्ध हेतु मेरे पास आए हैं।

श्लोक 8 (devibhagavatam.1.9.8)

सूत उवाच । एवं वदति देवेशे दानवौ तौ महाबलौ । विचिन्वानावजं चोभौ सम्प्राप्तौ मदगर्वितौ ॥ 9.8 ॥

sūta uvāca evaṁ vadati deveśe dānavau tau mahābalau vicinvānāvajaṁ cobhau samprāptau madagarvitau

सूत ने कहा — देवेश के इस प्रकार कहते ही, ब्रह्मा को खोजते हुए, वे दोनों महाबली दानव मद से गर्वित होकर वहाँ आ पहुँचे।

श्लोक 9 (devibhagavatam.1.9.9)

निराधारौ जले तत्र संस्थितौ विगतज्वरौ । तावूचतुर्मदोन्मत्तौ ब्रह्माणं मुनिसत्तमाः ॥ 9.9 ॥

nirādhārau jale tatra saṁsthitau vigatajvarau tāvūcaturmadonmattau brahmāṇaṁ munisattamāḥ

हे मुनिश्रेष्ठो! वहाँ जल में बिना किसी आधार के, निर्भय खड़े होकर, मदोन्मत्त उन दोनों ने ब्रह्मा से कहा —

श्लोक 10 (devibhagavatam.1.9.10)

पलायित्वा समायातः सन्निधावस्य किं ततः । युद्धं कुरु हनिष्यावः पश्यतोऽस्यैव सन्निधौ ॥ 9.10 ॥

palāyitvā samāyātaḥ sannidhāvasya kiṁ tataḥ yuddhaṁ kuru haniṣyāvaḥ paśyato'syaiva sannidhau

'भागकर तुम इसके समीप आ गए, तो इससे क्या? युद्ध करो, हम इसके देखते-देखते ही तुम्हें मार डालेंगे।'

श्लोक 11 (devibhagavatam.1.9.11)

पश्चादेनं हनिष्यावः सर्पभोगोपरिस्थितम् । त्वमद्य कुरु सङ्ग्रामं दासोऽस्मीति च वा वद ॥ 9.11 ॥

paścādenaṁ haniṣyāvaḥ sarpabhogoparisthitam tvamadya kuru saṅgrāmaṁ dāso'smīti ca vā vada

'फिर सर्प के फणों पर बैठे इसे भी हम मार डालेंगे। तुम अभी युद्ध करो, या कहो कि मैं तुम्हारा दास हूँ।'

श्लोक 12 (devibhagavatam.1.9.12)

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णुस्तावुवाच जनार्दनः । कुरुतं समरं कामं मया दानवपुङ्गवौ ॥ 9.12 ॥

sūta uvāca tacchrutvā vacanaṁ viṣṇustāvuvāca janārdanaḥ kurutaṁ samaraṁ kāmaṁ mayā dānavapuṅgavau

सूत ने कहा — यह वचन सुनकर जनार्दन विष्णु ने उनसे कहा — 'हे दानवश्रेष्ठो! जैसी तुम्हारी इच्छा हो, वैसे मुझसे युद्ध करो।'

श्लोक 13 (devibhagavatam.1.9.13)

हरिष्यामि मदं चाहं युवयोर्मत्तयोः किल । आगच्छतं महाभागौ श्रद्धा चेद्वां महाबलौ ॥ 9.13 ॥

hariṣyāmi madaṁ cāhaṁ yuvayormattayoḥ kila āgacchataṁ mahābhāgau śraddhā cedvāṁ mahābalau

'और मदोन्मत्त तुम दोनों के मद को मैं हर लूँगा। हे महाभागो! हे महाबली! यदि तुम्हें अपनी शक्ति पर भरोसा हो, तो आओ।'

श्लोक 14 (devibhagavatam.1.9.14)

सूत उवाच । श्रुत्वा तद्वचनं चोभौ क्रोधव्याकुललोचनौ । निराधारौ जलस्थौ च युद्धोद्युक्तौ बभूवतुः ॥ 9.14 ॥

sūta uvāca śrutvā tadvacanaṁ cobhau krodhavyākulalocanau nirādhārau jalasthau ca yuddhodyuktau babhūvatuḥ

सूत ने कहा — यह वचन सुनकर, क्रोध से व्याकुल नेत्रों वाले, जल में बिना आधार खड़े वे दोनों युद्ध के लिए तत्पर हो गए।

श्लोक 15 (devibhagavatam.1.9.15)

मधुश्च कुपितस्तत्र हरिणा सह संयुगम् । कर्तुं प्रचलितस्तूर्णं कैटभस्तु तथा स्थितः ॥ 9.15 ॥

madhuśca kupitastatra hariṇā saha saṁyugam kartuṁ pracalitastūrṇaṁ kaiṭabhastu tathā sthitaḥ

मधु क्रोधित होकर हरि से युद्ध करने के लिए शीघ्रता से आगे बढ़ा; कैटभ उसी प्रकार वहीं खड़ा रहा।

श्लोक 16 (devibhagavatam.1.9.16)

बाहुयुद्धं तयोरासीन्मल्लयोरिव मत्तयोः । श्रान्ते मधौ कैटभस्तु सङ्ग्राममकरोत्तदा ॥ 9.16 ॥

bāhuyuddhaṁ tayorāsīnmallayoriva mattayoḥ śrānte madhau kaiṭabhastu saṅgrāmamakarottadā

उनके बीच मत्त मल्लों के समान बाहु-युद्ध हुआ; जब मधु थक गया, तब कैटभ ने युद्ध करना आरम्भ किया।

श्लोक 17 (devibhagavatam.1.9.17)

पुनर्मधुः कैटभश्च युयुधाते पुनः पुनः । बाहुयुद्धेन रागान्धौ विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ 9.17 ॥

punarmadhuḥ kaiṭabhaśca yuyudhāte punaḥ punaḥ bāhuyuddhena rāgāndhau viṣṇunā prabhaviṣṇunā

फिर मधु और कैटभ दोनों बार-बार, राग से अन्धे होकर, समर्थ विष्णु से बाहु-युद्ध करने लगे।

