Skip to main content

प्रथम स्कन्ध · अध्याय 4

देवी को सर्वोत्तम बताने का कथन

अध्याय 3अध्याय-सूचीअध्याय 5

श्लोक 1 (devibhagavatam.1.4.1)

ऋषय ऊचुः । सौम्य व्यासस्य भार्यायां कस्यां जातः सुतः शुकः । कथं वा कीदृशो येन पठितेयं सुसंहिता ॥ 4.1 ॥

ṛṣaya ūcuḥ saumya vyāsasya bhāryāyāṁ kasyāṁ jātaḥ sutaḥ śukaḥ kathaṁ vā kīdṛśo yena paṭhiteyaṁ susaṁhitā

ऋषियों ने कहा — हे सौम्य! व्यास जी की किस पत्नी से पुत्र शुक उत्पन्न हुए? वे कैसे और किस स्वरूप के थे, जिन्होंने यह उत्तम संहिता पढ़ी?

श्लोक 2 (devibhagavatam.1.4.2)

अयोनिजस्त्वया प्रोक्तस्तथा चारणिजः शुकः । सन्देहोऽस्ति महांस्तत्र कथयाद्य महामते ॥ 4.2 ॥

ayonijastvayā proktastathā cāraṇijaḥ śukaḥ sandeho'sti mahāṁstatra kathayādya mahāmate

आपने कहा कि शुक अयोनिज थे, और साथ ही अरणि से भी उत्पन्न हुए थे — इसमें हमें बड़ा संदेह है; हे महामते! आज हमें बताइए।

श्लोक 3 (devibhagavatam.1.4.3)

गर्भयोगी श्रुतः पूर्वं शुको नाम महातपाः । कथं च पठितं तेन पुराणं बहुविस्तरम् ॥ 4.3 ॥

garbhayogī śrutaḥ pūrvaṁ śuko nāma mahātapāḥ kathaṁ ca paṭhitaṁ tena purāṇaṁ bahuvistaram

हमने पहले सुना है कि महातपस्वी शुक गर्भयोगी थे — फिर उन्होंने इस अत्यंत विस्तृत पुराण को कैसे पढ़ा?

श्लोक 4 (devibhagavatam.1.4.4)

सूत उवाच । पुरा सरस्वतीतीरे व्यासः सत्यवतीसुतः । आश्रमे कलविङ्कौ तु दृष्ट्वा विस्मयमागतः ॥ 4.4 ॥

sūta uvāca purā sarasvatītīre vyāsaḥ satyavatīsutaḥ āśrame kalaviṅkau tu dṛṣṭvā vismayamāgataḥ

सूत ने कहा — पूर्वकाल में सरस्वती के तट पर, अपने आश्रम में, सत्यवती-पुत्र व्यास ने गौरैयों की एक जोड़ी देखी और आश्चर्यचकित हो गए।

श्लोक 5 (devibhagavatam.1.4.5)

जातमात्रं शिशुं नीडे मुक्तमण्डान्मनोहरम् । ताम्रास्यं शुभसर्वाङ्गं पिच्छाङ्कुरविवर्जितम् ॥ 4.5 ॥

jātamātraṁ śiśuṁ nīḍe muktamaṇḍānmanoharam tāmrāsyaṁ śubhasarvāṅgaṁ picchāṅkuravivarjitam

घोंसले में अभी-अभी जन्मे, अण्डे से निकले, मनोहर, ताम्रवर्ण चोंच वाले, समस्त अंगों में सुंदर, अभी पंख न उगे हुए बच्चे को उन्होंने देखा।

श्लोक 6 (devibhagavatam.1.4.6)

तौ तु भक्ष्यार्थमत्यन्तं रतौ श्रमपरायणौ । शिशोश्चञ्चुपुटे भक्ष्यं क्षिपन्तौ च पुनः पुनः ॥ 4.6 ॥

tau tu bhakṣyārthamatyantaṁ ratau śramaparāyaṇau śiśoścañcupuṭe bhakṣyaṁ kṣipantau ca punaḥ punaḥ

वह जोड़ी भोजन जुटाने में पूर्णतः तत्पर, परिश्रम में रत रहती हुई, बार-बार अपने बच्चे की चोंच में भोजन डाल रही थी।

श्लोक 7 (devibhagavatam.1.4.7)

अङ्गेनाङ्गानि बालस्य घर्षयन्तौ मुदान्वितौ । चुम्बन्तौ च मुखं प्रेम्णा कलविङ्कौ शिशोः शुभम् ॥ 4.7 ॥

aṅgenāṅgāni bālasya gharṣayantau mudānvitau cumbantau ca mukhaṁ premṇā kalaviṅkau śiśoḥ śubham

आनन्दमग्न वे गौरैया-दम्पति अपने अंगों से बालक के अंगों को सहला रहे थे, और प्रेमपूर्वक अपने शिशु के सुंदर मुख को चूम रहे थे।

श्लोक 8 (devibhagavatam.1.4.8)

वीक्ष्य प्रेमाद्भुतं तत्र बाले चटकयोस्तदा । व्यासश्चिन्तातुरः कामं मनसा समचिन्तयत् ॥ 4.8 ॥

vīkṣya premādbhutaṁ tatra bāle caṭakayostadā vyāsaścintāturaḥ kāmaṁ manasā samacintayat

