द्वादश स्कन्ध · अध्याय 10
मणिद्वीपवर्णनम्
श्लोक 1 (devibhagavatam.12.10.1)
व्यास उवाच । ब्रह्मलोकादूर्ध्वभागे सर्वलोकोऽस्ति यः श्रुतः । मणिद्वीपः स एवास्ति यत्र देवी विराजते
vyāsa uvāca brahmalokādūrdhvabhāge sarvaloko'sti yaḥ śrutaḥ maṇidvīpaḥ sa evāsti yatra devī virājate
व्यास जी ने कहा — ब्रह्मलोक से भी ऊपर जो सर्वलोक नाम से सुना जाता है, वही मणिद्वीप है, जहाँ देवी विराजमान हैं।
श्लोक 2 (devibhagavatam.12.10.2)
सर्वस्मादधिको यस्मात्सर्वलोकस्ततः स्मृतः । पुरा पराम्बयैवायं कल्पितो मनसेच्छया
sarvasmādadhiko yasmātsarvalokastataḥ smṛtaḥ purā parāmbayaivāyaṁ kalpito manasecchayā
सब लोकों से बढ़कर होने के कारण ही इसे 'सर्वलोक' कहा गया है; इसे पहले परा माता ने ही अपनी मानसिक इच्छा से रचा था,
श्लोक 3 (devibhagavatam.12.10.3)
सर्वादौ निजवासार्थं प्रकृत्या मूलभूतया । कैलासादधिको लोको वैकुण्ठादपि चोत्तमः
sarvādau nijavāsārthaṁ prakṛtyā mūlabhūtayā kailāsādadhiko loko vaikuṇṭhādapi cottamaḥ
सबके आदि में अपने निवास के लिए, मूलभूत प्रकृति द्वारा। यह कैलास से भी बढ़कर और वैकुण्ठ से भी उत्तम लोक है,
श्लोक 4 (devibhagavatam.12.10.4)
गोलोकादपि सर्वस्मात्सर्वलोकोऽधिकः स्मृतः । न तत्समं त्रिलोक्यां तु सुन्दरं विद्यते क्वचित्
golokādapi sarvasmātsarvaloko'dhikaḥ smṛtaḥ na tatsamaṁ trilokyāṁ tu sundaraṁ vidyate kvacit
तथा गोलोक से भी बढ़कर, सबसे अधिक सर्वलोक स्मरण किया गया है। इसके समान सुन्दर तीनों लोकों में कहीं भी कुछ नहीं है।
श्लोक 5 (devibhagavatam.12.10.5)
छत्रीभूतं त्रिजगतो भवसन्तापनाशकम् । छायाभूतं तदेवास्ति ब्रह्माण्डानां तु सत्तम
chatrībhūtaṁ trijagato bhavasantāpanāśakam chāyābhūtaṁ tadevāsti brahmāṇḍānāṁ tu sattama
यह तीनों लोकों के लिए छत्र-रूप है, संसार के सन्ताप का नाशक है; हे श्रेष्ठ! यह ब्रह्माण्डों के लिए छाया-रूप ही है।
श्लोक 6 (devibhagavatam.12.10.6)
बहुयोजनविस्तीर्णो गम्भीरस्तावदेव हि । मणिद्वीपस्य परितो वर्तते तु सुधोदधिः
bahuyojanavistīrṇo gambhīrastāvadeva hi maṇidvīpasya parito vartate tu sudhodadhiḥ
अनेक योजन विस्तृत और उतना ही गहरा अमृत का समुद्र मणिद्वीप के चारों ओर स्थित है —
श्लोक 7 (devibhagavatam.12.10.7)
मरुत्सङ्घट्टनोत्कीर्णतरङ्ग शतसङ्कुलः । रत्नाच्छवालुकायुक्तो झषशङ्खसमाकुलः
marutsaṅghaṭṭanotkīrṇataraṅga śatasaṅkulaḥ ratnācchavālukāyukto jhaṣaśaṅkhasamākulaḥ
वायु के टकराव से उठी सैकड़ों लहरों से भरा, रत्नों जैसी स्वच्छ बालू वाला, मछलियों और शंखों से व्याप्त,
श्लोक 8 (devibhagavatam.12.10.8)
वीचिसङ्घर्षसञ्जातलहरीकणशीतलः । नानाध्वजसमायुक्तनानापोतगतागतैः
vīcisaṅgharṣasañjātalaharīkaṇaśītalaḥ nānādhvajasamāyuktanānāpotagatāgataiḥ
लहरों के टकराव से उत्पन्न कणों से शीतल, नाना ध्वजाओं से युक्त नाना जलयानों के आवागमन से,
श्लोक 9 (devibhagavatam.12.10.9)
विराजमानः परितस्तीररत्नद्रुमो महान् । तदुत्तरमयोधातुनिर्मितो गगने ततः
virājamānaḥ paritastīraratnadrumo mahān taduttaramayodhātunirmito gagane tataḥ
सर्वत्र सुशोभित, जिसके तटों पर चारों ओर रत्नमय वृक्ष हैं। उससे आगे, आकाश में उठा हुआ,
श्लोक 10 (devibhagavatam.12.10.10)
सप्तयोजनविस्तीर्णः प्राकारो वर्तते महान् । नानाशस्त्रप्रहरणा नानायुद्धविशारदाः
saptayojanavistīrṇaḥ prākāro vartate mahān nānāśastrapraharaṇā nānāyuddhaviśāradāḥ
लोहे से बना एक विशाल प्राकार सात योजन विस्तृत है। नाना शस्त्रों से युद्ध करने वाले, नाना युद्धों में निपुण,
श्लोक 11 (devibhagavatam.12.10.11)
रक्षका निवसन्त्यत्र मोदमानाः समन्ततः । चतुर्द्वारसमायुक्तो द्वारपालशतान्वितः
rakṣakā nivasantyatra modamānāḥ samantataḥ caturdvārasamāyukto dvārapālaśatānvitaḥ
रक्षक वहाँ सर्वत्र प्रसन्नतापूर्वक निवास करते हैं। यह चार द्वारों से युक्त तथा सैकड़ों द्वारपालों से सम्पन्न है,
श्लोक 12 (devibhagavatam.12.10.12)
नानागणैः परिवृतो देवीभक्तियुतैर्नृप । दर्शनार्थं समायान्ति ये देवा जगदीशितुः
nānāgaṇaiḥ parivṛto devībhaktiyutairnṛpa darśanārthaṁ samāyānti ye devā jagadīśituḥ
हे राजन्! देवी-भक्ति से युक्त नाना गणों से घिरा हुआ। जो देवगण जगदीश्वरी के दर्शन के लिए आते हैं,
श्लोक 13 (devibhagavatam.12.10.13)
तेषां गणा वसन्त्यत्र वाहनानि च तत्र हि । विमानशतसङ्घर्षघण्टास्वनसमाकुलः
teṣāṁ gaṇā vasantyatra vāhanāni ca tatra hi vimānaśatasaṅgharṣaghaṇṭāsvanasamākulaḥ