श्लोक 18 (devibhagavatam.1.9.18)

प्रेक्षकस्तु तदा ब्रह्मा देवी चैवान्तरिक्षगा । न मम्लतुस्तदा तौ तु विष्णुस्तु ग्लानिमाप्तवान् ॥ 9.18 ॥

prekṣakastu tadā brahmā devī caivāntarikṣagā na mamlatustadā tau tu viṣṇustu glānimāptavān

ब्रह्मा तब मात्र दर्शक बने रहे, और आकाशगामिनी देवी भी; वे दोनों तो नहीं थके, परन्तु विष्णु ग्लानि को प्राप्त हो गए।

श्लोक 19 (devibhagavatam.1.9.19)

पञ्चवर्षसहस्राणि यदा जातानि युद्।ह्ध्यता । हरिणा चिन्तितं तत्र कारणं मरणे तयोः ॥ 9.19 ॥

pañcavarṣasahasrāṇi yadā jātāni yud|hdhyatā hariṇā cintitaṁ tatra kāraṇaṁ maraṇe tayoḥ

जब युद्ध करते हुए पाँच हजार वर्ष बीत गए, तब हरि ने उनकी मृत्यु के कारण के विषय में विचार किया।

श्लोक 20 (devibhagavatam.1.9.20)

पञ्चवर्षसहस्राणि मया युद्धं कृतं किल । न श्रान्तौ दानवौ घोरौ श्रान्तोऽहं चैतदद्भुतम् ॥ 9.20 ॥

pañcavarṣasahasrāṇi mayā yuddhaṁ kṛtaṁ kila na śrāntau dānavau ghorau śrānto'haṁ caitadadbhutam

'मैंने निश्चय ही पाँच हजार वर्षों तक युद्ध किया है; फिर भी ये भयंकर दानव नहीं थके, जबकि मैं थक गया — यह आश्चर्यजनक है।'

श्लोक 21 (devibhagavatam.1.9.21)

क्व गतं मे बलं शौर्यं कस्माच्चेमावनामयौ । किमत्र कारणं चिन्त्यं विचार्य मनसा त्विह ॥ 9.21 ॥

kva gataṁ me balaṁ śauryaṁ kasmāccemāvanāmayau kimatra kāraṇaṁ cintyaṁ vicārya manasā tviha

'मेरा बल और पराक्रम कहाँ चला गया? ये दोनों क्यों नहीं झुकते? इसका कारण क्या है — मुझे मन से विचार करना चाहिए।'

श्लोक 22 (devibhagavatam.1.9.22)

इति चिन्तापरं दृष्ट्वा हरिं हर्षपरावुभौ । ऊचतुस्तौ मदोन्मत्तौ मेघमम्भीरनिःस्वनौ ॥ 9.22 ॥

iti cintāparaṁ dṛṣṭvā hariṁ harṣaparāvubhau ūcatustau madonmattau meghamambhīraniḥsvanau

इस प्रकार चिन्तामग्न हरि को देखकर, हर्ष से भरे मदोन्मत्त वे दोनों मेघ-गम्भीर स्वर में बोले —

श्लोक 23 (devibhagavatam.1.9.23)

तव नोचेद्बलं विष्णो यदि श्रान्तोऽसि युद्धतः । ब्रूहि दासोऽस्मि वां नूनं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ॥ 9.23 ॥

tava nocedbalaṁ viṣṇo yadi śrānto'si yuddhataḥ brūhi dāso'smi vāṁ nūnaṁ kṛtvā śirasi cāñjalim

'हे विष्णु! यदि तुम्हारा बल क्षीण हो गया है, यदि तुम युद्ध से थक गए हो, तो सिर पर अंजलि बाँधकर कहो कि मैं तुम दोनों का दास हूँ।'

श्लोक 24 (devibhagavatam.1.9.24)

न चेद्युद्धं कुरुष्वाद्य समर्थोऽसि महामते । हत्वा त्वां निहनिष्यावः पुरुषं च चतुर्मुखम् ॥ 9.24 ॥

na cedyuddhaṁ kuruṣvādya samartho'si mahāmate hatvā tvāṁ nihaniṣyāvaḥ puruṣaṁ ca caturmukham

'अन्यथा, हे महामते! यदि समर्थ हो तो अभी युद्ध करो; तुम्हें मारकर हम फिर उस चतुर्मुख पुरुष को भी मार डालेंगे।'

श्लोक 25 (devibhagavatam.1.9.25)

सूत उवाच । श्रुत्वा तद्भाषितं विष्णुस्तयोस्तस्मिन्महोदधौ । उवाच वचनं श्लक्ष्णं सामपूर्वं महामनाः ॥ 9.25 ॥

sūta uvāca śrutvā tadbhāṣitaṁ viṣṇustayostasminmahodadhau uvāca vacanaṁ ślakṣṇaṁ sāmapūrvaṁ mahāmanāḥ

सूत ने कहा — उनका यह वचन सुनकर, उस महासागर में महामना विष्णु ने साम-पूर्वक कोमल वचन कहा —

श्लोक 26 (devibhagavatam.1.9.26)

हरिरुवाच । श्रान्ते भीते त्यक्तशस्त्रे पतिते बालके तथा । प्रहरन्ति न वीरास्ते धर्म एष सनातनः ॥ 9.26 ॥

hariruvāca śrānte bhīte tyaktaśastre patite bālake tathā praharanti na vīrāste dharma eṣa sanātanaḥ

हरि ने कहा — थके हुए, भयभीत, शस्त्र त्यागे हुए, गिरे हुए तथा बालक पर वीर प्रहार नहीं करते — यह सनातन धर्म है।

श्लोक 27 (devibhagavatam.1.9.27)

पञ्चवर्षसहस्राणि कृतं युद्धं मया त्विह । एकोऽहं भ्रातरौ वां च बलिनौ सदृशौ तथा ॥ 9.27 ॥

pañcavarṣasahasrāṇi kṛtaṁ yuddhaṁ mayā tviha eko'haṁ bhrātarau vāṁ ca balinau sadṛśau tathā

मैंने यहाँ पाँच हजार वर्षों तक युद्ध किया है — मैं अकेला, और तुम दोनों भाई, समान रूप से बलशाली।