गौरैया-दम्पति के अपने बच्चे के प्रति उस अद्भुत प्रेम को देखकर, व्यास जी अत्यंत चिन्तित होकर मन-ही-मन विचार करने लगे —

श्लोक 9 (devibhagavatam.1.4.9)

तिरश्चामपि यत्प्रेम पुत्रे समभिलक्ष्यते । किं चित्रं यन्मनुष्याणां सेवाफलमभीप्सताम् ॥ 4.9 ॥

tiraścāmapi yatprema putre samabhilakṣyate kiṁ citraṁ yanmanuṣyāṇāṁ sevāphalamabhīpsatām

'यदि पशु-पक्षियों में भी सन्तान के प्रति ऐसा प्रेम देखा जाता है, तो सेवा-फल की कामना करने वाले मनुष्यों में यह कौन-सी अद्भुत बात है?'

श्लोक 10 (devibhagavatam.1.4.10)

किमेतौ चटकौ चास्य विवाहं सुखसाधनम् । विरच्य सुखिनौ स्यातां दृष्ट्वा वध्वा मुखं शुभम् ॥ 4.10 ॥

kimetau caṭakau cāsya vivāhaṁ sukhasādhanam viracya sukhinau syātāṁ dṛṣṭvā vadhvā mukhaṁ śubham

'क्या ये गौरैया-दम्पति भी अपने बच्चे का विवाह — सुख का साधन — रचकर, पुत्रवधू का सुंदर मुख देखकर सुखी होंगे?'

श्लोक 11 (devibhagavatam.1.4.11)

अथवा वार्धके प्राप्ते परिचर्यां करिष्यति । पुत्रः परमधर्मिष्ठः पुण्यार्थं कलविङ्कयोः ॥ 4.11 ॥

athavā vārdhake prāpte paricaryāṁ kariṣyati putraḥ paramadharmiṣṭhaḥ puṇyārthaṁ kalaviṅkayoḥ

'अथवा वृद्धावस्था आने पर, परम धर्मात्मा पुत्र इस गौरैया-दम्पति के पुण्य के लिए उनकी सेवा करेगा?'

श्लोक 12 (devibhagavatam.1.4.12)

अर्जयित्वाथवा द्रव्यं पितरौ तर्पयिष्यति । अथवा प्रेतकार्याणि करिष्यति यथाविधि ॥ 4.12 ॥

arjayitvāthavā dravyaṁ pitarau tarpayiṣyati athavā pretakāryāṇi kariṣyati yathāvidhi

'अथवा धन अर्जित करके अपने माता-पिता को तृप्त करेगा? अथवा विधिपूर्वक उनके प्रेतकार्य सम्पन्न करेगा?'

श्लोक 13 (devibhagavatam.1.4.13)

अथवा किं गयाश्राद्धं गत्वा संवितरिष्यति । नीलोत्सर्गं च विधिवत्प्रकरिष्यति बालकः ॥ 4.13 ॥

athavā kiṁ gayāśrāddhaṁ gatvā saṁvitariṣyati nīlotsargaṁ ca vidhivatprakariṣyati bālakaḥ

'अथवा क्या यह बालक गया जाकर श्राद्ध करेगा, और विधिपूर्वक नील-वृषभ का उत्सर्ग सम्पन्न करेगा?'

श्लोक 14 (devibhagavatam.1.4.14)

संसारेऽत्र समाख्यातं सुखानामुत्तमं सुखम् । पुत्रगात्रपरिष्वङ्गो लालनञ्च विशेषतः ॥ 4.14 ॥

saṁsāre'tra samākhyātaṁ sukhānāmuttamaṁ sukham putragātrapariṣvaṅgo lālanañca viśeṣataḥ

'इस संसार में यह कहा गया है कि सुखों में सबसे उत्तम सुख पुत्र के शरीर का आलिंगन है, और विशेषतः उसका दुलार है।'

श्लोक 15 (devibhagavatam.1.4.15)

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । पुत्रादन्यतरन्नास्ति परलोकस्य साधनम् ॥ 4.15 ॥

aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca putrādanyatarannāsti paralokasya sādhanam

'पुत्रहीन की कोई सद्गति नहीं होती — न स्वर्ग, कदापि नहीं, कदापि नहीं; पुत्र के अतिरिक्त परलोक का अन्य कोई साधन नहीं है।'

श्लोक 16 (devibhagavatam.1.4.16)

मन्वादिभिश्च मुनिभिर्धर्मशास्त्रेषु भाषितम् । पुत्रवान्स्वर्गमाप्नोति नापुत्रस्तु कथञ्चन ॥ 4.16 ॥

manvādibhiśca munibhirdharmaśāstreṣu bhāṣitam putravānsvargamāpnoti nāputrastu kathañcana

'मनु आदि मुनियों ने धर्मशास्त्रों में कहा है — पुत्रवान स्वर्ग प्राप्त करता है, पुत्रहीन किसी भी प्रकार नहीं।'

श्लोक 17 (devibhagavatam.1.4.17)

