द्वादश स्कन्ध · अध्याय 9
ब्राह्मणादीनां गायत्रीभिन्नान्यदेवोपासनाश्रद्धाहेतुनिरूपणम्
श्लोक 1 (devibhagavatam.12.9.1)
व्यास उवाच । कदाचिदथ काले तु दशपञ्चसमा विभो । प्राणिनां कर्मवशतो न ववर्ष शतक्रतुः
vyāsa uvāca kadācidatha kāle tu daśapañcasamā vibho prāṇināṁ karmavaśato na vavarṣa śatakratuḥ
व्यास जी ने कहा — हे विभो! एक बार प्राणियों के कर्मवश पन्द्रह वर्षों तक इन्द्र ने वर्षा नहीं की।
श्लोक 2 (devibhagavatam.12.9.2)
अनावृष्ट्यातिदुर्भिक्षमभवत्क्षयकारकम् । गहे गृहे शवानां तु सङ्ख्या कर्तुं न शक्यते
anāvṛṣṭyātidurbhikṣamabhavatkṣayakārakam gahe gṛhe śavānāṁ tu saṅkhyā kartuṁ na śakyate
अनावृष्टि से अत्यन्त विनाशकारी दुर्भिक्ष हुआ; घर-घर में शवों की गिनती करना भी सम्भव नहीं था।
श्लोक 3 (devibhagavatam.12.9.3)
केचिदश्वान्वराहान्वा भक्षयन्ति क्षुधार्दिताः । शवानि च मनुष्याणां भक्षयन्त्यपरे जनाः
kecidaśvānvarāhānvā bhakṣayanti kṣudhārditāḥ śavāni ca manuṣyāṇāṁ bhakṣayantyapare janāḥ
भूख से पीड़ित कुछ लोग घोड़े या सुअर खाने लगे, और कुछ लोग मनुष्यों के शवों को भी खाने लगे।
श्लोक 4 (devibhagavatam.12.9.4)
बालकं बालजननी स्त्रियं पुरुष एव च । भक्षितुं चलिताः सर्वे क्षुधया पीडिता नराः
bālakaṁ bālajananī striyaṁ puruṣa eva ca bhakṣituṁ calitāḥ sarve kṣudhayā pīḍitā narāḥ
भूख से पीड़ित सभी लोग बालक, बालक की माता, स्त्री और पुरुष तक को खाने के लिए प्रवृत्त हो गए।
श्लोक 5 (devibhagavatam.12.9.5)
ब्राह्मणा बहवस्तत्र विचारं चक्रुरुत्तमम् । तपोधनो गौतमोऽस्ति स नः खेदं हरिष्यति
brāhmaṇā bahavastatra vicāraṁ cakruruttamam tapodhano gautamo'sti sa naḥ khedaṁ hariṣyati
वहाँ बहुत से ब्राह्मणों ने उत्तम विचार किया — 'तपोधन गौतम मुनि हैं, वे हमारा दुःख दूर करेंगे।'
श्लोक 6 (devibhagavatam.12.9.6)
सर्वैर्मिलित्वा गन्तव्यं गौतमस्याश्रमेऽधुना । गायत्रीजपसंसक्तगौतमस्याश्रमेऽधुना
sarvairmilitvā gantavyaṁ gautamasyāśrame'dhunā gāyatrījapasaṁsaktagautamasyāśrame'dhunā
'हम सब मिलकर अब गायत्री-जप में तत्पर गौतम के आश्रम में चलें।'
श्लोक 7 (devibhagavatam.12.9.7)
सुभिक्षं श्रूयते तत्र प्राणिनो बहवो गताः । एवं विमृश्य भूदेवाः साग्निहोत्राः कुटुम्बिनः
subhikṣaṁ śrūyate tatra prāṇino bahavo gatāḥ evaṁ vimṛśya bhūdevāḥ sāgnihotrāḥ kuṭumbinaḥ
'वहाँ प्रचुर भोजन सुना जाता है' — ऐसा सुनकर बहुत से प्राणी वहाँ गए। इस प्रकार विचार करके, अग्निहोत्र सहित परिवार वाले ब्राह्मण,