उनके गण तथा उनके वाहन भी वहीं निवास करते हैं; सैकड़ों विमानों की टक्कर से उठी घण्टियों की ध्वनि से व्याप्त,
श्लोक 14 (devibhagavatam.12.10.14)
हयहेषाखराघातबधिरीकृतदिङ्मुखः । गणैः किलकिलारावैर्वेत्रहस्तैश्च ताडिताः
hayaheṣākharāghātabadhirīkṛtadiṅmukhaḥ gaṇaiḥ kilakilārāvairvetrahastaiśca tāḍitāḥ
घोड़ों की हिनहिनाहट और खुरों की चोट से बहरी हुई दिशाओं वाला, गणों की किलकिलाहट से युक्त, हाथों में बेंत लिए हुए,
श्लोक 15 (devibhagavatam.12.10.15)
सेवका देवसङ्घानां भ्राजन्ते तत्र भूमिप । तस्मिन्कोलाहले राजन्न शब्दः केनचित्क्वचित्
sevakā devasaṅghānāṁ bhrājante tatra bhūmipa tasminkolāhale rājanna śabdaḥ kenacitkvacit
हे भूमिप! देव-समूहों के सेवक वहाँ सुशोभित होते हैं। हे राजन्! उस कोलाहल में भी किसी का कोई शब्द कहीं भी —
श्लोक 16 (devibhagavatam.12.10.16)
कस्यचिच्छ्रूयतेऽत्यन्तं नानाध्वनिसमाकुले । पदे पदे मिष्टवारिपरिपूर्णसरांसि च
kasyacicchrūyate'tyantaṁ nānādhvanisamākule pade pade miṣṭavāriparipūrṇasarāṁsi ca
स्पष्ट सुनाई नहीं देता, इतना वह नाना ध्वनियों से भरा है। पग-पग पर मीठे जल से भरे सरोवर हैं,
श्लोक 17 (devibhagavatam.12.10.17)
वाटिका विविधा राजन् रत्नद्रुमविराजिताः । तदुत्तरं महासारधातुनिर्मितमण्डलः
vāṭikā vividhā rājan ratnadrumavirājitāḥ taduttaraṁ mahāsāradhātunirmitamaṇḍalaḥ
हे राजन्! तथा रत्नमय वृक्षों से सुशोभित नाना बगीचे हैं। उससे आगे महासार धातु (काँसे) से बना एक गोलाकार क्षेत्र है —
श्लोक 18 (devibhagavatam.12.10.18)
सालोऽपरो महानस्ति गगनस्पर्शि यच्छिरः । तेजसा स्याच्छतगुणः पूर्वसालादयं परः
sālo'paro mahānasti gaganasparśi yacchiraḥ tejasā syācchataguṇaḥ pūrvasālādayaṁ paraḥ
एक और विशाल प्राचीर है, जिसका शिखर आकाश को स्पर्श करता है; यह पहले प्राचीर से तेज में सौ गुना अधिक है।
श्लोक 19 (devibhagavatam.12.10.19)
गोपुरद्वारसहितो बहुवृक्षसमन्वितः । या वृक्षजातयः सन्ति सर्वास्तास्तत्र सन्ति च
gopuradvārasahito bahuvṛkṣasamanvitaḥ yā vṛkṣajātayaḥ santi sarvāstāstatra santi ca
यह गोपुर-द्वारों सहित है, अनेक वृक्षों से युक्त है; जितनी भी वृक्ष-जातियाँ हैं, वे सब वहाँ विद्यमान हैं,
श्लोक 20 (devibhagavatam.12.10.20)
निरन्तरं पुष्पयुताः सदा फलसमन्विताः । नवपल्लवसंयुक्ताः परसौरभसङ्कुलाः
nirantaraṁ puṣpayutāḥ sadā phalasamanvitāḥ navapallavasaṁyuktāḥ parasaurabhasaṅkulāḥ
निरन्तर पुष्पों से युक्त, सदा फलों से सम्पन्न, नए पल्लवों से युक्त, अत्यन्त सुगन्ध से भरी हुई —
श्लोक 21 (devibhagavatam.12.10.21)
पनसा बकुला लोध्राः कर्णिकाराश्च शिंशपाः । देवदारुकाञ्चनारा आम्राश्चैव सुमेरवः
panasā bakulā lodhrāḥ karṇikārāśca śiṁśapāḥ devadārukāñcanārā āmrāścaiva sumeravaḥ
कटहल, बकुल, लोध्र, कर्णिकार, शीशम, देवदार, कचनार, आम और सुमेरु के वृक्ष,
श्लोक 22 (devibhagavatam.12.10.22)
लिकुचा हिङ्गुलाश्चैला लवङ्गाः कट्फलास्तथा । पाटला मुचुकुन्दाश्च फलिन्यो जघनेफलाः
likucā hiṅgulāścailā lavaṅgāḥ kaṭphalāstathā pāṭalā mucukundāśca phalinyo jaghanephalāḥ
लिकुच, हिंगुल, इलायची, लौंग, कायफल, पाटल, मुचुकुन्द, तथा जड़ों में भारी फल वाले वृक्ष,
श्लोक 23 (devibhagavatam.12.10.23)
तालास्तमालाः सालाश्च कङ्कोला नागभद्रकाः । पुन्नागाः पीलवः साल्वका वै कर्पूरशाखिनः
tālāstamālāḥ sālāśca kaṅkolā nāgabhadrakāḥ punnāgāḥ pīlavaḥ sālvakā vai karpūraśākhinaḥ
ताड़, तमाल, साल, कंकोल, नागभद्रक, पुन्नाग, पीलु, साल्वक और कपूर के वृक्ष,
श्लोक 24 (devibhagavatam.12.10.24)
अश्वकर्णा हस्तिकर्णास्तालपर्णाश्च दाडिमाः । गणिका बन्धुजीवाश्च जम्बीराश्च कुरण्डकाः
aśvakarṇā hastikarṇāstālaparṇāśca dāḍimāḥ gaṇikā bandhujīvāśca jambīrāśca kuraṇḍakāḥ
अश्वकर्ण, हस्तिकर्ण, ताल-पत्र वाले वृक्ष, अनार, गणिका, बन्धुजीव, नींबू और कुरण्डक,
श्लोक 25 (devibhagavatam.12.10.25)
चाम्पेया बन्धुजीवाश्च तथा वै कनकद्रुमाः । कालागुरुद्रुमाश्चैव तथा चन्दनपादपाः
cāmpeyā bandhujīvāśca tathā vai kanakadrumāḥ kālāgurudrumāścaiva tathā candanapādapāḥ
चम्पा, बन्धुजीव, तथा स्वर्ण के वृक्ष, काले अगर के वृक्ष, और उसी प्रकार चन्दन के वृक्ष,
श्लोक 26 (devibhagavatam.12.10.26)
खर्जूरा यूथिकास्तालपर्ण्यश्चैव तथेक्षवः । क्षीरवृक्षाश्च खदिराश्चिञ्जाभल्लातकास्तथा
kharjūrā yūthikāstālaparṇyaścaiva tathekṣavaḥ kṣīravṛkṣāśca khadirāściñjābhallātakāstathā