दृश्यतेऽत्र समक्षं तन्नानुमानेन साध्यते । पुत्रवान्मुच्यते पापादाप्तवाक्यं च शाश्वतम् ॥ 4.17 ॥

dṛśyate'tra samakṣaṁ tannānumānena sādhyate putravānmucyate pāpādāptavākyaṁ ca śāśvatam

'यह प्रत्यक्ष देखा जाता है, यह केवल अनुमान से सिद्ध नहीं होता — पुत्रवान पाप से मुक्त होता है, यह सज्जनों का शाश्वत वचन है।'

श्लोक 18 (devibhagavatam.1.4.18)

आतुरे मृत्युकालेऽपि भूमिशय्यागतो नरः । करोति मनसा चिन्तां दुःखितः पुत्रवर्जितः ॥ 4.18 ॥

āture mṛtyukāle'pi bhūmiśayyāgato naraḥ karoti manasā cintāṁ duḥkhitaḥ putravarjitaḥ

'मृत्युकाल में भी रोगातुर होकर भूमि पर पड़ा हुआ पुत्रहीन मनुष्य दुःखी होकर मन-ही-मन चिन्ता करता है —'

श्लोक 19 (devibhagavatam.1.4.19)

धनं मे विपुलं गेहे पात्राणि विविधानि च । मन्दिरं सुन्दरं चैतत्कोऽस्य स्वामी भविष्यति ॥ 4.19 ॥

dhanaṁ me vipulaṁ gehe pātrāṇi vividhāni ca mandiraṁ sundaraṁ caitatko'sya svāmī bhaviṣyati

'मेरे घर में विपुल धन, नाना प्रकार के बर्तन, और यह सुंदर भवन — इन सबका स्वामी अब कौन होगा?'

श्लोक 20 (devibhagavatam.1.4.20)

मृत्युकाले मनस्तस्य दुःखेन भ्रमते यतः । अतोऽस्य दुर्गतिर्नूनं भ्रान्तचित्तस्य सर्वथा ॥ 4.20 ॥

mṛtyukāle manastasya duḥkhena bhramate yataḥ ato'sya durgatirnūnaṁ bhrāntacittasya sarvathā

'चूँकि मृत्युकाल में उसका मन दुःख से भटकता है, इसलिए भ्रमित चित्त वाले उसकी दुर्गति सब प्रकार से निश्चित है।'

श्लोक 21 (devibhagavatam.1.4.21)

एवं बहुविधां चिन्तां कृत्वा सत्यवतीसुतः । निःश्वस्य बहुधा चोष्णं विमनाः सम्बभूव ह ॥ 4.21 ॥

evaṁ bahuvidhāṁ cintāṁ kṛtvā satyavatīsutaḥ niḥśvasya bahudhā coṣṇaṁ vimanāḥ sambabhūva ha

इस प्रकार बहुविध चिन्ता करके, सत्यवती-पुत्र बार-बार उष्ण निःश्वास लेते हुए अत्यंत खिन्नचित्त हो गए।

श्लोक 22 (devibhagavatam.1.4.22)

विचार्य मनसात्यर्थं कृत्वा मनसि निश्चयम् । जगाम च तपस्तप्तुं मेरुपर्वतसनिधौ ॥ 4.22 ॥

vicārya manasātyarthaṁ kṛtvā manasi niścayam jagāma ca tapastaptuṁ meruparvatasanidhau

मन में गहराई से विचार करके तथा निश्चय करके, वे मेरु पर्वत के समीप तप करने के लिए चले गए।

श्लोक 23 (devibhagavatam.1.4.23)

मनसा चिन्तयामास कं देवं समुपास्महे । वरप्रदाननिपुणं वाञ्छितार्थप्रदं तथा ॥ 4.23 ॥

manasā cintayāmāsa kaṁ devaṁ samupāsmahe varapradānanipuṇaṁ vāñchitārthapradaṁ tathā

उन्होंने मन में विचार किया — 'हम किस देवता की उपासना करें, जो वर देने में कुशल तथा अभीष्ट फल देने वाला हो?'

श्लोक 24 (devibhagavatam.1.4.24)

विष्णुं रुद्रं सुरेन्द्रं वा ब्रह्माणं वा दिवाकरम् । गणेशं कार्तिकेयं च पावकं वरुणं तथा ॥ 4.24 ॥

viṣṇuṁ rudraṁ surendraṁ vā brahmāṇaṁ vā divākaram gaṇeśaṁ kārtikeyaṁ ca pāvakaṁ varuṇaṁ tathā

'विष्णु, रुद्र, या देवराज इन्द्र, या ब्रह्मा, या सूर्य; गणेश, कार्तिकेय, अथवा अग्नि या वरुण?'