श्लोक 28 (devibhagavatam.1.9.28)

कृतं विश्रमणं मध्ये युवाभ्यां च पुनः पुनः । तथा विश्रमणं कृत्वा युध्येऽहं नात्र संशयः ॥ 9.28 ॥

kṛtaṁ viśramaṇaṁ madhye yuvābhyāṁ ca punaḥ punaḥ tathā viśramaṇaṁ kṛtvā yudhye'haṁ nātra saṁśayaḥ

तुम दोनों ने बीच-बीच में बार-बार विश्राम किया है; उसी प्रकार विश्राम करके फिर मैं युद्ध करूँगा, इसमें कोई संशय नहीं।

श्लोक 29 (devibhagavatam.1.9.29)

तिष्ठतं हि युवां तावद्बलवन्तौ मदोत्कटौ । विश्रम्याहं करिष्यामि युद्धं वा न्यायमार्गतः ॥ 9.29 ॥

tiṣṭhataṁ hi yuvāṁ tāvadbalavantau madotkaṭau viśramyāhaṁ kariṣyāmi yuddhaṁ vā nyāyamārgataḥ

अतः मदोत्कट, बलशाली तुम दोनों तब तक ठहरो; विश्राम करके मैं न्यायमार्ग से युद्ध करूँगा।

श्लोक 30 (devibhagavatam.1.9.30)

सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य विश्रब्धौ दानवोत्तमौ । संस्थितौ दूरतस्तत्र सङ्ग्रामे कृतनिश्चयौ ॥ 9.30 ॥

sūta uvāca iti śrutvā vacastasya viśrabdhau dānavottamau saṁsthitau dūratastatra saṅgrāme kṛtaniścayau

सूत ने कहा — उनका यह वचन सुनकर, विश्वास करते हुए वे दोनों श्रेष्ठ दानव युद्ध जारी रखने के निश्चय के साथ वहाँ दूर खड़े हो गए।

श्लोक 31 (devibhagavatam.1.9.31)

अतिदूरे च तौ दृष्ट्वा वासुदेवश्चतुर्भुजः । दध्यौ च मनसा तत्र कारणं मरणे तयोः ॥ 9.31 ॥

atidūre ca tau dṛṣṭvā vāsudevaścaturbhujaḥ dadhyau ca manasā tatra kāraṇaṁ maraṇe tayoḥ

उन्हें उस दूरी पर देखकर, चतुर्भुज वासुदेव ने मन-ही-मन उनकी मृत्यु के कारण का चिन्तन किया।

श्लोक 32 (devibhagavatam.1.9.32)

चिन्तनाज्ज्ञानमुत्पन्नं देवीदत्तवरावुभौ । कामं वाञ्छितमरणौ न मम्लतुरतस्त्विमौ ॥ 9.32 ॥

cintanājjñānamutpannaṁ devīdattavarāvubhau kāmaṁ vāñchitamaraṇau na mamlaturatastvimau

चिन्तन से यह ज्ञान उत्पन्न हुआ कि उन दोनों को देवी से यह वर मिला है कि मृत्यु उन्हीं की इच्छा से होगी — इसीलिए वे नहीं थकते।

श्लोक 33 (devibhagavatam.1.9.33)

वृथा मया कृतं युद्धं श्रमोऽयं मे वृथा गतः । करोमि च कथं युद्धमेवं ज्ञात्वा विनिश्चयम् ॥ 9.33 ॥

vṛthā mayā kṛtaṁ yuddhaṁ śramo'yaṁ me vṛthā gataḥ karomi ca kathaṁ yuddhamevaṁ jñātvā viniścayam

'मैंने व्यर्थ ही युद्ध किया, मेरा यह परिश्रम व्यर्थ गया; यह जानकर अब मैं युद्ध कैसे करूँ?' — इस प्रकार उन्होंने एक दृढ़ निश्चय किया।

श्लोक 34 (devibhagavatam.1.9.34)

अकृते च तथा युद्धे कथमेतौ गमिष्यतः । विनाशं दुःखदौ नित्यं दानवौ वरदर्पितौ ॥ 9.34 ॥

akṛte ca tathā yuddhe kathametau gamiṣyataḥ vināśaṁ duḥkhadau nityaṁ dānavau varadarpitau

'और यदि युद्ध न किया जाए, तो सदा दुःखदायी, वरदर्पित ये दोनों दानव विनाश को कैसे प्राप्त होंगे?'

श्लोक 35 (devibhagavatam.1.9.35)

भगवत्या वरो दत्तस्तया सोऽपि च दुर्घटः । मरणं चेच्छया कामं दुःखितोऽपि न वाञ्छति ॥ 9.35 ॥

bhagavatyā varo dattastayā so'pi ca durghaṭaḥ maraṇaṁ cecchayā kāmaṁ duḥkhito'pi na vāñchati

'भगवती ने उन्हें यह वर दिया है, और वह भी दुर्घट है — मृत्यु केवल इच्छा से ही होगी, और दुःखी होकर भी कोई सहज ही मृत्यु नहीं चाहता।'

श्लोक 36 (devibhagavatam.1.9.36)

रोगग्रस्तोऽपि दीनोऽपि न मुमूर्षति कश्चन । कथं चेमौ मदोन्मत्तौ मर्तुकामौ भविष्यतः ॥ 9.36 ॥

rogagrasto'pi dīno'pi na mumūrṣati kaścana kathaṁ cemau madonmattau martukāmau bhaviṣyataḥ

'रोगग्रस्त या दीन कोई भी सहज मरना नहीं चाहता; फिर ये मदोन्मत्त दोनों मरने की इच्छा कैसे करेंगे?'