श्लोक 8 (devibhagavatam.12.9.8)
सगोधनाः सदासाश्च गौतमस्याश्रमं ययुः । पूर्वदेशाद्ययुः केचित्केचिद्दक्षिणदेशतः
sagodhanāḥ sadāsāśca gautamasyāśramaṁ yayuḥ pūrvadeśādyayuḥ kecitkeciddakṣiṇadeśataḥ
गौ-धन और सेवकों सहित गौतम के आश्रम गए; कुछ पूर्व देश से, कुछ दक्षिण देश से गए,
श्लोक 9 (devibhagavatam.12.9.9)
पाश्चात्या औत्तराहाश्च नानादिग्भ्यः समाययुः । दृष्ट्वा समाजं विप्राणां प्रणनाम स गौतमः
pāścātyā auttarāhāśca nānādigbhyaḥ samāyayuḥ dṛṣṭvā samājaṁ viprāṇāṁ praṇanāma sa gautamaḥ
तथा पश्चिम और उत्तर के लोग भी अनेक दिशाओं से आए। ब्राह्मणों के इस समूह को देखकर गौतम ने उन्हें प्रणाम किया।
श्लोक 10 (devibhagavatam.12.9.10)
आसनाद्युपचारैश्च पूजयामास वाडवान् । चकार कुशलप्रश्नं ततश्चागमकारणम्
āsanādyupacāraiśca pūjayāmāsa vāḍavān cakāra kuśalapraśnaṁ tataścāgamakāraṇam
आसन आदि उपचारों से उन ब्राह्मणों की पूजा की, कुशल-प्रश्न किया, फिर आगमन का कारण पूछा।
श्लोक 11 (devibhagavatam.12.9.11)
ते सर्वे स्वस्ववृत्तान्तं कथयामासुरुत्स्मयाः । दृष्ट्वा तान्दुःखितान्विप्रानभयं दत्तवान्मुनिः
te sarve svasvavṛttāntaṁ kathayāmāsurutsmayāḥ dṛṣṭvā tānduḥkhitānviprānabhayaṁ dattavānmuniḥ
उन सबने विस्मित होकर अपना-अपना वृत्तान्त कहा; उन दुःखी ब्राह्मणों को देखकर मुनि ने उन्हें अभय दिया।
श्लोक 12 (devibhagavatam.12.9.12)
युष्माकमेतत्सदनं भवद्दासोऽस्मि सर्वथा । का चिन्ता भवतां विप्रा मयि दासे विराजति
yuṣmākametatsadanaṁ bhavaddāso'smi sarvathā kā cintā bhavatāṁ viprā mayi dāse virājati
'यह घर आप सबका ही है, मैं सर्वथा आपका दास हूँ। हे विप्रो! मुझ दास के रहते आपको क्या चिन्ता?'
श्लोक 13 (devibhagavatam.12.9.13)
धन्योऽहमस्मिन्समये यूयं सर्वे तपोधनाः । येषां दर्शनमात्रेण दुष्कृतं सुकृतायते
dhanyo'hamasminsamaye yūyaṁ sarve tapodhanāḥ yeṣāṁ darśanamātreṇa duṣkṛtaṁ sukṛtāyate
'इस समय मैं धन्य हूँ, आप सब तपोधन हैं, जिनके दर्शन मात्र से दुष्कर्म भी सुकृत हो जाता है।'
श्लोक 14 (devibhagavatam.12.9.14)
ते सर्वे पादरजसा पावयन्ति गृहं मम । को मदन्यो भवेद्धन्यो भवतां समनुग्रहात्
te sarve pādarajasā pāvayanti gṛhaṁ mama ko madanyo bhaveddhanyo bhavatāṁ samanugrahāt
'आप सब अपने चरण-रज से मेरे घर को पवित्र करते हैं; आपकी कृपा से मुझसे बढ़कर धन्य कौन होगा?'