श्लोक 25 (devibhagavatam.1.4.25)

एवं चिन्तयतस्तस्य नारदो मुनिसत्तमः । यदृच्छया समायातो वीणापाणिः समाहितः ॥ 4.25 ॥

evaṁ cintayatastasya nārado munisattamaḥ yadṛcchayā samāyāto vīṇāpāṇiḥ samāhitaḥ

इस प्रकार चिन्तन करते हुए उनके पास मुनिश्रेष्ठ नारद, वीणा हाथ में लिए, अपने आप ही एकाग्रचित्त होकर आ पहुँचे।

श्लोक 26 (devibhagavatam.1.4.26)

तं दृष्ट्वा परमप्रीतो व्यासः सत्यवतीसुतः । कृत्वार्घ्यमासनं दत्त्वा पप्रच्छ कुशलं मुनिम् ॥ 4.26 ॥

taṁ dṛṣṭvā paramaprīto vyāsaḥ satyavatīsutaḥ kṛtvārghyamāsanaṁ dattvā papraccha kuśalaṁ munim

उन्हें देखकर परम प्रसन्न सत्यवती-पुत्र व्यास ने अर्घ्य देकर, आसन देकर, मुनि से कुशल-क्षेम पूछा।

श्लोक 27 (devibhagavatam.1.4.27)

श्रुत्वाथ कुशलप्रश्नं पप्रच्छ मुनिसत्तमः । चिन्तातुरोऽसि कस्मात्त्वं द्वैपायन वदस्व मे ॥ 4.27 ॥

śrutvātha kuśalapraśnaṁ papraccha munisattamaḥ cintāturo'si kasmāttvaṁ dvaipāyana vadasva me

कुशल-प्रश्न सुनकर मुनिश्रेष्ठ नारद ने पूछा — 'हे द्वैपायन! आप किस कारण चिन्तित हैं? मुझे बताइए।'

श्लोक 28 (devibhagavatam.1.4.28)

व्यास उवाच । अपुत्रस्य गतिर्नास्ति न सुखं मानसे यतः । तदर्थं दुःखितश्चाहं चिन्तयामि पुन पुनः ॥ 4.28 ॥

vyāsa uvāca aputrasya gatirnāsti na sukhaṁ mānase yataḥ tadarthaṁ duḥkhitaścāhaṁ cintayāmi puna punaḥ

व्यास ने कहा — पुत्रहीन की कोई सद्गति नहीं होती, न ही मन में सुख होता है; इसी कारण मैं दुःखी होकर बार-बार यही सोच रहा हूँ।

श्लोक 29 (devibhagavatam.1.4.29)

तपसा तोषयाम्यद्य कं देवं वाच्छितार्थदम् । इति चिन्तातुरोऽस्म्यद्य त्वामहं शरणं गतः ॥ 4.29 ॥

tapasā toṣayāmyadya kaṁ devaṁ vācchitārthadam iti cintāturo'smyadya tvāmahaṁ śaraṇaṁ gataḥ

'मैं आज तप से किस अभीष्टदायी देवता को प्रसन्न करूँ?' — इसी चिन्ता में डूबा हुआ मैं आज आपकी शरण में आया हूँ।

श्लोक 30 (devibhagavatam.1.4.30)

सर्वज्ञोऽसि महर्षे त्वं कथयाशु कृपानिधे । कं देवं शरणं यामि यो मे पुत्रं प्रदास्यति ॥ 4.30 ॥

sarvajño'si maharṣe tvaṁ kathayāśu kṛpānidhe kaṁ devaṁ śaraṇaṁ yāmi yo me putraṁ pradāsyati

हे महर्षे! हे कृपानिधे! आप सर्वज्ञ हैं, शीघ्र बताइए — मैं किस देवता की शरण जाऊँ, जो मुझे पुत्र प्रदान करेंगे?

श्लोक 31 (devibhagavatam.1.4.31)

सूत उवाच । इति व्यासेन पृष्टस्तु नारदो वेदविन्मुनिः । उवाच परया प्रीत्या कृष्णं प्रति महामनाः ॥ 4.31 ॥

sūta uvāca iti vyāsena pṛṣṭastu nārado vedavinmuniḥ uvāca parayā prītyā kṛṣṇaṁ prati mahāmanāḥ

सूत ने कहा — इस प्रकार व्यास द्वारा पूछे जाने पर वेदज्ञ महामना मुनि नारद ने अत्यंत प्रीतिपूर्वक कृष्णद्वैपायन से कहा।

श्लोक 32 (devibhagavatam.1.4.32)

नारद उवाच । पाराशर्य महाभाग यत्त्वं पृच्छसि मामिह । तमेवार्थं पुरा पृष्टः पित्रा मे मधुसूदनः ॥ 4.32 ॥

nārada uvāca pārāśarya mahābhāga yattvaṁ pṛcchasi māmiha tamevārthaṁ purā pṛṣṭaḥ pitrā me madhusūdanaḥ

नारद ने कहा — हे पाराशर्य महाभाग! आप मुझसे यहाँ जो पूछ रहे हैं, यही प्रश्न पूर्वकाल में मेरे पिता ने भी मधुसूदन से पूछा था।

श्लोक 33 (devibhagavatam.1.4.33)

ध्यानस्थं च हरिं दृष्ट्वा पिता मे विस्मयं गतः । पर्यपृच्छत देवेशं श्रीनाथं जगतः पतिम् ॥ 4.33 ॥

dhyānasthaṁ ca hariṁ dṛṣṭvā pitā me vismayaṁ gataḥ paryapṛcchata deveśaṁ śrīnāthaṁ jagataḥ patim