श्लोक 37 (devibhagavatam.1.9.37)

नन्वद्य शरणं यामि विद्यां शक्तिं सुकामदाम् । विना तया न सिध्यन्ति कामाः सम्यक्प्रसन्नया ॥ 9.37 ॥

nanvadya śaraṇaṁ yāmi vidyāṁ śaktiṁ sukāmadām vinā tayā na sidhyanti kāmāḥ samyakprasannayā

'निश्चय ही अब मैं शुभकामनाओं को देने वाली उस विद्या, उस शक्ति की शरण में जाता हूँ; उसकी सम्यक कृपा के बिना कामनाएँ सिद्ध नहीं होतीं।'

श्लोक 38 (devibhagavatam.1.9.38)

एवं सञ्चिन्त्यमानस्तु गगने संस्थितां शिवाम् । अपश्यद्भगवान्विष्णुर्योगनिद्रां मनोहराम् ॥ 9.38 ॥

evaṁ sañcintyamānastu gagane saṁsthitāṁ śivām apaśyadbhagavānviṣṇuryoganidrāṁ manoharām

इस प्रकार चिन्तन करते हुए भगवान विष्णु ने आकाश में स्थित उस कल्याणमयी, मनोहर योगनिद्रा को देखा।

श्लोक 39 (devibhagavatam.1.9.39)

कृताज्जलिरमेयात्मा तां च तुष्टाव योगवित् । विनाशार्थं तयोस्तत्र वरदां भुवनेश्वरीम् ॥ 9.39 ॥

kṛtājjalirameyātmā tāṁ ca tuṣṭāva yogavit vināśārthaṁ tayostatra varadāṁ bhuvaneśvarīm

अमेय आत्मा, योगवेत्ता विष्णु ने हाथ जोड़कर, उन दोनों के विनाश के लिए, उस वरदायिनी भुवनेश्वरी की स्तुति की।

श्लोक 40 (devibhagavatam.1.9.40)

विष्णुरुवाच । नमो देवि महामाये सृष्टिसंहारकारिणि । अनादिनिधने चण्डि भुक्तिमुक्तिप्रदे शिवे ॥ 9.40 ॥

viṣṇuruvāca namo devi mahāmāye sṛṣṭisaṁhārakāriṇi anādinidhane caṇḍi bhuktimuktiprade śive

विष्णु ने कहा — हे महामाया देवि! सृष्टि-संहार करने वाली, आदि-अन्त से रहित, हे चण्डी! भुक्ति-मुक्ति देने वाली, कल्याणमयी — आपको नमस्कार है।

श्लोक 41 (devibhagavatam.1.9.41)

न ते रूपं विजानामि सगुणं निर्गुणं तथा । चरित्राणि कुतो देवि सङ्ख्यातीतानि यानि ते ॥ 9.41 ॥

na te rūpaṁ vijānāmi saguṇaṁ nirguṇaṁ tathā caritrāṇi kuto devi saṅkhyātītāni yāni te

मैं आपके सगुण या निर्गुण, किसी भी रूप को नहीं जानता; हे देवि! आपके अगणित चरित्रों को तो मैं कैसे जान सकूँगा?

श्लोक 42 (devibhagavatam.1.9.42)

अनुभूतो मया तेऽद्य प्रभावश्चातिदुर्घटः । यदहं निद्रया लीनः सञ्जातोऽस्मि विचेतनः ॥ 9.42 ॥

anubhūto mayā te'dya prabhāvaścātidurghaṭaḥ yadahaṁ nidrayā līnaḥ sañjāto'smi vicetanaḥ

मैंने आज आपके दुर्घट प्रभाव का स्वयं अनुभव किया है — कि मैं निद्रा में लीन होकर अचेत हो गया था।

श्लोक 43 (devibhagavatam.1.9.43)

ब्रह्मणा चातियत्नेन बोधितोऽपि पुनः पुनः । न प्रबुद्धः सर्वथाहं सङ्कोचितषडिन्द्रियः ॥ 9.43 ॥

brahmaṇā cātiyatnena bodhito'pi punaḥ punaḥ na prabuddhaḥ sarvathāhaṁ saṅkocitaṣaḍindriyaḥ

ब्रह्मा द्वारा अत्यंत प्रयत्नपूर्वक बार-बार जगाए जाने पर भी मैं किसी प्रकार नहीं जागा, मेरी छहों इन्द्रियाँ संकुचित हो गई थीं।

श्लोक 44 (devibhagavatam.1.9.44)

अचेतनत्वं सम्प्राप्तः प्रभावात्तव चाम्बिके । त्वया मुक्तः प्रबुद्धोऽहं युद्धं च बहुधा कृतम् ॥ 9.44 ॥

acetanatvaṁ samprāptaḥ prabhāvāttava cāmbike tvayā muktaḥ prabuddho'haṁ yuddhaṁ ca bahudhā kṛtam

हे अम्बिके! आपके ही प्रभाव से मैं अचेत हुआ था; आपके ही द्वारा मुक्त होकर मैं जागा, और तब से बहुत देर तक युद्ध किया है।

श्लोक 45 (devibhagavatam.1.9.45)

श्रान्तोऽहं न च तौ श्रान्तौ त्वया दत्तवरौ वरौ । ब्रह्माणं हन्तुमायातौ दानवौ मदगर्वितौ ॥ 9.45 ॥

śrānto'haṁ na ca tau śrāntau tvayā dattavarau varau brahmāṇaṁ hantumāyātau dānavau madagarvitau

मैं थक गया हूँ, परन्तु आपसे वर पाए हुए वे दोनों नहीं थके; वे मदोन्मत्त दानव ब्रह्मा को मारने आए थे।

श्लोक 46 (devibhagavatam.1.9.46)

आहूतौ च मया कामं द्वन्द्वयुद्धाय मानदे । कृतं युद्धं महाघोरं मया ताभ्यां महार्णवे ॥ 9.46 ॥

āhūtau ca mayā kāmaṁ dvandvayuddhāya mānade kṛtaṁ yuddhaṁ mahāghoraṁ mayā tābhyāṁ mahārṇave

हे मानदे! मैंने ही उन्हें द्वंद्वयुद्ध के लिए ललकारा, और इस महासागर में उनके साथ अत्यंत भयंकर युद्ध किया।

श्लोक 47 (devibhagavatam.1.9.47)

मरणे वरदानं ते ततो ज्ञातं महाद्भुतम् । ज्ञात्वाहं शरणं प्राप्तस्त्वामद्य शरणप्रदाम् ॥ 9.47 ॥

maraṇe varadānaṁ te tato jñātaṁ mahādbhutam jñātvāhaṁ śaraṇaṁ prāptastvāmadya śaraṇapradām