खजूर, चमेली, ताल-पत्र के पौधे, गन्ने, दूध वाले वृक्ष, खैर, चिंजा और भिलावा के वृक्ष,
श्लोक 27 (devibhagavatam.12.10.27)
रुचकाः कुटजा वृक्षा बिल्ववृक्षास्तथैव च । तुलसीनां वनान्येवं मल्लिकानां तथैव च
rucakāḥ kuṭajā vṛkṣā bilvavṛkṣāstathaiva ca tulasīnāṁ vanānyevaṁ mallikānāṁ tathaiva ca
रुचक, कुटज के वृक्ष, तथा बेल के वृक्ष भी; और उसी प्रकार तुलसी तथा मल्लिका के वन।
श्लोक 28 (devibhagavatam.12.10.28)
इत्यादितरुजातीनां वनान्युपवनानि च । नानावापीशतैर्युक्तान्येवं सन्ति धराधिप
ityāditarujātīnāṁ vanānyupavanāni ca nānāvāpīśatairyuktānyevaṁ santi dharādhipa
हे धराधिप! इन आदि वृक्ष-जातियों के वन और उपवन सैकड़ों नाना वापियों से युक्त इस प्रकार विद्यमान हैं।
श्लोक 29 (devibhagavatam.12.10.29)
कोकिलारावसंयुक्ता गुञ्जद्भ्रमरभूषिताः । निर्यासस्राविणः सर्वे स्निग्धच्छायास्तरूत्तमाः
kokilārāvasaṁyuktā guñjadbhramarabhūṣitāḥ niryāsasrāviṇaḥ sarve snigdhacchāyāstarūttamāḥ
कोयलों की कूक से युक्त, गुंजार करते भ्रमरों से सुशोभित, ये सभी उत्तम वृक्ष रस झराने वाले और घनी शीतल छाया वाले हैं;
श्लोक 30 (devibhagavatam.12.10.30)
नानाऋतुभवा वृक्षा नानापक्षिसमाकुलाः । नानारसस्राविणीभिर्नदीभिरतिशोभिताः
nānāṛtubhavā vṛkṣā nānāpakṣisamākulāḥ nānārasasrāviṇībhirnadībhiratiśobhitāḥ
नाना ऋतुओं में उगे वृक्ष, नाना पक्षियों से व्याप्त, नाना रसों को बहाने वाली नदियों से अत्यन्त सुशोभित;
श्लोक 31 (devibhagavatam.12.10.31)
पारावतशुकव्रातसारिकापक्षमारुतैः । हंसपक्षसमुद्भूतावातव्रातैश्चलद्द्रुमम्
pārāvataśukavrātasārikāpakṣamārutaiḥ haṁsapakṣasamudbhūtāvātavrātaiścaladdrumam
कबूतर, तोते और मैना के पंखों की हवा से, हंसों के पंखों से उठी वायु-लहरों से हिलते हुए वृक्षों वाला,
श्लोक 32 (devibhagavatam.12.10.32)
सुगन्धग्राहिपवनपूरितं तद्वनोत्तमम् । सहितं हरिणीयूथैर्धावमानैरितस्ततः
sugandhagrāhipavanapūritaṁ tadvanottamam sahitaṁ hariṇīyūthairdhāvamānairitastataḥ
सुगन्ध ग्रहण करती वायु से भरा वह उत्तम वन, इधर-उधर दौड़ती हरिणियों के झुण्डों से सहित,
श्लोक 33 (devibhagavatam.12.10.33)
नृत्यद्बर्हिकदम्बस्य केकारावैः सुखप्रदैः । नादितं तद्वनं दिव्यं मधुस्रावि समन्ततः
nṛtyadbarhikadambasya kekārāvaiḥ sukhapradaiḥ nāditaṁ tadvanaṁ divyaṁ madhusrāvi samantataḥ
नाचते हुए मयूर-समूहों की सुखदायक केका की ध्वनि से गूँजता हुआ वह दिव्य वन सर्वत्र मधु-स्राव करता है।
श्लोक 34 (devibhagavatam.12.10.34)
कांस्यसालादुत्तरे तु ताम्रसालः प्रकीर्तितः । चतुरस्रसमाकार उन्नत्या सप्तयोजनः
kāṁsyasālāduttare tu tāmrasālaḥ prakīrtitaḥ caturasrasamākāra unnatyā saptayojanaḥ
कांस्य-प्राकार से आगे ताम्र-प्राकार कहा गया है, जो चतुष्कोण आकार का और सात योजन ऊँचा है।
श्लोक 35 (devibhagavatam.12.10.35)
द्वयोस्तु सालयोर्मध्ये सम्प्रोक्ता कल्पवाटिका । येषां तरूणां पुष्पाणि काञ्चनाभानि भूमिप
dvayostu sālayormadhye samproktā kalpavāṭikā yeṣāṁ tarūṇāṁ puṣpāṇi kāñcanābhāni bhūmipa
हे भूमिप! इन दोनों प्राकारों के मध्य कल्पवाटिका कही गई है, जिसके वृक्षों के पुष्प स्वर्ण के समान आभा वाले हैं,
श्लोक 36 (devibhagavatam.12.10.36)
पत्राणि काञ्चनाभानि रत्नबीजफलानि च । दशयोजनगन्धो हि प्रसर्पति समन्ततः
patrāṇi kāñcanābhāni ratnabījaphalāni ca daśayojanagandho hi prasarpati samantataḥ
पत्ते स्वर्ण की आभा वाले हैं, और बीज-फल रत्नमय हैं; इसकी सुगन्ध चारों ओर दस योजन तक फैलती है।
श्लोक 37 (devibhagavatam.12.10.37)
तद्वनं रक्षितं राजन् वसन्तेनर्तुनानिशम् । पुष्पसिंहासनासीनः पुष्पच्छत्रविराजितः
tadvanaṁ rakṣitaṁ rājan vasantenartunāniśam puṣpasiṁhāsanāsīnaḥ puṣpacchatravirājitaḥ
हे राजन्! वह वन ऋतु वसन्त के द्वारा रात-दिन रक्षित है, जो पुष्पों के सिंहासन पर आसीन, पुष्प-छत्र से सुशोभित है,
श्लोक 38 (devibhagavatam.12.10.38)
पुष्पभूषाभूषितश्च पुष्पासवविघूर्णितः । मधुश्रीर्माधवश्रीश्च द्वे भार्ये तस्य सम्मते
puṣpabhūṣābhūṣitaśca puṣpāsavavighūrṇitaḥ madhuśrīrmādhavaśrīśca dve bhārye tasya sammate
पुष्पों के आभूषणों से सुशोभित, पुष्पों के मद्य से झूमता हुआ; मधुश्री और माधवश्री उसकी दो प्रिय पत्नियाँ हैं,
श्लोक 39 (devibhagavatam.12.10.39)
क्रीडतः स्मेरवदने सुमस्तबककन्दुकैः । अतीव रम्यं विपिनं मधुस्रावि समन्ततः