हरि को ध्यानमग्न देखकर मेरे पिता को आश्चर्य हुआ, और उन्होंने उस देवेश, श्रीनाथ, जगत्पति से प्रश्न किया —

श्लोक 34 (devibhagavatam.1.4.34)

कौस्तुभोद्भासितं दिव्यं शङ्खचक्रगदाधरम् । पीताम्बरं चतुर्बाहुं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ 4.34 ॥

kaustubhodbhāsitaṁ divyaṁ śaṅkhacakragadādharam pītāmbaraṁ caturbāhuṁ śrīvatsāṅkitavakṣasam

कौस्तुभ मणि से देदीप्यमान, दिव्य, शंख-चक्र-गदा धारण करने वाले, पीताम्बरधारी, चतुर्भुज, वक्षस्थल पर श्रीवत्स से अंकित —

श्लोक 35 (devibhagavatam.1.4.35)

कारणं सर्वलोकानां देवदेवं जगद्गुरुम् । वासुदेवं जगन्नाथं तप्यमानं महत्तपः ॥ 4.35 ॥

kāraṇaṁ sarvalokānāṁ devadevaṁ jagadgurum vāsudevaṁ jagannāthaṁ tapyamānaṁ mahattapaḥ

समस्त लोकों के कारण, देवाधिदेव, जगद्गुरु, वासुदेव, जगन्नाथ को — जो महान तप कर रहे थे।

श्लोक 36 (devibhagavatam.1.4.36)

ब्रह्मोवाच । देवदेव जगन्नाथ भूतभव्यभवत्प्रभो । तपश्चरसि कस्मात्त्वं किं ध्यायसि जनार्दन ॥ 4.36 ॥

brahmovāca devadeva jagannātha bhūtabhavyabhavatprabho tapaścarasi kasmāttvaṁ kiṁ dhyāyasi janārdana

ब्रह्मा ने कहा — हे देवाधिदेव! हे जगन्नाथ! हे भूत-भव्य-वर्तमान के स्वामी! आप किस कारण तप कर रहे हैं? हे जनार्दन! आप किसका ध्यान कर रहे हैं?

श्लोक 37 (devibhagavatam.1.4.37)

विस्मयोऽयं ममात्यर्थं त्वं सर्वजगतां प्रभुः । ध्यानयुक्तोऽसि देवेश किं च चित्रमतः परम् ॥ 4.37 ॥

vismayo'yaṁ mamātyarthaṁ tvaṁ sarvajagatāṁ prabhuḥ dhyānayukto'si deveśa kiṁ ca citramataḥ param

यह मुझे अत्यंत आश्चर्य है — आप समस्त जगत के स्वामी होकर भी ध्यानमग्न हैं, हे देवेश! इससे बढ़कर विचित्र और क्या होगा?

श्लोक 38 (devibhagavatam.1.4.38)

त्वन्नाभिकमलाज्जातः कर्ताहमखिलस्य ह । त्वत्तः कोऽप्यधिकोऽस्त्यत्र तं देवं ब्रूहि मापते ॥ 4.38 ॥

tvannābhikamalājjātaḥ kartāhamakhilasya ha tvattaḥ ko'pyadhiko'styatra taṁ devaṁ brūhi māpate

आपकी नाभि-कमल से जन्मा मैं ही समस्त सृष्टि का रचयिता हूँ; क्या यहाँ आपसे भी कोई श्रेष्ठ है? हे प्रभो! उस देवता के बारे में बताइए।

श्लोक 39 (devibhagavatam.1.4.39)

जानाम्यहं जगन्नाथ त्वमादिः सर्वकारणम् । कर्ता पालयिता हर्ता समर्थः सर्वकार्यकृत् ॥ 4.39 ॥

jānāmyahaṁ jagannātha tvamādiḥ sarvakāraṇam kartā pālayitā hartā samarthaḥ sarvakāryakṛt

हे जगन्नाथ! मैं जानता हूँ कि आप ही आदि हैं, सबके कारण हैं — रचयिता, पालक, संहारक, सर्वसमर्थ, सभी कार्यों के कर्ता।

श्लोक 40 (devibhagavatam.1.4.40)

इच्छया ते महाराज सृजाम्यहमिदं जगत् । हरः संहरते काले सोऽपि ते वचने सदा ॥ 4.40 ॥

icchayā te mahārāja sṛjāmyahamidaṁ jagat haraḥ saṁharate kāle so'pi te vacane sadā

हे महाराज! आपकी इच्छा से ही मैं इस जगत की रचना करता हूँ; काल आने पर हर भी संहार करते हैं — वे भी सदा आपकी ही आज्ञा में हैं।

श्लोक 41 (devibhagavatam.1.4.41)

सूर्यो भ्रमति चाकाशे वायुर्वाति शुभाशुभः । अग्निस्तपति पर्जन्यो वर्षतीश त्वदाज्ञया ॥ 4.41 ॥

sūryo bhramati cākāśe vāyurvāti śubhāśubhaḥ agnistapati parjanyo varṣatīśa tvadājñayā

सूर्य आकाश में भ्रमण करता है, वायु शुभ-अशुभ बहती है, अग्नि जलती है, और मेघ वर्षा करते हैं — हे ईश! आपकी ही आज्ञा से।

श्लोक 42 (devibhagavatam.1.4.42)