उनकी मृत्यु के विषय में आपके दिए गए अद्भुत वरदान का मुझे पता चला; यह जानकर, हे शरण देने वाली! मैं आज आपकी शरण में आया हूँ।

श्लोक 48 (devibhagavatam.1.9.48)

साहाय्यं कुरु मे मातः खिन्नोऽहं युद्धकर्मणा । दृप्तौ तौ वरदानेन तव देवार्तिनाशने ॥ 9.48 ॥

sāhāyyaṁ kuru me mātaḥ khinno'haṁ yuddhakarmaṇā dṛptau tau varadānena tava devārtināśane

हे माता! मेरी सहायता कीजिए, मैं युद्ध-कर्म से थक गया हूँ; हे देवों की पीड़ा हरने वाली! आपके वरदान से गर्वित वे दोनों —

श्लोक 49 (devibhagavatam.1.9.49)

हन्तुं मामुद्यतौ पापौ किं करोमि क्व यामि च । इत्युक्ता सा तदा देवी स्मितपूर्वमुवाच ह ॥ 9.49 ॥

hantuṁ māmudyatau pāpau kiṁ karomi kva yāmi ca ityuktā sā tadā devī smitapūrvamuvāca ha

— मुझे मारने पर तत्पर हैं, वे पापी; मैं क्या करूँ, कहाँ जाऊँ? इस प्रकार कहे जाने पर वह देवी तब मुस्कुराते हुए बोलीं —

श्लोक 50 (devibhagavatam.1.9.50)

प्रणमन्तं जगन्नाथं वासुदेवं सनातनम् । देवदेव हरे विष्णो कुरु युद्धं पुनः स्वयम् ॥ 9.50 ॥

praṇamantaṁ jagannāthaṁ vāsudevaṁ sanātanam devadeva hare viṣṇo kuru yuddhaṁ punaḥ svayam

— सनातन वासुदेव जगन्नाथ को प्रणाम करते हुए — 'हे देवाधिदेव! हे हरे! हे विष्णो! फिर से स्वयं युद्ध कीजिए।'

श्लोक 51 (devibhagavatam.1.9.51)

वञ्चयित्वा त्विमौ शूरौ हन्तव्यौ च विमोहितौ । मोहयिष्याम्यहं नूनं दानवौ वक्रया दृशा ॥ 9.51 ॥

vañcayitvā tvimau śūrau hantavyau ca vimohitau mohayiṣyāmyahaṁ nūnaṁ dānavau vakrayā dṛśā

'इन दोनों वीरों को छलपूर्वक मोहित करके ही मारना होगा; मैं निश्चय ही अपनी वक्र दृष्टि से इन दानवों को मोहित कर दूँगी।'

श्लोक 52 (devibhagavatam.1.9.52)

जहि नारायणाशु त्वं मम मायाविमोहितौ । सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णुस्तस्याः प्रीतिरसान्वितम् ॥ 9.52 ॥

jahi nārāyaṇāśu tvaṁ mama māyāvimohitau sūta uvāca tacchrutvā vacanaṁ viṣṇustasyāḥ prītirasānvitam

'हे नारायण! मेरी माया से मोहित होते ही तुम शीघ्र इनका वध कर देना।' सूत ने कहा — देवी का यह वचन सुनकर विष्णु आनन्दरस से भर गए,

श्लोक 53 (devibhagavatam.1.9.53)

सङ्ग्रामस्थलमासाद्य तस्थौ तत्र महार्णवे । तदायातौ च तौ वीरौ युद्धकामौ महाबलौ ॥ 9.53 ॥

saṅgrāmasthalamāsādya tasthau tatra mahārṇave tadāyātau ca tau vīrau yuddhakāmau mahābalau

और युद्धस्थल पर पहुँचकर उस महासागर में जा खड़े हुए; तभी युद्ध की कामना करने वाले वे दोनों महाबली वीर वहाँ आ पहुँचे।

श्लोक 54 (devibhagavatam.1.9.54)

वीक्ष्य विष्णुं स्थितं तत्र हर्षयुक्तौ बभूवतुः । तिष्ठ तिष्ठ महाकाम कुरु युद्धं चतुर्भुज ॥ 9.54 ॥

vīkṣya viṣṇuṁ sthitaṁ tatra harṣayuktau babhūvatuḥ tiṣṭha tiṣṭha mahākāma kuru yuddhaṁ caturbhuja

विष्णु को वहाँ खड़ा देखकर वे हर्षित हो उठे — 'ठहरो, ठहरो, हे महाकाम! हे चतुर्भुज! युद्ध करो।'

श्लोक 55 (devibhagavatam.1.9.55)

दैवाधीनौ विदित्वाद्य नूनं जयपराजयौ । सबलो जयमाप्नोति दैवाज्जयति दुर्बलः ॥ 9.55 ॥

daivādhīnau viditvādya nūnaṁ jayaparājayau sabalo jayamāpnoti daivājjayati durbalaḥ

'आज जानो कि जय-पराजय निश्चय ही दैव के अधीन हैं — बलवान भी दैव से जय प्राप्त करता है, और दैव से ही दुर्बल भी विजयी होता है।'

श्लोक 56 (devibhagavatam.1.9.56)

सर्वथैव न कर्तव्यौ हर्षशोकौ महात्मना । पुरा वै बहवो दैत्या जिता दानववैरिणा ॥ 9.56 ॥

sarvathaiva na kartavyau harṣaśokau mahātmanā purā vai bahavo daityā jitā dānavavairiṇā

'महात्मा को कभी भी हर्ष और शोक नहीं करने चाहिए; पूर्वकाल में तुमने, हे दानवों के शत्रु! अनेक दैत्यों को जीता था —'

श्लोक 57 (devibhagavatam.1.9.57)

अधुना चावयोः सार्धं युध्यमानः पराजितः । सूत उवाच । इत्युक्त्वा तौ महाबाहू युद्धाय समुपस्थितौ ॥ 9.57 ॥

adhunā cāvayoḥ sārdhaṁ yudhyamānaḥ parājitaḥ sūta uvāca ityuktvā tau mahābāhū yuddhāya samupasthitau