krīḍataḥ smeravadane sumastabakakandukaiḥ atīva ramyaṁ vipinaṁ madhusrāvi samantataḥ
जो मुस्कुराते मुख से पुष्प-गुच्छों की गेंदों से क्रीड़ा करती हैं; वह अत्यन्त रमणीय वन सर्वत्र मधु-स्राव करता है,
श्लोक 40 (devibhagavatam.12.10.40)
दशयोजनपर्यन्तं कुसुमामोदवायुना । पूरितं दिव्यगन्धर्वैः साङ्गनैर्गानलोलुपैः
daśayojanaparyantaṁ kusumāmodavāyunā pūritaṁ divyagandharvaiḥ sāṅganairgānalolupaiḥ
दस योजन तक फूलों की सुगन्ध वाली वायु से भरा, दिव्य गन्धर्वों से युक्त, अपनी पत्नियों के साथ गायन में लीन,
श्लोक 41 (devibhagavatam.12.10.41)
शोभितं तद्वनं दिव्यं मत्तकोकिलनादितम् । वसन्तलक्ष्मीसंयुक्तं कामिकामप्रवर्धनम्
śobhitaṁ tadvanaṁ divyaṁ mattakokilanāditam vasantalakṣmīsaṁyuktaṁ kāmikāmapravardhanam
वह दिव्य वन सुशोभित है, मतवाली कोयलों की ध्वनि से गूँजता हुआ, वसन्त की लक्ष्मी से युक्त, प्रेमियों की कामनाओं को बढ़ाने वाला।
श्लोक 42 (devibhagavatam.12.10.42)
ताम्रसालादुत्तरत्र सीससालः प्रकीर्तितः । समुच्छ्रायः स्मृतोऽप्यस्य सप्तयोजनसङ्ख्यया
tāmrasālāduttaratra sīsasālaḥ prakīrtitaḥ samucchrāyaḥ smṛto'pyasya saptayojanasaṅkhyayā
ताम्र-प्राकार से आगे सीसे का प्राकार कहा गया है; इसकी ऊँचाई भी सात योजन स्मरण की गई है।
श्लोक 43 (devibhagavatam.12.10.43)
सन्तानवाटिकामध्ये सालयोस्तु द्वयोर्नृप । दशयोजनगन्धस्तु प्रसूनानां समन्ततः
santānavāṭikāmadhye sālayostu dvayornṛpa daśayojanagandhastu prasūnānāṁ samantataḥ
हे राजन्! दोनों प्राकारों के मध्य सन्तान-वाटिका है, जिसके फूलों की सुगन्ध चारों ओर दस योजन तक फैलती है;
श्लोक 44 (devibhagavatam.12.10.44)
हिरण्याभानि कुसुमान्युत्फुल्लानि निरन्तरम् । अमृतद्रवसंयुक्तफलानि मधुराणि च
hiraṇyābhāni kusumānyutphullāni nirantaram amṛtadravasaṁyuktaphalāni madhurāṇi ca
स्वर्ण की आभा वाले फूल निरन्तर खिले रहते हैं, और उसके फल अमृत जैसे रस से युक्त तथा मीठे हैं —
श्लोक 45 (devibhagavatam.12.10.45)
ग्रीष्मर्तुर्नायकस्तस्या वाटिकाया नृपोत्तम । शुक्रश्रीश्च शुचिश्रीश्च द्वे भार्ये तस्य सम्मते
grīṣmarturnāyakastasyā vāṭikāyā nṛpottama śukraśrīśca śuciśrīśca dve bhārye tasya sammate
हे श्रेष्ठ राजन्! उस वाटिका का स्वामी ग्रीष्म ऋतु है; शुक्रश्री और शुचिश्री उसकी दो प्रिय पत्नियाँ हैं।
श्लोक 46 (devibhagavatam.12.10.46)
सन्तापत्रस्तलोकास्तु वृक्षमूलेषु संस्थिताः । नानासिद्धैः परिवृतो नानादेवैः समन्वितः
santāpatrastalokāstu vṛkṣamūleṣu saṁsthitāḥ nānāsiddhaiḥ parivṛto nānādevaiḥ samanvitaḥ
सन्ताप से पीड़ित प्राणी वहाँ वृक्षों की जड़ों में शरण लेते हैं; वह नाना सिद्धों से घिरा और नाना देवों से युक्त है।
श्लोक 47 (devibhagavatam.12.10.47)
विलासिनीनां वृन्दैस्तु चन्दनद्रवपङ्किलैः । पुष्पमालाभूषितैस्तु तालवृन्तकराम्बुजैः
vilāsinīnāṁ vṛndaistu candanadravapaṅkilaiḥ puṣpamālābhūṣitaistu tālavṛntakarāmbujaiḥ
चन्दन के द्रव से लिपटी विलासिनी स्त्रियों के समूहों से, पुष्पमालाओं से विभूषित, हाथों में कमल जैसे पंखे लिए हुए,
श्लोक 48 (devibhagavatam.12.10.48)
प्राकारः शोभितो राजञ्छीतलाम्बुनिषेविभिः । सीससालादुत्तरत्राप्यारकूटमयः शुभः
prākāraḥ śobhito rājañchītalāmbuniṣevibhiḥ sīsasālāduttaratrāpyārakūṭamayaḥ śubhaḥ
हे राजन्! शीतल जल का सेवन करने वालों से वह प्राकार सुशोभित है। सीसे के प्राकार से आगे आरकूट (श्वेत पीतल) से बना शुभ प्राकार है,
श्लोक 49 (devibhagavatam.12.10.49)
प्राकारो वर्तते राजन् मुनियोजनदैर्घ्यवान् । हरिचन्दनवृक्षाणां वाटी मध्ये तयोः स्मृता
prākāro vartate rājan muniyojanadairghyavān haricandanavṛkṣāṇāṁ vāṭī madhye tayoḥ smṛtā
हे राजन्! जो सात योजन विस्तृत है। इन दोनों के मध्य हरिचन्दन वृक्षों की वाटिका स्मरण की गई है,
श्लोक 50 (devibhagavatam.12.10.50)
सालयोरधिनाथस्तु वर्षर्तुर्मेघवाहनः । विद्युत्पिङ्गलनेत्रश्च जीमूतकवचः स्मृतः
sālayoradhināthastu varṣarturmeghavāhanaḥ vidyutpiṅgalanetraśca jīmūtakavacaḥ smṛtaḥ
जिस प्राकार का स्वामी वर्षा ऋतु है, जो मेघ पर सवार, बिजली के समान पिंगल नेत्रों वाला, मेघों के कवच वाला माना जाता है,
श्लोक 51 (devibhagavatam.12.10.51)
वज्रनिर्घोषमुखरश्चेन्द्रधन्वा समन्ततः । सहस्रशो वारिधारा मुञ्चन्नास्ते गणावृतः
vajranirghoṣamukharaścendradhanvā samantataḥ sahasraśo vāridhārā muñcannāste gaṇāvṛtaḥ