त्वं तु ध्यायसि कं देवं संशयोऽयं महान्मम । त्वत्तः परं न पश्यामि देवं वै भुवनत्रये ॥ 4.42 ॥

tvaṁ tu dhyāyasi kaṁ devaṁ saṁśayo'yaṁ mahānmama tvattaḥ paraṁ na paśyāmi devaṁ vai bhuvanatraye

परन्तु आप किस देवता का ध्यान करते हैं? मुझे इसमें बड़ा संशय है — मुझे तीनों लोकों में आपसे श्रेष्ठ कोई देवता दिखाई नहीं देता।

श्लोक 43 (devibhagavatam.1.4.43)

कृपां कृत्वा वदस्वाद्य भक्तोऽस्मि तव सुव्रत । महतां नैव गोप्यं हि प्रायः किञ्चिदिति स्मृतिः ॥ 4.43 ॥

kṛpāṁ kṛtvā vadasvādya bhakto'smi tava suvrata mahatāṁ naiva gopyaṁ hi prāyaḥ kiñciditi smṛtiḥ

कृपा करके आज बताइए — मैं आपका भक्त हूँ, हे सुव्रत! ऐसा स्मृति-वचन है कि महापुरुषों के लिए प्रायः कुछ भी गोपनीय नहीं होता।

श्लोक 44 (devibhagavatam.1.4.44)

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरिराह प्रजापतिम् । शृणुष्वैकमना ब्रह्मंस्त्वां ब्रवीमि मनोगतम् ॥ 4.44 ॥

tacchrutvā vacanaṁ tasya harirāha prajāpatim śṛṇuṣvaikamanā brahmaṁstvāṁ bravīmi manogatam

उनका वचन सुनकर हरि ने प्रजापति से कहा — 'हे ब्रह्मन्! एकाग्रचित्त होकर सुनिए, मैं आपको अपने मन की बात बताता हूँ।'

श्लोक 45 (devibhagavatam.1.4.45)

यद्यपि त्वां शिवं मां च स्थितिसृष्ट्यन्तकारणम् । ते जानन्ति जनाः सर्वे सदेवासुरमानुषाः ॥ 4.45 ॥

yadyapi tvāṁ śivaṁ māṁ ca sthitisṛṣṭyantakāraṇam te jānanti janāḥ sarve sadevāsuramānuṣāḥ

'यद्यपि देव-असुर-मनुष्य सहित सभी लोग आपको, शिव को, और मुझे ही स्थिति, सृष्टि और अन्त का कारण जानते हैं,'

श्लोक 46 (devibhagavatam.1.4.46)

स्रष्टा त्वं पालकश्चाहं हरः संहारकारकः । कृताः शक्त्येति सन्तर्कः क्रियते वेदपारगैः ॥ 4.46 ॥

sraṣṭā tvaṁ pālakaścāhaṁ haraḥ saṁhārakārakaḥ kṛtāḥ śaktyeti santarkaḥ kriyate vedapāragaiḥ

'तथा — आप सृष्टिकर्ता हैं, मैं पालक हूँ, हर संहारकर्ता हैं, यह सब शक्ति द्वारा ही सम्पन्न हुआ है — ऐसा वेदपारंगत विद्वानों का सुतर्क है —'

श्लोक 47 (devibhagavatam.1.4.47)

जगत्सञ्जनने शक्तिस्त्वयि तिष्ठति राजसी । सात्त्विकी मयि रुद्रे च तामसी परिकीर्तिता ॥ 4.47 ॥

jagatsañjanane śaktistvayi tiṣṭhati rājasī sāttvikī mayi rudre ca tāmasī parikīrtitā

'जगत की उत्पत्ति के लिए आपमें राजसी शक्ति स्थित है; मुझमें सात्त्विकी, और रुद्र में तामसी कही गई है।'

श्लोक 48 (devibhagavatam.1.4.48)

तया विरहितस्त्वं न तत्कर्मकरणे प्रभुः । नाहं पालयितुं शक्तः संहर्तुं नापि शङ्करः ॥ 4.48 ॥

tayā virahitastvaṁ na tatkarmakaraṇe prabhuḥ nāhaṁ pālayituṁ śaktaḥ saṁhartuṁ nāpi śaṅkaraḥ

'उससे रहित होकर आप वह कार्य करने में समर्थ नहीं हैं; न मैं पालन करने में समर्थ हूँ, न शंकर संहार करने में।'

श्लोक 49 (devibhagavatam.1.4.49)

तदधीना वयं सर्वे वर्तामः सततं विभो । प्रत्यक्षे च परोक्षे च दृष्टान्तं शृणु सुव्रत ॥ 4.49 ॥

tadadhīnā vayaṁ sarve vartāmaḥ satataṁ vibho pratyakṣe ca parokṣe ca dṛṣṭāntaṁ śṛṇu suvrata

'हे विभो! हम सब सदा उसी के अधीन रहते हैं, प्रत्यक्ष और परोक्ष दोनों में; हे सुव्रत! एक दृष्टान्त सुनिए —'

श्लोक 50 (devibhagavatam.1.4.50)