'— परन्तु अब हम दोनों से युद्ध करते हुए तुम पराजित हो गए हो।' सूत ने कहा — यह कहकर वे दोनों महाबाहु युद्ध के लिए पुनः तत्पर हो गए।

श्लोक 58 (devibhagavatam.1.9.58)

वीक्ष्य विष्णुर्जघानाशु मुष्टिनाद्भुतकर्मणा । तावप्यतिबलोन्मत्तौ जध्नतुर्मुष्टिना हरिम् ॥ 9.58 ॥

vīkṣya viṣṇurjaghānāśu muṣṭinādbhutakarmaṇā tāvapyatibalonmattau jadhnaturmuṣṭinā harim

यह देखकर विष्णु ने अद्भुत कर्म करने वाली मुट्ठी से शीघ्र प्रहार किया; अत्यंत बल से उन्मत्त वे दोनों भी मुट्ठी से हरि पर प्रहार करने लगे।

श्लोक 59 (devibhagavatam.1.9.59)

एवं परस्परं जातं युद्धं परमदारुणम् । युध्यमानौ महावीर्यौ दृष्ट्वा नारायणस्तदा ॥ 9.59 ॥

evaṁ parasparaṁ jātaṁ yuddhaṁ paramadāruṇam yudhyamānau mahāvīryau dṛṣṭvā nārāyaṇastadā

इस प्रकार परस्पर अत्यंत भीषण युद्ध हुआ; उन दोनों महापराक्रमियों को युद्धरत देखकर नारायण ने तब —

श्लोक 60 (devibhagavatam.1.9.60)

अपश्यत्सम्मुखं देव्याः कृत्वा दीनां दृशं हरिः । सूत उवाच । तं वीक्ष्य तादृशं विष्णुं करुणारससंयुतम् ॥ 9.60 ॥

apaśyatsammukhaṁ devyāḥ kṛtvā dīnāṁ dṛśaṁ hariḥ sūta uvāca taṁ vīkṣya tādṛśaṁ viṣṇuṁ karuṇārasasaṁyutam

— दीन दृष्टि बनाकर देवी की ओर सम्मुख देखा। सूत ने कहा — करुणारस से युक्त विष्णु को उस प्रकार देखकर,

श्लोक 61 (devibhagavatam.1.9.61)

जहासातीव ताम्राक्षी वीक्षमाणा तदासुरौ । तौ जघान कटाक्षैश्च कामबाणैरिवापरैः ॥ 9.61 ॥

jahāsātīva tāmrākṣī vīkṣamāṇā tadāsurau tau jaghāna kaṭākṣaiśca kāmabāṇairivāparaiḥ

उन दोनों असुरों को देखती हुई उस ताम्रनयनी देवी ने अत्यंत हँसकर, कामबाणों के समान कटाक्षों से उन पर प्रहार किया।

श्लोक 62 (devibhagavatam.1.9.62)

मन्दस्मितयुतैः कामं प्रेमभावयुतैरनु । दृष्ट्वा मुमुहतुः पापौ देव्या वक्रविलोकनम् ॥ 9.62 ॥

mandasmitayutaiḥ kāmaṁ premabhāvayutairanu dṛṣṭvā mumuhatuḥ pāpau devyā vakravilokanam

मन्द मुस्कान तथा प्रेमभाव से युक्त उन दृष्टियों के पश्चात, देवी की वक्र दृष्टि देखकर वे दोनों पापी मोहित हो गए।

श्लोक 63 (devibhagavatam.1.9.63)

विशेषमिति मन्वानौ कामबाणातिपीडितौ । वीक्षमाणौ स्थितौ तत्र तां देवीं विशदप्रभाम् ॥ 9.63 ॥

viśeṣamiti manvānau kāmabāṇātipīḍitau vīkṣamāṇau sthitau tatra tāṁ devīṁ viśadaprabhām

इसे कुछ विशेष समझकर, कामबाण से अत्यंत पीड़ित होकर, वे दोनों वहीं खड़े होकर उस निर्मल-कान्ति देवी को देखते रह गए।

श्लोक 64 (devibhagavatam.1.9.64)

हरिणापि च तद्दृष्टं देव्यास्तत्र चिकीर्षितम् । मोहितौ तौ परिज्ञाय भगवान्कार्यवित्तमः ॥ 9.64 ॥

hariṇāpi ca taddṛṣṭaṁ devyāstatra cikīrṣitam mohitau tau parijñāya bhagavānkāryavittamaḥ

हरि ने भी वहाँ देवी के उस अभिप्राय को देख लिया; उन दोनों को मोहित हुआ जानकर, कार्य के अवसर को पहचानने में कुशल भगवान ने —

श्लोक 65 (devibhagavatam.1.9.65)

उवाच तौ हसन् श्लक्ष्णं मेघगम्भीरया गिरा । वरं वरयतां वीरौ युवयोर्योऽभिवाच्छितः ॥ 9.65 ॥

uvāca tau hasan ślakṣṇaṁ meghagambhīrayā girā varaṁ varayatāṁ vīrau yuvayoryo'bhivācchitaḥ

— मेघ-गम्भीर वाणी में हँसते हुए उनसे कहा — 'हे वीरो! तुम दोनों जो चाहो, वह वर माँगो।'

श्लोक 66 (devibhagavatam.1.9.66)

ददामि परमप्रीतो युद्धेन युवयोः किल । दानवा बहवो दृष्टा युध्यमाना मया पुरा ॥ 9.66 ॥

dadāmi paramaprīto yuddhena yuvayoḥ kila dānavā bahavo dṛṣṭā yudhyamānā mayā purā

'मैं तुम दोनों के इस युद्ध से परम प्रसन्न होकर वह वर दूँगा; मैंने पहले भी अनेक दानवों को युद्ध करते देखा है।'

श्लोक 67 (devibhagavatam.1.9.67)

युवयोः सदृशः कोऽपि न दृष्टो न च वै श्रुतः । तस्मात्तुष्टोऽस्मि कामं वै निस्तुलेन बलेन च ॥ 9.67 ॥

yuvayoḥ sadṛśaḥ ko'pi na dṛṣṭo na ca vai śrutaḥ tasmāttuṣṭo'smi kāmaṁ vai nistulena balena ca