वज्र की गर्जना से मुखरित, चारों ओर इन्द्रधनुष वाला; वह हजारों जलधाराएँ बरसाता हुआ, गणों से घिरा बैठा रहता है —
श्लोक 52 (devibhagavatam.12.10.52)
नभःश्रीश्च नभस्यश्रीः स्वरस्या रस्यमालिनी । अम्बा दुला निरत्निश्चाभ्रमन्ती मेघयन्तिका
nabhaḥśrīśca nabhasyaśrīḥ svarasyā rasyamālinī ambā dulā niratniścābhramantī meghayantikā
नभःश्री, नभस्यश्री, स्वरस्या, रस्यमालिनी, अम्बा, दुला, निरत्नि, अभ्रमन्ती, मेघयन्तिका,
श्लोक 53 (devibhagavatam.12.10.53)
वर्षयन्ती चिपुणिका वारिधारा च सम्मताः । वर्षर्तोर्द्वादश प्रोक्ताः शक्तयो मदविह्वलाः
varṣayantī cipuṇikā vāridhārā ca sammatāḥ varṣartordvādaśa proktāḥ śaktayo madavihvalāḥ
वर्षयन्ती, चिपुणिका, तथा वारिधारा — ये वर्षा ऋतु की बारह मदमत्त शक्तियाँ मानी गई हैं।
श्लोक 54 (devibhagavatam.12.10.54)
नवपल्लववृक्षाश्च नवीनलतिकान्विताः । हरितानि तृणान्येव वेष्टिता यैर्धराखिला
navapallavavṛkṣāśca navīnalatikānvitāḥ haritāni tṛṇānyeva veṣṭitā yairdharākhilā
वृक्ष नए पल्लवों से युक्त होते हैं, नई लताओं से सहित; सारी पृथ्वी हरी घास से आच्छादित हो जाती है,
श्लोक 55 (devibhagavatam.12.10.55)
नदीनदप्रवाहाश्च प्रवहन्ति च वेगतः । सरांसि कलुषाम्बूनि रागिचित्तसमानि च
nadīnadapravāhāśca pravahanti ca vegataḥ sarāṁsi kaluṣāmbūni rāgicittasamāni ca
नदी-नदों के प्रवाह वेग से बहते हैं, और सरोवरों का गँदला जल कामातुर चित्तों के समान होता है —
श्लोक 56 (devibhagavatam.12.10.56)
वसन्ति देवाः सिद्धाश्च ये देवीकर्मकारिणः । वापीकूपतडागाश्च ये देव्यर्थं समर्पिताः
vasanti devāḥ siddhāśca ye devīkarmakāriṇaḥ vāpīkūpataḍāgāśca ye devyarthaṁ samarpitāḥ
यहाँ देवी का कार्य करने वाले देव और सिद्ध निवास करते हैं, तथा जो वापी, कूप और तालाब देवी के लिए अर्पित हैं,
श्लोक 57 (devibhagavatam.12.10.57)
ते गणा निवसन्त्यत्र सविलासाश्च साङ्गनाः । आरकूटमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान्
te gaṇā nivasantyatra savilāsāśca sāṅganāḥ ārakūṭamayādagre saptayojanadairghyavān
वे गण अपनी पत्नियों सहित विलासपूर्वक यहीं निवास करते हैं। आरकूट के प्राकार से आगे, सात योजन विस्तृत,
श्लोक 58 (devibhagavatam.12.10.58)
पञ्चलोहात्मकः सालो मध्ये मन्दारवाटिका । नानापुष्पलताकीर्णा नानापल्लवशोभिता
pañcalohātmakaḥ sālo madhye mandāravāṭikā nānāpuṣpalatākīrṇā nānāpallavaśobhitā
पंचलोह से बना प्राकार है, जिसके मध्य में मन्दार-वाटिका है, जो नाना पुष्प-लताओं से व्याप्त और नाना नए पल्लवों से सुशोभित है;
श्लोक 59 (devibhagavatam.12.10.59)
अधिष्ठातात्र सम्प्रोक्तः शरदृतुरनामयः । इषुलक्ष्मीरूर्जलक्ष्मीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते
adhiṣṭhātātra samproktaḥ śaradṛturanāmayaḥ iṣulakṣmīrūrjalakṣmīrdve bhārye tasya sammate
यहाँ का अधिष्ठाता निरामय शरद् ऋतु कहा गया है; इषुलक्ष्मी और ऊर्जलक्ष्मी उसकी दो प्रिय पत्नियाँ हैं।
श्लोक 60 (devibhagavatam.12.10.60)
नानासिद्धा वसन्त्यत्र साङ्गनाः सपरिच्छदाः । पञ्चलोहमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान्
nānāsiddhā vasantyatra sāṅganāḥ saparicchadāḥ pañcalohamayādagre saptayojanadairghyavān
नाना सिद्ध अपनी पत्नियों और परिवारों सहित यहाँ निवास करते हैं। पंचलोह के प्राकार से आगे, सात योजन विस्तृत,
श्लोक 61 (devibhagavatam.12.10.61)
दीप्यमानो महाशृङ्गैर्वर्तते रौप्यसालकः । पारिजाताटवीमध्ये प्रसूनस्तबकान्विता
dīpyamāno mahāśṛṅgairvartate raupyasālakaḥ pārijātāṭavīmadhye prasūnastabakānvitā
महान् शिखरों से जगमगाता रजत का प्राकार है। पारिजात-वन के मध्य में, पुष्प-गुच्छों से युक्त,
श्लोक 62 (devibhagavatam.12.10.62)
दशयोजनगन्धीनि कुसुमानि समन्ततः । मोदयन्ति गणान्सर्वान्ये देवीकर्मकारिणः
daśayojanagandhīni kusumāni samantataḥ modayanti gaṇānsarvānye devīkarmakāriṇaḥ
दस योजन तक सुगन्धित पुष्प चारों ओर देवी का कार्य करने वाले सभी गणों को प्रसन्न करते हैं।
श्लोक 63 (devibhagavatam.12.10.63)
तत्राधिनाथः सम्प्रोक्तो हेमन्तर्तुर्महोज्ज्वलः । सगणः सायुधः सर्वान् रागिणो रञ्जयन्नृप
tatrādhināthaḥ samprokto hemantarturmahojjvalaḥ sagaṇaḥ sāyudhaḥ sarvān rāgiṇo rañjayannṛpa
हे राजन्! वहाँ का अधिष्ठाता महातेजस्वी हेमन्त ऋतु कहा गया है, जो अपने गणों और शस्त्रों सहित सभी अनुरागियों को रंजित करता है;
श्लोक 64 (devibhagavatam.12.10.64)
सहश्रीश्च सहस्यश्रीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते । वसन्ति तत्र सिद्धाश्च ये देवीव्रतकारिणः
sahaśrīśca sahasyaśrīrdve bhārye tasya sammate vasanti tatra siddhāśca ye devīvratakāriṇaḥ
सहश्री और सहस्यश्री उसकी दो प्रिय पत्नियाँ हैं; यहाँ देवी-व्रत करने वाले सिद्ध भी निवास करते हैं।
श्लोक 65 (devibhagavatam.12.10.65)
रौप्यसालमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान् । सौवर्णसालः सम्प्रोक्तस्तप्तहाटककल्पितः
raupyasālamayādagre saptayojanadairghyavān sauvarṇasālaḥ samproktastaptahāṭakakalpitaḥ
रजत के प्राकार से आगे, सात योजन विस्तृत, तपाए हुए स्वर्ण से बना सुवर्ण-प्राकार कहा गया है।
श्लोक 66 (devibhagavatam.12.10.66)
मध्ये कदम्बवाटी तु पुष्पपल्लवशोभिता । कदम्बमदिराधाराः प्रवर्तन्ते सहस्रशः
madhye kadambavāṭī tu puṣpapallavaśobhitā kadambamadirādhārāḥ pravartante sahasraśaḥ
उसके मध्य में कदम्ब-वाटिका है, जो फूलों और पल्लवों से सुशोभित है; कदम्ब-मदिरा की हजारों धाराएँ वहाँ प्रवाहित होती हैं,
श्लोक 67 (devibhagavatam.12.10.67)
याभिर्निपीतपीताभिर्निजानन्दोऽनुभूयते । तत्राधिनाथः सम्प्रोक्तः शैशिरर्तुर्महोदयः
yābhirnipītapītābhirnijānando'nubhūyate tatrādhināthaḥ samproktaḥ śaiśirarturmahodayaḥ
जिन्हें पीने से अपने ही आनन्द का अनुभव होता है। वहाँ का अधिष्ठाता महाउदयशाली शिशिर ऋतु कहा गया है,
श्लोक 68 (devibhagavatam.12.10.68)
तपःश्रीश्च तपस्यश्रीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते । मोदमानः सहैताभ्यां वर्तते शिशिराकृतिः
tapaḥśrīśca tapasyaśrīrdve bhārye tasya sammate modamānaḥ sahaitābhyāṁ vartate śiśirākṛtiḥ
तपःश्री और तपस्यश्री उसकी दो प्रिय पत्नियाँ हैं; उनके साथ प्रसन्न होता हुआ वह शीत के स्वरूप में विद्यमान रहता है।
श्लोक 69 (devibhagavatam.12.10.69)
नानाविलाससंयुक्तो नानागणसमावृतः । निवसन्ति महासिद्धा ये देवीदानकारिणः
nānāvilāsasaṁyukto nānāgaṇasamāvṛtaḥ nivasanti mahāsiddhā ye devīdānakāriṇaḥ
नाना विलासों से युक्त, नाना गणों से घिरा, यहाँ देवी को दान करने वाले महासिद्ध निवास करते हैं,
श्लोक 70 (devibhagavatam.12.10.70)
नानाभोगसमुत्पन्नमहानन्दसमन्विताः । साङ्गनाः परिवारैस्तु सङ्घशः परिवारिताः
nānābhogasamutpannamahānandasamanvitāḥ sāṅganāḥ parivāraistu saṅghaśaḥ parivāritāḥ
नाना भोगों से उत्पन्न महान् आनन्द से युक्त, अपनी-अपनी पत्नियों और परिवारों सहित समूहों में घिरे हुए।
श्लोक 71 (devibhagavatam.12.10.71)
स्वर्णसालमयादग्रे मुनियोजनदैर्घ्यवान् । पुष्परागमयः सालः कुङ्कुमारुणविग्रहः
svarṇasālamayādagre muniyojanadairghyavān puṣparāgamayaḥ sālaḥ kuṅkumāruṇavigrahaḥ
सुवर्ण-प्राकार से आगे, सात योजन विस्तृत, पुखराज से बना प्राकार है, जिसका रूप केसर के समान लाल है।
श्लोक 72 (devibhagavatam.12.10.72)
पुष्परागमयी भूमिर्वनान्युपवनानि च । रत्नवृक्षालवालाश्च पुष्परागमयाः स्मृताः
puṣparāgamayī bhūmirvanānyupavanāni ca ratnavṛkṣālavālāśca puṣparāgamayāḥ smṛtāḥ
वहाँ की भूमि पुखराज की है, तथा वन और उपवन भी; रत्नमय वृक्षों के आधार भी पुखराज के ही स्मरण किए गए हैं।
श्लोक 73 (devibhagavatam.12.10.73)
प्राकारो यस्य रत्नस्य तद्रत्नरचिता द्रुमाः । वनभूः पक्षिणश्चैव रत्नवर्णजलानि च
prākāro yasya ratnasya tadratnaracitā drumāḥ vanabhūḥ pakṣiṇaścaiva ratnavarṇajalāni ca
जिस रत्न का प्राकार होता है, उसी रत्न से बने वहाँ के वृक्ष होते हैं; वन-भूमि, पक्षी, और जल भी उसी रत्न के वर्ण के होते हैं।
श्लोक 74 (devibhagavatam.12.10.74)
मण्डपा मण्डपस्तम्भाः सरांसि कमलानि च । प्राकारे तत्र यद्यत्स्यात्तत्सर्वं तत्समं भवेत्
maṇḍapā maṇḍapastambhāḥ sarāṁsi kamalāni ca prākāre tatra yadyatsyāttatsarvaṁ tatsamaṁ bhavet
मण्डप, मण्डप के स्तम्भ, सरोवर और कमल — उस प्राकार में जो कुछ भी हो, वह सब उसी के समान होता है।
श्लोक 75 (devibhagavatam.12.10.75)
परिभाषेयमुद्दिष्टा रत्नसालादिषु प्रभो । तेजसा स्याल्लक्षगुणः पूर्वसालात्परो नृप
paribhāṣeyamuddiṣṭā ratnasālādiṣu prabho tejasā syāllakṣaguṇaḥ pūrvasālātparo nṛpa
हे प्रभो! यह नियम रत्न-प्राकारों में इसी प्रकार बताया गया है; हे राजन्! प्रत्येक प्राकार पिछले प्राकार से तेज में लाख गुना अधिक है।
श्लोक 76 (devibhagavatam.12.10.76)
दिक्पाला निवसन्त्यत्र प्रतिब्रह्माण्डवर्तिनाम् । दिक्पालानां समष्ट्यात्मरूपाः स्फूर्जद्वरायुधाः
dikpālā nivasantyatra pratibrahmāṇḍavartinām dikpālānāṁ samaṣṭyātmarūpāḥ sphūrjadvarāyudhāḥ
यहाँ दिक्पाल निवास करते हैं — प्रत्येक ब्रह्माण्ड में स्थित दिक्पालों के समष्टि-स्वरूप, चमकते श्रेष्ठ आयुधों वाले।
श्लोक 77 (devibhagavatam.12.10.77)
पूर्वाशायां समुत्तुङ्गशृङ्गा पूरमरावती । नानोपवनसंयुक्तो महेन्द्रस्तत्र राजते
pūrvāśāyāṁ samuttuṅgaśṛṅgā pūramarāvatī nānopavanasaṁyukto mahendrastatra rājate
पूर्व दिशा में ऊँचे शिखरों वाली अमरावती नगरी है, नाना उपवनों से युक्त; वहाँ महेन्द्र सुशोभित होते हैं,
श्लोक 78 (devibhagavatam.12.10.78)
स्वर्गशोभा च या स्वर्गे यावती स्यात्ततोऽधिका । समष्टिशतनेत्रस्य सहस्रगुणतः स्मृता
svargaśobhā ca yā svarge yāvatī syāttato'dhikā samaṣṭiśatanetrasya sahasraguṇataḥ smṛtā
और स्वर्ग में जो शोभा है, उससे यहाँ की शोभा हजार गुना अधिक है — क्योंकि यह सौ आँखों वाले (इन्द्र) के समष्टि-स्वरूप की ही याद दिलाती है।
श्लोक 79 (devibhagavatam.12.10.79)
ऐरावतसमारूढो वज्रहस्तः प्रतापवान् । देवसेनापरिवृतो राजतेऽत्र शतक्रतुः
airāvatasamārūḍho vajrahastaḥ pratāpavān devasenāparivṛto rājate'tra śatakratuḥ
ऐरावत पर आरूढ़, हाथ में वज्र लिए, प्रतापवान्, देवसेना से घिरे हुए शतक्रतु (इन्द्र) यहाँ सुशोभित होते हैं।
श्लोक 80 (devibhagavatam.12.10.80)
देवाङ्गनागणयुता शची तत्र विराजते । वह्निकोणे वह्निपुरी वह्निपूःसदृशी नृप
devāṅganāgaṇayutā śacī tatra virājate vahnikoṇe vahnipurī vahnipūḥsadṛśī nṛpa
देवांगनाओं के समूहों सहित शची वहाँ विराजमान हैं। अग्नि-कोण (आग्नेय) में अग्नि की नगरी है, अग्नि की ही पुरी के समान, हे राजन्!
श्लोक 81 (devibhagavatam.12.10.81)
स्वाहास्वधासमायुक्तो वह्निस्तत्र विराजते । निजवाहनभूषाढ्यो निजदेवगणैर्वृतः
svāhāsvadhāsamāyukto vahnistatra virājate nijavāhanabhūṣāḍhyo nijadevagaṇairvṛtaḥ
जहाँ स्वाहा-स्वधा से युक्त अग्नि सुशोभित होते हैं, अपने वाहन और आभूषणों से सम्पन्न, अपने देवगणों से घिरे हुए।
श्लोक 82 (devibhagavatam.12.10.82)
याम्याशायां यमपुरी तत्र दण्डधरो महान् । स्वभटैर्वेष्टितो राजन् चित्रगुप्तपुरोगमैः
yāmyāśāyāṁ yamapurī tatra daṇḍadharo mahān svabhaṭairveṣṭito rājan citraguptapurogamaiḥ
दक्षिण दिशा में यमपुरी है; वहाँ हे राजन्! महान् दण्डधर (यम) चित्रगुप्त आदि अपने सैनिकों से घिरे हुए,
श्लोक 83 (devibhagavatam.12.10.83)
निजशक्तियुतो भास्वत्तनयोऽस्ति यमो महान् । नैरृत्यां दिशि राक्षस्यां राक्षसैः परिवारितः
nijaśaktiyuto bhāsvattanayo'sti yamo mahān nairṛtyāṁ diśi rākṣasyāṁ rākṣasaiḥ parivāritaḥ
अपनी शक्ति सहित महान् सूर्यपुत्र यम विद्यमान हैं। नैऋत्य दिशा में, राक्षसों के प्रदेश में, राक्षसों से घिरे हुए,
श्लोक 84 (devibhagavatam.12.10.84)
खड्गधारी स्फुरन्नास्ते निरृतिर्निजशक्तियुक् । वारुण्यां वरुणो राजा पाशधारी प्रतापवान्
khaḍgadhārī sphurannāste nirṛtirnijaśaktiyuk vāruṇyāṁ varuṇo rājā pāśadhārī pratāpavān
तलवार धारण किए हुए निर्ऋति अपनी शक्ति सहित चमकते हुए बैठे हैं। पश्चिम दिशा में राजा वरुण, पाश धारण किए, प्रतापवान्,
श्लोक 85 (devibhagavatam.12.10.85)
महाझषसमारूढो वारुणीमधुविह्वलः । निजशक्तिसमायुक्तो निजयादोगणान्वितः
mahājhaṣasamārūḍho vāruṇīmadhuvihvalaḥ nijaśaktisamāyukto nijayādogaṇānvitaḥ
महान् जलचर पर आरूढ़, वारुणी मदिरा में विह्वल, अपनी शक्ति सहित, अपने जलचर गणों से युक्त,
श्लोक 86 (devibhagavatam.12.10.86)
समास्ते वारुणे लोके वरुणानीरताकुलः । वायुकोणे वायुलोको वायुस्तत्राधितिष्ठति
samāste vāruṇe loke varuṇānīratākulaḥ vāyukoṇe vāyuloko vāyustatrādhitiṣṭhati
वरुणलोक में वरुणानी के प्रेम में लीन होकर विद्यमान हैं। वायु-कोण में वायुलोक है, जहाँ वायु अधिष्ठित हैं,
श्लोक 87 (devibhagavatam.12.10.87)
वायुसाधनसंसिद्धयोगिभिः परिवारितः । ध्वजहस्तो विशालाक्षो मृगवाहनसंस्थितः
vāyusādhanasaṁsiddhayogibhiḥ parivāritaḥ dhvajahasto viśālākṣo mṛgavāhanasaṁsthitaḥ
प्राणायाम-साधना से सिद्ध योगियों से घिरे, हाथ में ध्वजा लिए, विशाल नेत्रों वाले, मृग पर सवार,
श्लोक 88 (devibhagavatam.12.10.88)
मरुद्गणैः परिवृतो निजशक्तिसमन्वितः । उत्तरस्यां दिशि महान् यक्षलोकोऽस्ति भूमिप
marudgaṇaiḥ parivṛto nijaśaktisamanvitaḥ uttarasyāṁ diśi mahān yakṣaloko'sti bhūmipa
मरुद्गणों से घिरे, अपनी शक्ति सहित। हे भूमिप! उत्तर दिशा में महान् यक्षलोक है,
श्लोक 89 (devibhagavatam.12.10.89)
यक्षाधिराजस्तत्रास्ते वृद्धिऋद्ध्यादिशक्तिभिः । नवभिर्निधिभिर्युक्तस्तुन्दिलो धननायकः
yakṣādhirājastatrāste vṛddhiṛddhyādiśaktibhiḥ navabhirnidhibhiryuktastundilo dhananāyakaḥ
जहाँ यक्षों के राजा (कुबेर) वृद्धि, ऋद्धि आदि शक्तियों सहित, नौ निधियों से युक्त, स्थूल-उदर वाले धन के स्वामी विद्यमान हैं,
श्लोक 90 (devibhagavatam.12.10.90)
मणिभद्रः पूर्णभद्रो मणिमान्मणिकन्धरः । मणिभूषो मणिस्रग्वी मणिकार्मुकधारकः
maṇibhadraḥ pūrṇabhadro maṇimānmaṇikandharaḥ maṇibhūṣo maṇisragvī maṇikārmukadhārakaḥ
मणिभद्र, पूर्णभद्र, मणिमान्, मणिकन्धर, मणिभूष, मणिस्रग्वी, मणि-धनुष धारण करने वाले,
श्लोक 91 (devibhagavatam.12.10.91)
इत्यादियक्षसेनानीसहितो निजशक्तियुक् । ईशानकोणे सम्प्रोक्तो रुद्रलोको महत्तरः
ityādiyakṣasenānīsahito nijaśaktiyuk īśānakoṇe samprokto rudraloko mahattaraḥ
इत्यादि यक्ष-सेनापतियों सहित, अपनी शक्ति सहित। ईशान-कोण में इससे भी महत्तर रुद्रलोक कहा गया है,
श्लोक 92 (devibhagavatam.12.10.92)
अनर्घ्यरत्नखचितो यत्र रुद्रोऽधिदैवतम् । मन्युमान्दीप्तनयनो बद्धपृष्ठमहेषुधिः
anarghyaratnakhacito yatra rudro'dhidaivatam manyumāndīptanayano baddhapṛṣṭhamaheṣudhiḥ
अमूल्य रत्नों से जड़ा हुआ, जहाँ रुद्र अधिष्ठाता देवता हैं — क्रोधयुक्त, तेज नेत्रों वाले, पीठ पर बँधे महान् तूणीर वाले,
श्लोक 93 (devibhagavatam.12.10.93)
स्फूर्जद्धनुर्वामहस्तोऽधिज्यधन्वभिराधृतः । स्वसमानैरसङ्ख्यातरुद्रैः शूलवरायुधैः
sphūrjaddhanurvāmahasto'dhijyadhanvabhirādhṛtaḥ svasamānairasaṅkhyātarudraiḥ śūlavarāyudhaiḥ
बाएँ हाथ में चमकता धनुष लिए, प्रत्यंचा चढ़े धनुषों से घिरे, अपने ही समान असंख्य रुद्रों से, जो श्रेष्ठ त्रिशूल धारण करते हैं,
श्लोक 94 (devibhagavatam.12.10.94)
विकृतास्यैः करालास्यैर्वमद्वह्निभिरास्यतः । दशहस्तैः शतकरैः सहस्रभुजसंयुतैः
vikṛtāsyaiḥ karālāsyairvamadvahnibhirāsyataḥ daśahastaiḥ śatakaraiḥ sahasrabhujasaṁyutaiḥ
विकृत मुख वाले, भयंकर मुख वाले, मुख से अग्नि उगलते हुए, दस हाथों वाले, सौ हाथों वाले, सहस्र भुजाओं वाले,
श्लोक 95 (devibhagavatam.12.10.95)
दशपादैर्दशग्रीवैस्त्रिनेत्रैरुग्रमूर्तिभिः । अन्तरिक्षचरा ये च ये च भूमिचरा स्मृताः
daśapādairdaśagrīvaistrinetrairugramūrtibhiḥ antarikṣacarā ye ca ye ca bhūmicarā smṛtāḥ
दस पैरों वाले, दस गर्दनों वाले, तीन नेत्रों वाले, उग्र रूप वाले — जो अन्तरिक्ष में विचरण करने वाले और जो भूमि पर विचरण करने वाले माने गए हैं,
श्लोक 96 (devibhagavatam.12.10.96)
रुद्राध्याये स्मृता रुद्रास्तैः सर्वैश्च समावृतः । रुद्राणीकोटिसहितो भद्रकाल्यादिमातृभिः
rudrādhyāye smṛtā rudrāstaiḥ sarvaiśca samāvṛtaḥ rudrāṇīkoṭisahito bhadrakālyādimātṛbhiḥ
रुद्राध्याय में स्मरण किए गए वे सब रुद्र — इन सबसे घिरे हुए, करोड़ों रुद्राणियों सहित, भद्रकाली आदि मातृकाओं सहित,
श्लोक 97 (devibhagavatam.12.10.97)
नानाशक्तिसमाविष्टडामर्यादिगणावृतः । वीरभद्रादिसहितो रुद्रो राजन् विराजते
nānāśaktisamāviṣṭaḍāmaryādigaṇāvṛtaḥ vīrabhadrādisahito rudro rājan virājate
नाना शक्तियों से युक्त डामरी आदि गणों से घिरे, वीरभद्र आदि सहित, हे राजन्! रुद्र वहाँ विराजमान हैं —
श्लोक 98 (devibhagavatam.12.10.98)
मुण्डमालाधरो नागवलयो नागकन्धरः । व्याघ्रचर्मपरीधानो गजचर्मोत्तरीयकः
muṇḍamālādharo nāgavalayo nāgakandharaḥ vyāghracarmaparīdhāno gajacarmottarīyakaḥ
मुण्डमाला धारण किए, नाग-कंगन और नाग-गले वाले, बाघम्बर पहने, हाथी की खाल का उत्तरीय धारण किए,
श्लोक 99 (devibhagavatam.12.10.99)
चिताभस्माङ्ग लिप्ताङ्गः प्रमथादिगणावृतः । निनदड्डमरुध्वानैर्बधिरीकृतदिङ्मुखः
citābhasmāṅga liptāṅgaḥ pramathādigaṇāvṛtaḥ ninadaḍḍamarudhvānairbadhirīkṛtadiṅmukhaḥ
चिता की भस्म से अंगों को लिप्त किए, प्रमथ आदि गणों से घिरे, गूँजते डमरू की ध्वनि से दिशाओं को बहरा करते हुए,
श्लोक 100 (devibhagavatam.12.10.100)
अट्टहासास्फोटशब्दैः सन्त्रासितनभस्तलः । भूतसङ्घसमाविष्टो भूतावासो महेश्वरः । ईशानदिक्पतिः सोऽयं नाम्ना चेशान एव च
aṭṭahāsāsphoṭaśabdaiḥ santrāsitanabhastalaḥ bhūtasaṅghasamāviṣṭo bhūtāvāso maheśvaraḥ īśānadikpatiḥ so'yaṁ nāmnā ceśāna eva ca
अट्टहास की गूँज से आकाश को भी भयभीत करते हुए — भूत-समूहों से व्याप्त, भूतों के निवास-स्थान, महेश्वर। यही ईशान दिशा के स्वामी हैं, जिनका नाम ईशान ही है।