शेषे स्वपिमि पर्यङ्के परतन्त्रो न संशयः । तदधीनः सदोत्तिष्ठे काले कालवशं गतः ॥ 4.50 ॥

śeṣe svapimi paryaṅke paratantro na saṁśayaḥ tadadhīnaḥ sadottiṣṭhe kāle kālavaśaṁ gataḥ

'मैं शेष-शय्या पर सोता हूँ, निःसंदेह परतंत्र होकर; उसी के अधीन होकर सदा काल आने पर काल के वशीभूत होकर उठता हूँ।'

श्लोक 51 (devibhagavatam.1.4.51)

तपश्चरामि सततं तदधीनोऽस्म्यहं सदा । कदाचित्सह लक्ष्या च विहरामि यथासुखम् ॥ 4.51 ॥

tapaścarāmi satataṁ tadadhīno'smyahaṁ sadā kadācitsaha lakṣyā ca viharāmi yathāsukham

'मैं निरन्तर तप करता हूँ, सदा उसी के अधीन रहता हूँ; कभी लक्ष्मी के साथ यथासुख विहार करता हूँ।'

श्लोक 52 (devibhagavatam.1.4.52)

कदाचिद्दानवैः सार्धं सङ्ग्रामं प्रकरोम्यहम् । दारुणं देहदमनं सर्वलोकभयङ्करम् ॥ 4.52 ॥

kadāciddānavaiḥ sārdhaṁ saṅgrāmaṁ prakaromyaham dāruṇaṁ dehadamanaṁ sarvalokabhayaṅkaram

'कभी दानवों के साथ भीषण, देह को क्लेश देने वाला, समस्त लोकों को भयभीत करने वाला युद्ध करता हूँ।'

श्लोक 53 (devibhagavatam.1.4.53)

प्रत्यक्षं तव धर्मज्ञ तस्मिन्नेकार्णवे पुरा । पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुयुद्धं मया कृतम् ॥ 4.53 ॥

pratyakṣaṁ tava dharmajña tasminnekārṇave purā pañcavarṣasahasrāṇi bāhuyuddhaṁ mayā kṛtam

'हे धर्मज्ञ! आपने स्वयं प्रत्यक्ष देखा है कि उस एकार्णव में पूर्वकाल में मैंने पाँच हजार वर्षों तक बाहु-युद्ध किया था।'

श्लोक 54 (devibhagavatam.1.4.54)

तौ कर्णमलजौ दुष्टौ दानवौ मदगर्वितौ । देव देव्याः प्रसादेन निहतौ मधुकैटभौ ॥ 4.54 ॥

tau karṇamalajau duṣṭau dānavau madagarvitau deva devyāḥ prasādena nihatau madhukaiṭabhau

'वे दुष्ट, मद से गर्वित मधु और कैटभ, जो [विष्णु के] कर्णमल से उत्पन्न हुए थे, हे देव! देवी की कृपा से ही मारे गए।'

श्लोक 55 (devibhagavatam.1.4.55)

तदा त्वया न किं ज्ञातं कारणं तु परात्परम् । शक्तिरूपं महाभाग किं पृच्छसि पुनः पुनः ॥ 4.55 ॥

tadā tvayā na kiṁ jñātaṁ kāraṇaṁ tu parātparam śaktirūpaṁ mahābhāga kiṁ pṛcchasi punaḥ punaḥ

'क्या तब भी आपने उस परात्पर, शक्तिरूप कारण को नहीं जाना? हे महाभाग! फिर बार-बार क्यों पूछते हैं?'

श्लोक 56 (devibhagavatam.1.4.56)

यदिच्छः पुरुषो भूत्वा विचरामि महार्णवे । कच्छपः कोलसिंहश्च वामनश्च युगे युगे ॥ 4.56 ॥

yadicchaḥ puruṣo bhūtvā vicarāmi mahārṇave kacchapaḥ kolasiṁhaśca vāmanaśca yuge yuge

'इच्छानुसार पुरुष बनकर मैं महासागर में विचरण करता हूँ; और युग-युग में कच्छप, वराह, सिंह और वामन का रूप धारण करता हूँ।'

श्लोक 57 (devibhagavatam.1.4.57)

न कस्यापि प्रियो लोके तिर्यग्योनिषु सम्भवः । नाभवं स्वेच्छया वामवराहादिषु योनिषु ॥ 4.57 ॥

na kasyāpi priyo loke tiryagyoniṣu sambhavaḥ nābhavaṁ svecchayā vāmavarāhādiṣu yoniṣu

'संसार में तिर्यक्-योनियों में जन्म किसी को भी प्रिय नहीं है; मैं भी अपनी इच्छा से मत्स्य, वराह आदि निम्न योनियों में जन्म नहीं लेता,'

श्लोक 58 (devibhagavatam.1.4.58)

विहाय लक्ष्या सह संविहारं को याति मत्स्यादिषु हीनयोनिषु । शय्यां च मुक्त्वा गरुडासनस्थः करोमि युद्धं विपुलं स्वतन्त्रः ॥ 4.58 ॥

vihāya lakṣyā saha saṁvihāraṁ ko yāti matsyādiṣu hīnayoniṣu śayyāṁ ca muktvā garuḍāsanasthaḥ karomi yuddhaṁ vipulaṁ svatantraḥ

'लक्ष्मी के साथ के विहार को त्यागकर कौन मत्स्य आदि निम्न योनियों में जाना चाहेगा? अपनी शय्या छोड़कर गरुड़ पर बैठकर मैं स्वतंत्र होकर विशाल युद्ध क्यों करूँ?'

श्लोक 59 (devibhagavatam.1.4.59)

पुरा पुरस्तेऽज शिरो मदीयं गतं धनुर्ज्यास्खलनात्क्व चापि । त्वया तदा वाजिशिरो गृहीत्वा संयोजितं शिल्पिवरेण भूयः ॥ 4.59 ॥

purā puraste'ja śiro madīyaṁ gataṁ dhanurjyāskhalanātkva cāpi tvayā tadā vājiśiro gṛhītvā saṁyojitaṁ śilpivareṇa bhūyaḥ

'हे अज! पूर्वकाल में धनुष की डोरी फिसलने से मेरा सिर कहीं चला गया था; तब आपने ही अश्व का सिर लेकर, श्रेष्ठ शिल्पी द्वारा उसे पुनः जोड़ा था।'

श्लोक 60 (devibhagavatam.1.4.60)

हयाननोऽहं परिकीर्तितश्च प्रत्यक्षमेतत्तव लोककर्तः । विडम्बनेयं किल लोकमध्ये कथं भवेदात्मपरो यदि स्याम् ॥ 4.60 ॥

hayānano'haṁ parikīrtitaśca pratyakṣametattava lokakartaḥ viḍambaneyaṁ kila lokamadhye kathaṁ bhavedātmaparo yadi syām

'और तब मैं अश्वमुख के नाम से प्रसिद्ध हुआ — हे लोक के रचयिता! यह आपने प्रत्यक्ष देखा है। यह तो लोक के बीच निश्चय ही एक उपहास है — यदि मैं स्वयं ही स्वाधीन होता, तो ऐसा कैसे होता?'

श्लोक 61 (devibhagavatam.1.4.61)

तस्मान्नाहं स्वतन्त्रोऽस्मि शक्त्यधीनोऽस्मि सर्वथा । तामेव शक्तिं सततं ध्यायामि च निरन्तरम् ॥ 4.61 ॥

tasmānnāhaṁ svatantro'smi śaktyadhīno'smi sarvathā tāmeva śaktiṁ satataṁ dhyāyāmi ca nirantaram

'इसलिए मैं स्वतंत्र नहीं हूँ, मैं सब प्रकार से शक्ति के अधीन हूँ; उसी शक्ति का मैं निरन्तर, अनवरत ध्यान करता हूँ।'

श्लोक 62 (devibhagavatam.1.4.62)

नातः परतरं किञ्चिज्जानामि कमलोद्भव । नारद उवाच । इत्युक्तं विष्णुना तेन पद्मयोनेस्तु सन्निधौ ॥ 4.62 ॥

nātaḥ parataraṁ kiñcijjānāmi kamalodbhava nārada uvāca ityuktaṁ viṣṇunā tena padmayonestu sannidhau

'हे कमलोद्भव! इससे बढ़कर मैं कुछ भी नहीं जानता।' नारद ने कहा — इस प्रकार विष्णु ने कमलयोनि ब्रह्मा के समक्ष कहा था।

श्लोक 63 (devibhagavatam.1.4.63)

तेन चाप्यहमुक्तोऽस्मि तथैव मुनिपुङ्गव । तस्मात्त्वमपि कल्याण पुरुषार्थाप्तिहेतवे ॥ 4.63 ॥

tena cāpyahamukto'smi tathaiva munipuṅgava tasmāttvamapi kalyāṇa puruṣārthāptihetave

हे मुनिपुंगव! उन्होंने ही मुझे भी यही बात बताई थी; इसलिए हे कल्याण! आप भी पुरुषार्थ की सिद्धि हेतु —

श्लोक 64 (devibhagavatam.1.4.64)

असंशयं हृदम्भोजे भज देवीपदाम्बुजम् । सर्वं दास्यति सा देवी यद्यदिष्टं भवेत्तव ॥ 4.64 ॥

asaṁśayaṁ hṛdambhoje bhaja devīpadāmbujam sarvaṁ dāsyati sā devī yadyadiṣṭaṁ bhavettava

— निःसंदेह अपने हृदय-कमल में देवी के चरण-कमलों की आराधना कीजिए; वह देवी आपको जो कुछ भी अभीष्ट हो, सब प्रदान करेंगी।

श्लोक 65 (devibhagavatam.1.4.65)

सूत उवाच । नारदेनैवमुक्तस्तु व्यासः सत्यवतीसुतः । देवीपादाब्जनिष्णातस्तपसे प्रययौ गिरौ ॥ 4.65 ॥

sūta uvāca nāradenaivamuktastu vyāsaḥ satyavatīsutaḥ devīpādābjaniṣṇātastapase prayayau girau

सूत ने कहा — नारद द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर, सत्यवती-पुत्र व्यास देवी के चरण-कमलों में तल्लीन होकर तप करने के लिए पर्वत की ओर चले गए।

अध्याय 3अध्याय-सूचीअध्याय 5