श्लोक 15 (devibhagavatam.12.9.15)
स्थेयं सर्वैः सुखेनैव सन्ध्याजपपरायणैः । व्यास उवाच । इति सर्वान्ममाश्वास्य गौतमो मुनिराट् ततः
stheyaṁ sarvaiḥ sukhenaiva sandhyājapaparāyaṇaiḥ vyāsa uvāca iti sarvānmamāśvāsya gautamo munirāṭ tataḥ
'आप सब सन्ध्या-जप में तत्पर होकर सुखपूर्वक यहीं ठहरें।' व्यास जी ने कहा — इस प्रकार सबको आश्वस्त करके मुनिराज गौतम ने,
श्लोक 16 (devibhagavatam.12.9.16)
गायत्रीं प्रार्थयामास भक्तिसन्नतकन्धरः । नमो देवि महाविद्ये वेदमातः परात्परे
gāyatrīṁ prārthayāmāsa bhaktisannatakandharaḥ namo devi mahāvidye vedamātaḥ parātpare
भक्ति से नत ग्रीवा होकर गायत्री से प्रार्थना की — 'हे देवी! हे महाविद्ये! हे वेदमाता! हे परात्परे! तुम्हें नमस्कार है।'
श्लोक 17 (devibhagavatam.12.9.17)
व्याहृत्यादिमहामन्त्ररूपे प्रणवरूपिणि । साम्यावस्थात्मिके मातर्नमो ह्रीङ्काररूपिणि
vyāhṛtyādimahāmantrarūpe praṇavarūpiṇi sāmyāvasthātmike mātarnamo hrīṅkārarūpiṇi
'हे व्याहृति आदि महामन्त्ररूपा! हे प्रणवरूपा! हे साम्यावस्था-स्वरूपा माता! हे ह्रींकाररूपा! तुम्हें नमस्कार है।'
श्लोक 18 (devibhagavatam.12.9.18)
स्वाहास्वधास्वरूपे त्वां नमामि सकलार्थदाम् । भक्तकल्पलतां देवीमवस्थात्रयसाक्षिणीम्
svāhāsvadhāsvarūpe tvāṁ namāmi sakalārthadām bhaktakalpalatāṁ devīmavasthātrayasākṣiṇīm
'हे स्वाहा-स्वधा-स्वरूपा! हे सम्पूर्ण मनोरथ देने वाली! हे भक्तों की कल्पलता देवी! हे तीनों अवस्थाओं की साक्षिणी! तुम्हें नमस्कार है।'
श्लोक 19 (devibhagavatam.12.9.19)
तुर्यातीतस्वरूपां च सच्चिदानन्दरूपिणीम् । सर्ववेदान्तसंवेद्यां सूर्यमण्डलवासिनीम्
turyātītasvarūpāṁ ca saccidānandarūpiṇīm sarvavedāntasaṁvedyāṁ sūryamaṇḍalavāsinīm
'हे तुरीय से भी परे स्वरूपा! हे सच्चिदानन्द-रूपा! हे सम्पूर्ण वेदान्त से जानने योग्य! हे सूर्यमण्डल-निवासिनी!'
श्लोक 20 (devibhagavatam.12.9.20)
प्रातर्बालां रक्तवर्णां मध्याह्ने युवतीं पराम् । सायाह्ने कृष्णवर्णां तां वृद्धां नित्यं नमाम्यहम्
prātarbālāṁ raktavarṇāṁ madhyāhne yuvatīṁ parām sāyāhne kṛṣṇavarṇāṁ tāṁ vṛddhāṁ nityaṁ namāmyaham
'प्रातःकाल बाला और लाल रंग वाली, मध्याह्न में परम युवती, सायंकाल कृष्णवर्णा वृद्धा — उन्हें मैं नित्य नमस्कार करता हूँ।'
श्लोक 21 (devibhagavatam.12.9.21)
सर्वभूतारणे देवि क्षमस्व परमेश्वरि । इति स्तुता जगन्माता प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ
sarvabhūtāraṇe devi kṣamasva parameśvari iti stutā jaganmātā pratyakