प्रथम स्कन्ध · अध्याय 3
पुराण-वर्णनपूर्वक तत्तद्युगीय व्यास-वर्णन
श्लोक 1 (devibhagavatam.1.3.1)
सूत उवाच । शृण्वन्तु सम्प्रवक्ष्यामि पुराणानि मुनीश्वराः । यथाश्रुतानि तत्त्वेन व्यासात्सत्यवतीसुतात् ॥ 3.1 ॥
sūta uvāca śṛṇvantu sampravakṣyāmi purāṇāni munīśvarāḥ yathāśrutāni tattvena vyāsātsatyavatīsutāt
सूत ने कहा — हे मुनीश्वरो! सुनिए, मैं सत्यवती-पुत्र व्यास से जैसा सुना है, वैसा ही तत्त्वतः पुराणों का वर्णन करता हूँ।
श्लोक 2 (devibhagavatam.1.3.2)
मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम् । अनापलिङ्गकूस्कानि पुराणानि पृथक्पृथक् ॥ 3.2 ॥
madvayaṁ bhadvayaṁ caiva bratrayaṁ vacatuṣṭayam anāpaliṅgakūskāni purāṇāni pṛthakpṛthak
दो 'म' से (मत्स्य, मार्कण्डेय), दो 'भ' से (भागवत, भविष्य), तीन 'ब्र' से (ब्रह्म, ब्रह्माण्ड, ब्रह्मवैवर्त), चार 'व' से (वामन, वराह, वायु, विष्णु), तथा एक-एक 'अ', 'ना', 'प', 'लि', 'ग', 'कू', 'स्क' से (अग्नि, नारदीय, पद्म, लिङ्ग, गरुड, कूर्म, स्कन्द) — इस प्रकार पृथक्-पृथक् अठारह पुराण हैं।
श्लोक 3 (devibhagavatam.1.3.3)
चतुर्दशसहस्रं च मत्स्यमाद्यं प्रकीर्तितम् । तथा ग्रहसहस्रं तु मार्कण्डेयं महाद्भुतम् ॥ 3.3 ॥
caturdaśasahasraṁ ca matsyamādyaṁ prakīrtitam tathā grahasahasraṁ tu mārkaṇḍeyaṁ mahādbhutam
आदि पुराण मत्स्य चौदह हजार श्लोकों का कहा गया है; और अत्यन्त अद्भुत मार्कण्डेय नौ हजार श्लोकों का है।
श्लोक 4 (devibhagavatam.1.3.4)
चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । भविष्यं परिसङ्ख्यातं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ 3.4 ॥
caturdaśasahasrāṇi tathā pañcaśatāni ca bhaviṣyaṁ parisaṅkhyātaṁ munibhistattvadarśibhiḥ
भविष्य पुराण को तत्त्वदर्शी मुनियों ने चौदह हजार पाँच सौ श्लोकों का गिना है।
श्लोक 5 (devibhagavatam.1.3.5)
अष्टादशसहस्रं वै पुण्यं भागवतं किल । तथा चायुतसङ्ख्याकं पुराणं ब्रह्मसंज्ञकम् ॥ 3.5 ॥
aṣṭādaśasahasraṁ vai puṇyaṁ bhāgavataṁ kila tathā cāyutasaṅkhyākaṁ purāṇaṁ brahmasaṁjñakam
पवित्र भागवत निश्चय ही अठारह हजार श्लोकों का है; तथा ब्रह्म नामक पुराण दस हजार श्लोकों का है।
श्लोक 6 (devibhagavatam.1.3.6)
द्वादशैव सहस्राणि ब्रह्माण्डं च शताधिकम् । तथाष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमेव च ॥ 3.6 ॥
dvādaśaiva sahasrāṇi brahmāṇḍaṁ ca śatādhikam tathāṣṭādaśasāhasraṁ brahmavaivartameva ca
ब्रह्माण्ड बारह हजार एक सौ श्लोकों का है; तथा ब्रह्मवैवर्त भी अठारह हजार श्लोकों का है।
श्लोक 7 (devibhagavatam.1.3.7)
अयुतं वामनाख्यं च वायव्यं षट्शतानि च । चतुर्विंशतिसङ्ख्यातः सहस्राणि तु शौनक ॥ 3.7 ॥
ayutaṁ vāmanākhyaṁ ca vāyavyaṁ ṣaṭśatāni ca caturviṁśatisaṅkhyātaḥ sahasrāṇi tu śaunaka
वामन नामक पुराण दस हजार श्लोकों का है; और हे शौनक! वायवीय चौबीस हजार छह सौ श्लोकों का गिना गया है।
श्लोक 8 (devibhagavatam.1.3.8)
त्रयोविंशतिसाहस्रं वैष्णवं परमाद्भुतम् । चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं परमाद्भुतम् ॥ 3.8 ॥
trayoviṁśatisāhasraṁ vaiṣṇavaṁ paramādbhutam caturviṁśatisāhasraṁ vārāhaṁ paramādbhutam
अत्यन्त अद्भुत वैष्णव तेईस हजार श्लोकों का है; अत्यन्त अद्भुत वाराह चौबीस हजार श्लोकों का है।
श्लोक 9 (devibhagavatam.1.3.9)
षोडशैव सहस्राणि पुराणं चाग्निसंज्ञितम् । पञ्चविंशतिसाहस्रं नारदं परमं मतम् ॥ 3.9 ॥
ṣoḍaśaiva sahasrāṇi purāṇaṁ cāgnisaṁjñitam pañcaviṁśatisāhasraṁ nāradaṁ paramaṁ matam
अग्नि नामक पुराण सोलह हजार श्लोकों का है; परम सम्मत नारद पुराण पच्चीस हजार श्लोकों का है।
श्लोक 10 (devibhagavatam.1.3.10)
पञ्चपञ्चाशत्साहस्रं पद्माख्यं विपुलं मतम् । एकादशसहस्राणि लिङ्गाख्यं चातिविस्मृतम् ॥ 3.10 ॥
pañcapañcāśatsāhasraṁ padmākhyaṁ vipulaṁ matam ekādaśasahasrāṇi liṅgākhyaṁ cātivismṛtam
विपुल माना जाने वाला पद्म पचपन हजार श्लोकों का है; अति स्मरणीय लिङ्ग पुराण ग्यारह हजार श्लोकों का है।
श्लोक 11 (devibhagavatam.1.3.11)
एकोनविंशत्साहस्रं गारुडं हरिभाषितम् । सप्तदशसहस्रं च पुराणं कूर्मभाषितम् ॥ 3.11 ॥
ekonaviṁśatsāhasraṁ gāruḍaṁ haribhāṣitam saptadaśasahasraṁ ca purāṇaṁ kūrmabhāṣitam
हरि द्वारा कहा गया गरुड पुराण उन्नीस हजार श्लोकों का है; तथा कूर्म द्वारा कहा गया पुराण सत्रह हजार श्लोकों का है।
श्लोक 12 (devibhagavatam.1.3.12)
एकाशीतिसहस्राणि स्कन्दाख्यं परमाद्भुतम् । पुराणाख्या च सङ्ख्या च विस्तरेण मयानघाः ॥ 3.12 ॥
ekāśītisahasrāṇi skandākhyaṁ paramādbhutam purāṇākhyā ca saṅkhyā ca vistareṇa mayānaghāḥ
अत्यन्त अद्भुत स्कन्द नामक पुराण इक्यासी हजार श्लोकों का है। हे निष्पापो! इस प्रकार मैंने पुराणों के नाम और उनकी श्लोक-संख्या विस्तारपूर्वक बताई।
श्लोक 13 (devibhagavatam.1.3.13)
तथैवोपपुराणानि शृण्वन्तु ऋषिसत्तमाः । सनत्कुमारं प्रथमं नारसिंहं ततः परम् ॥ 3.13 ॥
tathaivopapurāṇāni śṛṇvantu ṛṣisattamāḥ sanatkumāraṁ prathamaṁ nārasiṁhaṁ tataḥ param
इसी प्रकार, हे ऋषिश्रेष्ठो! उपपुराणों को भी सुनिए — पहला सनत्कुमार, फिर उसके बाद नारसिंह,
श्लोक 14 (devibhagavatam.1.3.14)
नारदीयं शिवं चैव दौर्वाससमनुत्तमम् । कापिलं मानवं चैव तथा चौशनसं स्मृतम् ॥ 3.14 ॥
nāradīyaṁ śivaṁ caiva daurvāsasamanuttamam kāpilaṁ mānavaṁ caiva tathā cauśanasaṁ smṛtam
नारदीय, तथा शिव, अनुपम दौर्वास, कापिल, तथा मानव, और इसी प्रकार औशनस स्मृत है,
श्लोक 15 (devibhagavatam.1.3.15)
वारुणं कालिकाख्यं च साम्बं नन्दिकृतं शुभम् । सौरं पाराशरप्रोक्तमादित्यं चातिविस्तरम् ॥ 3.15 ॥
vāruṇaṁ kālikākhyaṁ ca sāmbaṁ nandikṛtaṁ śubham sauraṁ pārāśaraproktamādityaṁ cātivistaram
वारुण, कालिका नामक, साम्ब, कल्याणकारी नन्दिकृत, सौर, पराशर द्वारा कथित, तथा अत्यन्त विस्तृत आदित्य,
श्लोक 16 (devibhagavatam.1.3.16)
माहेश्वरं भागवतं वासिष्ठं च सविस्तरम् । एतान्युपपुराणानि कथितानि महात्मभिः ॥ 3.16 ॥
māheśvaraṁ bhāgavataṁ vāsiṣṭhaṁ ca savistaram etānyupapurāṇāni kathitāni mahātmabhiḥ
माहेश्वर, भागवत (उपपुराण-रूप), तथा विस्तृत वासिष्ठ — ये उपपुराण महात्माओं द्वारा कहे गए हैं।
श्लोक 17 (devibhagavatam.1.3.17)
अष्टादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः । भारताख्यानमतुलं चक्रे तदुपबृंहितम् ॥ 3.17 ॥
aṣṭādaśa purāṇāni kṛtvā satyavatīsutaḥ bhāratākhyānamatulaṁ cakre tadupabṛṁhitam
अठारह पुराणों की रचना करके सत्यवती-पुत्र (व्यास) ने फिर उन्हीं के सारतत्त्व से समृद्ध, अनुपम भारत-आख्यान की भी रचना की।
श्लोक 18 (devibhagavatam.1.3.18)
मन्वन्तरेषु सर्वेषु द्वापरे द्वापरे युगे । प्रादुःकरोति धर्मार्थी पुराणानि यथाविधि ॥ 3.18 ॥
manvantareṣu sarveṣu dvāpare dvāpare yuge prāduḥkaroti dharmārthī purāṇāni yathāvidhi
प्रत्येक मन्वन्तर में, हर द्वापर युग में, धर्म की इच्छा रखने वाले व्यास विधिपूर्वक पुराणों को प्रकट करते हैं।
श्लोक 19 (devibhagavatam.1.3.19)
द्वापरे द्वापरे विष्ण्णुर्व्यासरूपेण सर्वदा । वेदमेकं स बहुधा कुरुते हितकाम्यया ॥ 3.19 ॥
dvāpare dvāpare viṣṇṇurvyāsarūpeṇa sarvadā vedamekaṁ sa bahudhā kurute hitakāmyayā
हर द्वापर युग में विष्णु सदा व्यास के रूप में लोक-हित की कामना से एक ही वेद को अनेक रूपों में विभाजित करते हैं।
श्लोक 20 (devibhagavatam.1.3.20)
अल्पायुषोऽल्पबुद्धींश्च विप्रान्ज्ञात्वा कलावथ । पुराणसंहितां पुण्यां कुरुतेऽसौ युगे युगे ॥ 3.20 ॥
alpāyuṣo'lpabuddhīṁśca viprānjñātvā kalāvatha purāṇasaṁhitāṁ puṇyāṁ kurute'sau yuge yuge
कलियुग में ब्राह्मणों को अल्पायु और अल्पबुद्धि जानकर, वे प्रत्येक युग में पवित्र पुराण-संहिता की रचना करते हैं।
श्लोक 21 (devibhagavatam.1.3.21)
स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां न वेदश्रवणं मतम् । तेषामेव हितार्थाय पुराणानि कृतानि च ॥ 3.21 ॥
strīśūdradvijabandhūnāṁ na vedaśravaṇaṁ matam teṣāmeva hitārthāya purāṇāni kṛtāni ca
स्त्री, शूद्र तथा अयोग्य द्विजबन्धुओं के लिए वेद-श्रवण सम्मत नहीं है; उन्हीं के हित के लिए पुराणों की रचना की गई है।
श्लोक 22 (devibhagavatam.1.3.22)
मन्वन्तरे सप्तमेऽत्र शुभे वैवस्वताभिधे । अष्टाविंशतिमे प्राप्ते द्वापरे मुनिसत्तमाः ॥ 3.22 ॥
manvantare saptame'tra śubhe vaivasvatābhidhe aṣṭāviṁśatime prāpte dvāpare munisattamāḥ
हे मुनिश्रेष्ठो! इस सातवें, वैवस्वत नामक शुभ मन्वन्तर में, जब अट्ठाईसवाँ द्वापर आया,
श्लोक 23 (devibhagavatam.1.3.23)
व्यासः सत्यवतीसूनुर्गुरुर्मे धर्मवित्तमः । एकोनत्रिंशत्सम्प्राप्ते द्रौणिर्व्यासो भविष्यति ॥ 3.23 ॥
vyāsaḥ satyavatīsūnurgururme dharmavittamaḥ ekonatriṁśatsamprāpte drauṇirvyāso bhaviṣyati
तब सत्यवती-पुत्र व्यास, जो मेरे गुरु और धर्म के परम ज्ञाता हैं, वे व्यास हुए; उनतीसवें द्वापर में द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) व्यास होंगे।
श्लोक 24 (devibhagavatam.1.3.24)
अतीतास्तु तथा व्यासाः सप्तविंशतिरेव च । पुराणसंहितास्तैस्तु कथितास्तु युगे युगे ॥ 3.24 ॥
atītāstu tathā vyāsāḥ saptaviṁśatireva ca purāṇasaṁhitāstaistu kathitāstu yuge yuge
इस प्रकार अब तक सत्ताईस व्यास हो चुके हैं; उन्होंने ही युग-युग में पुराण-संहिताएँ कही हैं।
श्लोक 25 (devibhagavatam.1.3.25)
ऋषय ऊचुः । ब्रूहि सूत महाभाग व्यासाः पूर्वयुगोद्भवाः । वक्तारस्तु पुराणानां द्वापरे द्वापरे युगे ॥ 3.25 ॥
ṛṣaya ūcuḥ brūhi sūta mahābhāga vyāsāḥ pūrvayugodbhavāḥ vaktārastu purāṇānāṁ dvāpare dvāpare yuge
ऋषियों ने कहा — हे सूत महाभाग! पूर्वयुगों में उत्पन्न हुए, प्रत्येक द्वापर युग में पुराणों के वक्ता उन व्यासों के विषय में बताइए।
श्लोक 26 (devibhagavatam.1.3.26)
सूत उवाच । द्वापरे प्रथमे व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयम्भुवा । प्रजापतिर्द्वितीये तु द्वापरे व्यासकार्यकृत् ॥ 3.26 ॥
sūta uvāca dvāpare prathame vyastāḥ svayaṁ vedāḥ svayambhuvā prajāpatirdvitīye tu dvāpare vyāsakāryakṛt
सूत ने कहा — प्रथम द्वापर में स्वयं ब्रह्मा जी ने स्वयं वेदों को विभाजित किया; द्वितीय द्वापर में प्रजापति ने व्यास का कार्य किया।
श्लोक 27 (devibhagavatam.1.3.27)
तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे तु बृहस्पतिः । पञ्चमे सविता व्यासः षष्ठे मृत्युस्तथापरे ॥ 3.27 ॥
tṛtīye cośanā vyāsaścaturthe tu bṛhaspatiḥ pañcame savitā vyāsaḥ ṣaṣṭhe mṛtyustathāpare
तीसरे में उशना (शुक्राचार्य) व्यास हुए, चौथे में बृहस्पति; पाँचवें में सविता (सूर्य) व्यास हुए, छठे में मृत्यु भी।
श्लोक 28 (devibhagavatam.1.3.28)
मघवा सप्तमे प्राप्ते वसिष्ठस्त्वष्टमे स्मृतः । सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे तथा ॥ 3.28 ॥
maghavā saptame prāpte vasiṣṭhastvaṣṭame smṛtaḥ sārasvatastu navame tridhāmā daśame tathā
सातवें में मघवा (इन्द्र) आए; आठवें में वसिष्ठ स्मरणीय हैं; नवें में सारस्वत तथा दसवें में त्रिधामा।
श्लोक 29 (devibhagavatam.1.3.29)
एकादशेऽथ त्रिवृषो भरद्वाजस्ततः परम् । त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे ॥ 3.29 ॥
ekādaśe'tha trivṛṣo bharadvājastataḥ param trayodaśe cāntarikṣo dharmaścāpi caturdaśe
ग्यारहवें में त्रिवृष, फिर उसके बाद भरद्वाज; तेरहवें में अन्तरिक्ष, तथा चौदहवें में धर्म भी।
श्लोक 30 (devibhagavatam.1.3.30)
त्रय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः । मेधातिथिः सप्तदशे व्रती ह्यष्टादशे तथा ॥ 3.30 ॥
trayyāruṇiḥ pañcadaśe ṣoḍaśe tu dhanañjayaḥ medhātithiḥ saptadaśe vratī hyaṣṭādaśe tathā
पन्द्रहवें में त्रय्यारुणि, सोलहवें में धनञ्जय; सत्रहवें में मेधातिथि तथा अठारहवें में व्रती।
श्लोक 31 (devibhagavatam.1.3.31)
अत्रिरेकोनविंशेऽथ गौतमस्तु ततः परम् । उत्तमश्चैकविंशेऽथ हर्यात्मा परिकीर्तितः ॥ 3.31 ॥
atrirekonaviṁśe'tha gautamastu tataḥ param uttamaścaikaviṁśe'tha haryātmā parikīrtitaḥ
उन्नीसवें में अत्रि, फिर उसके बाद गौतम; इक्कीसवें में उत्तम, फिर हर्यात्मा कहे गए हैं।
श्लोक 32 (devibhagavatam.1.3.32)
वेनो वाजश्रवाश्चैव सोमोऽमुष्यायणस्तथा । तृणबिन्दुस्तथा व्यासो भार्गवस्तु ततः परम् ॥ 3.32 ॥
veno vājaśravāścaiva somo'muṣyāyaṇastathā tṛṇabindustathā vyāso bhārgavastu tataḥ param
वेन, वाजश्रवा, तथा सोम, और अमुष्यायण; इसी प्रकार तृणबिन्दु व्यास हुए, फिर उसके बाद भार्गव।
श्लोक 33 (devibhagavatam.1.3.33)
ततः शक्तिर्जातुकर्ण्यः कृष्णद्वैपायनस्ततः । अष्टाविंशतिसङ्ख्येयं कथिता या मया श्रुता ॥ 3.33 ॥
tataḥ śaktirjātukarṇyaḥ kṛṣṇadvaipāyanastataḥ aṣṭāviṁśatisaṅkhyeyaṁ kathitā yā mayā śrutā
फिर शक्ति, फिर जातूकर्ण्य, फिर कृष्णद्वैपायन — यह अट्ठाईस की संख्या मैंने जैसी सुनी, वैसी ही कही है।
श्लोक 34 (devibhagavatam.1.3.34)
कृष्णद्वैपायनात्प्रोक्तं पुराणं च मया श्रुतम् । श्रीमद्भागवतं पुण्यं सर्वदुःखौघनाशनम् ॥ 3.34 ॥
kṛṣṇadvaipāyanātproktaṁ purāṇaṁ ca mayā śrutam śrīmadbhāgavataṁ puṇyaṁ sarvaduḥkhaughanāśanam
कृष्णद्वैपायन द्वारा कहा गया वह पुराण भी मैंने सुना — पवित्र श्रीमद्भागवत, जो समस्त दुःखों के समूह का नाशक है,
श्लोक 35 (devibhagavatam.1.3.35)
कामदं मोक्षदं चैव वेदार्थपरिबृंहितम् । सर्वागमरसारामं मुमुक्षूणां सदा प्रियम् ॥ 3.35 ॥
kāmadaṁ mokṣadaṁ caiva vedārthaparibṛṁhitam sarvāgamarasārāmaṁ mumukṣūṇāṁ sadā priyam
काम और मोक्ष दोनों का दाता, वेदार्थ से समृद्ध, समस्त आगमों के रस का उद्यान, मुमुक्षुओं को सदा प्रिय।
श्लोक 36 (devibhagavatam.1.3.36)
व्यासेन कृत्वातिशुभं पुराणं शुकाय पुत्राय महात्मने यत् । वैराग्ययुक्ताय च पाठितं वै विज्ञाय चैवारणिसम्भवाय ॥ 3.36 ॥
vyāsena kṛtvātiśubhaṁ purāṇaṁ śukāya putrāya mahātmane yat vairāgyayuktāya ca pāṭhitaṁ vai vijñāya caivāraṇisambhavāya
व्यास जी ने वह अत्यन्त पवित्र पुराण रचकर अपने महात्मा पुत्र शुक को पढ़ाया — जो वैराग्ययुक्त, विज्ञ तथा अरणि से उत्पन्न थे।
श्लोक 37 (devibhagavatam.1.3.37)
श्रुतं मया तत्र तथा गृहीतं यथार्थवद्व्यासमुखान्मुनीन्द्राः । पुराणगुह्यं सकलं समेतं गुरोः प्रसादात्करुणानिधेश्च ॥ 3.37 ॥
śrutaṁ mayā tatra tathā gṛhītaṁ yathārthavadvyāsamukhānmunīndrāḥ purāṇaguhyaṁ sakalaṁ sametaṁ guroḥ prasādātkaruṇānidheśca
हे मुनीन्द्रो! मैंने भी वहाँ व्यास जी के मुख से यथार्थतः सुना और ग्रहण किया — यह पुराण का सम्पूर्ण रहस्य, अपने करुणानिधि गुरु की कृपा से।
श्लोक 38 (devibhagavatam.1.3.38)
सूतेन पृष्टः सकलं जगाद द्वैपायनस्तत्र पुराणगुह्यम् । अयोनिजेनाद्भुतबुद्धिना वै श्रुतं मया तत्र महाप्रभावम् ॥ 3.38 ॥
sūtena pṛṣṭaḥ sakalaṁ jagāda dvaipāyanastatra purāṇaguhyam ayonijenādbhutabuddhinā vai śrutaṁ mayā tatra mahāprabhāvam
मुझ सूत द्वारा पूछे जाने पर द्वैपायन ने वहाँ पुराण का सम्पूर्ण रहस्य कह सुनाया; वह अयोनिज, अद्भुत बुद्धि वाले व्यास से मैंने वहाँ वह महाप्रभावशाली कथा सुनी।
श्लोक 39 (devibhagavatam.1.3.39)
श्रीमद्भागवतामराङ्घ्रिपफलास्वादादरः सत्तमाः संसारार्णवदुर्विगाह्यसलिलं सन्तर्तुकामः शुकः । नानाख्यानरसालयं श्रुतिपुटैः प्रेम्णाशृणोदद्भुतं तच्छ्रुत्वा न विमुच्यते कलिभयादेवंविधः कः क्षितौ ॥ 3.39 ॥
śrīmadbhāgavatāmarāṅghripaphalāsvādādaraḥ sattamāḥ saṁsārārṇavadurvigāhyasalilaṁ santartukāmaḥ śukaḥ nānākhyānarasālayaṁ śrutipuṭaiḥ premṇāśṛṇodadbhutaṁ tacchrutvā na vimucyate kalibhayādevaṁvidhaḥ kaḥ kṣitau
श्रीमद्भागवत के अमर चरण-कमल के फल का आस्वादन चाहने वाले, संसार-सागर के दुस्तर जल को तैरने की इच्छा रखने वाले परम श्रेष्ठ शुक ने कर्ण-पुटों से प्रेमपूर्वक उस अद्भुत, नाना कथाओं के रसमय आगार को सुना। उसे सुनकर पृथ्वी पर ऐसा कौन है जो कलि के भय से मुक्त न हो जाए?
श्लोक 40 (devibhagavatam.1.3.40)
पापीयानपि वेदधर्मरहितः स्वाचारहीनाशयो ॥ व्याजेनापि शृणोति यः परमिदं श्रीमत्पुराणोत्तमम् । भुक्त्या भोगकलापमत्र विपुलं देहावसानेऽचलं योगिप्राप्यमवाप्नुयाद्भगवतीनामाङ्कितं सुन्दरम् ॥ 3.40 ॥
pāpīyānapi vedadharmarahitaḥ svācārahīnāśayo vyājenāpi śṛṇoti yaḥ paramidaṁ śrīmatpurāṇottamam bhuktyā bhogakalāpamatra vipulaṁ dehāvasāne'calaṁ yogiprāpyamavāpnuyādbhagavatīnāmāṅkitaṁ sundaram
वेद-धर्म से रहित, दुराचारी मन वाला पापी पुरुष भी यदि छल से ही सही, इस श्रेष्ठतम पुराण को सुन ले, तो वह यहाँ भोगों की विपुल राशि भोगकर, देहान्त में उस अचल पद को प्राप्त करता है, जो अन्यथा योगियों को ही प्राप्त होता है — यह भगवती के नाम से अंकित सुन्दर पुराण।
श्लोक 41 (devibhagavatam.1.3.41)
या निर्गुणा हरिहरादिभिरप्यलभ्या विद्या सतां प्रियतमाथ समाधिगम्या । सा तस्य चित्तकुहरे प्रकरोति भावं यः संशृणोति सततं तु सतीपुराणम् ॥ 3.41 ॥
yā nirguṇā hariharādibhirapyalabhyā vidyā satāṁ priyatamātha samādhigamyā sā tasya cittakuhare prakaroti bhāvaṁ yaḥ saṁśṛṇoti satataṁ tu satīpurāṇam
जो हरि-हर आदि के लिए भी अलभ्य, निर्गुण, सज्जनों की परम प्रिय, केवल गहन साधना से प्राप्त होने वाली विद्या हैं — वे उसके हृदय-गुहा में भाव उत्पन्न करती हैं, जो इस सत्य पुराण को निरन्तर सुनता है।
श्लोक 42 (devibhagavatam.1.3.42)
सम्प्राप्य मानुषभवं सकलाङ्गयुक्तं पोतं भवार्णवजलोत्तरणाय कामम् । सम्प्राप्य वाचकमहो न शृणोति मूढः स वञ्चितोऽत्र विधिना सुखदं पुराणम् ॥ 3.42 ॥
samprāpya mānuṣabhavaṁ sakalāṅgayuktaṁ potaṁ bhavārṇavajalottaraṇāya kāmam samprāpya vācakamaho na śṛṇoti mūḍhaḥ sa vañcito'tra vidhinā sukhadaṁ purāṇam
इस संसार-सागर के जल को पार करने के लिए सर्वांग-सम्पन्न नौका के समान मानव-जन्म पाकर, और वक्ता को भी पाकर, जो मूर्ख इसे नहीं सुनता — हाय! वह यहाँ विधाता द्वारा इस सुखदायी पुराण से ठगा गया है।
श्लोक 43 (devibhagavatam.1.3.43)
यः प्राप्य कर्णयुगलं पटुमानुषत्वे रागी शृणोति सततं च परापवादान् । सर्वार्थदं रसनिधिं विमलं पुराणं नष्टः कुतो न शृणुते भुवि मन्दबुद्धिः ॥ 3.43 ॥
yaḥ prāpya karṇayugalaṁ paṭumānuṣatve rāgī śṛṇoti satataṁ ca parāpavādān sarvārthadaṁ rasanidhiṁ vimalaṁ purāṇaṁ naṣṭaḥ kuto na śṛṇute bhuvi mandabuddhiḥ
मानव-जन्म में तीक्ष्ण श्रवण-शक्ति पाकर भी जो आसक्त मनुष्य निरन्तर दूसरों की निन्दा सुनता रहता है — जबकि सर्वार्थदायी, रसनिधि, निर्मल यह पुराण सामने है — पृथ्वी पर ऐसा मन्दबुद्धि नष्ट मनुष्य इसे क्यों न सुने?