'परन्तु तुम दोनों के समान कोई न कभी देखा, न सुना; इसलिए तुम्हारे अतुलनीय बल से मैं निश्चय ही अत्यंत संतुष्ट हूँ।'

श्लोक 68 (devibhagavatam.1.9.68)

भ्रात्रोश्च वाञ्छितं कामं प्रयच्छामि महाबलौ । सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोः साभिमानौ स्मरातुरौ ॥ 9.68 ॥

bhrātrośca vāñchitaṁ kāmaṁ prayacchāmi mahābalau sūta uvāca tacchrutvā vacanaṁ viṣṇoḥ sābhimānau smarāturau

'हे महाबली भाइयो! मैं तुम्हारी अभीष्ट कामना पूर्ण करता हूँ।' सूत ने कहा — विष्णु का यह वचन सुनकर, अभिमान तथा काम से पीड़ित वे दोनों,

श्लोक 69 (devibhagavatam.1.9.69)

वीक्षमाणौ महामायां जगदानन्दकारिणीम् । तमूचतुश्च कामार्तौ विष्णुं कमललोचनौ ॥ 9.69 ॥

vīkṣamāṇau mahāmāyāṁ jagadānandakāriṇīm tamūcatuśca kāmārtau viṣṇuṁ kamalalocanau

जगत को आनन्द देने वाली महामाया को देखते हुए, काम से पीड़ित उन दोनों कमलनयन विष्णु से बोले —

श्लोक 70 (devibhagavatam.1.9.70)

हरे न याचकावावां त्वं किं दातुमिहेच्छसि । ददाव तुल्यं देवेश दातारौ नौ न याचकौ ॥ 9.70 ॥

hare na yācakāvāvāṁ tvaṁ kiṁ dātumihecchasi dadāva tulyaṁ deveśa dātārau nau na yācakau

'हे हरि! हम दोनों याचक नहीं हैं — तुम यहाँ क्या देना चाहते हो? हे देवेश! हम दोनों तुम्हारे समान ही दाता हैं, याचक नहीं।'

श्लोक 71 (devibhagavatam.1.9.71)

प्रार्थय त्वं हृषीकेश मनोऽभिलषितं वरम् । तुष्टौ स्वस्तव युद्धेन वासुदेवाद्भुतेन च ॥ 9.71 ॥

prārthaya tvaṁ hṛṣīkeśa mano'bhilaṣitaṁ varam tuṣṭau svastava yuddhena vāsudevādbhutena ca

'हे हृषीकेश! तुम अपने मन-अभिलषित वर की याचना करो; हम दोनों तुम्हारे इस अद्भुत युद्ध से प्रसन्न हैं, हे वासुदेव!'

श्लोक 72 (devibhagavatam.1.9.72)

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच जनार्दनः । भवेतामद्य मे तुष्टौ मम वध्यावुभावपि ॥ 9.72 ॥

tayostadvacanaṁ śrutvā pratyuvāca janārdanaḥ bhavetāmadya me tuṣṭau mama vadhyāvubhāvapi

उनका यह वचन सुनकर जनार्दन ने उत्तर दिया — 'यदि तुम दोनों आज मुझसे प्रसन्न हो, तो तुम दोनों ही मेरे द्वारा वध्य बन जाओ।'

श्लोक 73 (devibhagavatam.1.9.73)

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोर्दानवौ चातिविस्मितौ । वञ्चिताविति मन्वानौ तस्थतुः शोकसंयुतौ ॥ 9.73 ॥

sūta uvāca tacchrutvā vacanaṁ viṣṇordānavau cātivismitau vañcitāviti manvānau tasthatuḥ śokasaṁyutau

सूत ने कहा — विष्णु का यह वचन सुनकर, अत्यंत विस्मित वे दोनों दानव स्वयं को छला गया मानकर शोकयुक्त होकर खड़े रह गए।

श्लोक 74 (devibhagavatam.1.9.74)

विचार्य मनसा तौ तु दानवौ विष्णुमूचतुः । प्रेक्ष्य सर्वं जलमयं भूमिं स्थलविवर्जिताम् ॥ 9.74 ॥

vicārya manasā tau tu dānavau viṣṇumūcatuḥ prekṣya sarvaṁ jalamayaṁ bhūmiṁ sthalavivarjitām

मन में विचार करके वे दोनों दानव विष्णु से बोले, जहाँ चारों ओर केवल जल ही जल था, स्थल-भूमि से रहित —

श्लोक 75 (devibhagavatam.1.9.75)

हरे योऽयं वरो दत्तस्त्वया पूर्वं जनार्दन । सत्यवागसि देवेश देहि तं वाञ्छितं वरम् ॥ 9.75 ॥

hare yo'yaṁ varo dattastvayā pūrvaṁ janārdana satyavāgasi deveśa dehi taṁ vāñchitaṁ varam

'हे हरि! हे जनार्दन! पूर्व में तुमने जो वह वर दिया था — हे देवेश! तुम सत्यवचनी हो, वही अभीष्ट वर हमें दो।'

श्लोक 76 (devibhagavatam.1.9.76)

निर्जले विपुले देशे हनस्व मधुसूदन । वध्यावावां तु भवतः सत्यवाग्भव माधव ॥ 9.76 ॥

nirjale vipule deśe hanasva madhusūdana vadhyāvāvāṁ tu bhavataḥ satyavāgbhava mādhava

'हे मधुसूदन! किसी विशाल, जलरहित स्थान में हमें मारो; हे माधव! हम दोनों तुम्हारे ही द्वारा वध्य हों, सत्यवचनी बनो।'

श्लोक 77 (devibhagavatam.1.9.77)

स्मृत्वा चक्रं तदा विष्णुस्तावुवाच हसन्हरिः । हन्म्यद्य वां महाभागौ निर्जले विपुले स्थले ॥ 9.77 ॥

smṛtvā cakraṁ tadā viṣṇustāvuvāca hasanhariḥ hanmyadya vāṁ mahābhāgau nirjale vipule sthale

तब अपने चक्र का स्मरण करके, हँसते हुए हरि विष्णु ने उनसे कहा — 'हे महाभागो! मैं आज ही तुम दोनों को एक विशाल जलरहित स्थान में मारूँगा।'

श्लोक 78 (devibhagavatam.1.9.78)

इत्युक्त्या देवदेवेश ऊरू कृत्वातिविस्तरौ । दर्शयामास तौ तत्र निर्जलं च जलोपरि ॥ 9.78 ॥

ityuktyā devadeveśa ūrū kṛtvātivistarau darśayāmāsa tau tatra nirjalaṁ ca jalopari

यह कहकर देवाधिदेव ने अपनी दोनों जंघाओं को अत्यंत विस्तृत करके, जल के ऊपर ही उन्हें एक जलरहित स्थान दिखाया।

श्लोक 79 (devibhagavatam.1.9.79)

नास्त्यत्र दानवौ वारि शिरसी मुञ्चतामिह । सत्यवागहमद्यैव भविष्यामि च वां तथा ॥ 9.79 ॥

nāstyatra dānavau vāri śirasī muñcatāmiha satyavāgahamadyaiva bhaviṣyāmi ca vāṁ tathā

'हे दानवो! यहाँ जल नहीं है, यहीं अपने दोनों सिर रख दो; मैं आज तुम दोनों के प्रति निश्चय ही सत्यवचनी सिद्ध होऊँगा।'

श्लोक 80 (devibhagavatam.1.9.80)

तदाकर्ण्य वचस्तथ्यं विचिन्त्य मनसा च तौ । वर्धयामासतुर्देहं योजनानां सहस्रकम् ॥ 9.80 ॥

tadākarṇya vacastathyaṁ vicintya manasā ca tau vardhayāmāsaturdehaṁ yojanānāṁ sahasrakam

यह सत्यवचन सुनकर तथा मन में विचार करके, उन दोनों ने अपने शरीर को एक हजार योजन तक बढ़ा लिया।

श्लोक 81 (devibhagavatam.1.9.81)

भगवान्द्विगुणं चक्रे जघनं विस्मितौ तदा । शीर्षे सन्दधतां तत्र जघने परमाद्भुते ॥ 9.81 ॥

bhagavāndviguṇaṁ cakre jaghanaṁ vismitau tadā śīrṣe sandadhatāṁ tatra jaghane paramādbhute

भगवान ने भी अपनी जंघा को दुगुना कर दिया; विस्मित होकर उन दोनों ने उस परम अद्भुत जंघा पर अपने सिर रख दिए।

श्लोक 82 (devibhagavatam.1.9.82)

रथाङ्गेन तदा छिन्ने विष्णुना प्रभविष्णुना । जघनोपरि वेगेन प्रकृष्टे शिरसी तयोः ॥ 9.82 ॥

rathāṅgena tadā chinne viṣṇunā prabhaviṣṇunā jaghanopari vegena prakṛṣṭe śirasī tayoḥ

तब समर्थ विष्णु ने अपने चक्र से, जंघा पर टिके उन दोनों के सिरों को वेगपूर्वक काट दिया।

श्लोक 83 (devibhagavatam.1.9.83)

गतप्राणौ तदा जातौ दानवौ मधुकैटभौ । सागरः सकलो व्याप्तस्तदा वै मेदसा तयोः ॥ 9.83 ॥

gataprāṇau tadā jātau dānavau madhukaiṭabhau sāgaraḥ sakalo vyāptastadā vai medasā tayoḥ

दानव मधु और कैटभ तब प्राणहीन हो गए; और उनके मेद (चर्बी) से समस्त सागर व्याप्त हो गया।

श्लोक 84 (devibhagavatam.1.9.84)

मेदिनीति ततो जातं नाम पृथ्व्याः समन्ततः । अभक्ष्या मृत्तिका तेन कारणेन मुनीश्वराः ॥ 9.84 ॥

medinīti tato jātaṁ nāma pṛthvyāḥ samantataḥ abhakṣyā mṛttikā tena kāraṇena munīśvarāḥ

इसी से पृथ्वी का 'मेदिनी' नाम सर्वत्र प्रचलित हुआ; और इसी कारण, हे मुनीश्वरो! उसकी मिट्टी अभक्ष्य मानी गई है।

श्लोक 85 (devibhagavatam.1.9.85)

इति वः कथितं सर्वं यत्पृष्टोऽस्मि सुनिश्चितम् । महाविद्या महामाया सेवनीया सदा बुधैः ॥ 9.85 ॥

iti vaḥ kathitaṁ sarvaṁ yatpṛṣṭo'smi suniścitam mahāvidyā mahāmāyā sevanīyā sadā budhaiḥ

इस प्रकार जो कुछ मुझसे पूछा गया, वह सब मैंने पूर्ण निश्चय के साथ आपको बता दिया — महाविद्या महामाया विद्वानों द्वारा सदा सेव्य हैं।

श्लोक 86 (devibhagavatam.1.9.86)

आराध्या परमा शक्तिः सर्वैरपि सुरासुरैः । नातः परतरं किञ्चिदधिकं भुवनत्रये ॥ 9.86 ॥

ārādhyā paramā śaktiḥ sarvairapi surāsuraiḥ nātaḥ parataraṁ kiñcidadhikaṁ bhuvanatraye

वह परम शक्ति समस्त देव-दानवों द्वारा आराध्य हैं; तीनों लोकों में इनसे बढ़कर कुछ भी नहीं है।

श्लोक 87 (devibhagavatam.1.9.87)

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं वेदशास्त्रार्थनिर्णयः । पूजनीया परा शक्तिर्निर्गुणा सगुणाथवा ॥ 9.87 ॥

satyaṁ satyaṁ punaḥ satyaṁ vedaśāstrārthanirṇayaḥ pūjanīyā parā śaktirnirguṇā saguṇāthavā

सत्य, सत्य, पुनः सत्य — यही वेद-शास्त्रों के अर्थ का निश्चित निष्कर्ष है — वह परा शक्ति ही, निर्गुण हो या सगुण, पूजनीय है।

अध्याय 8अध्याय-सूचीअध्याय 10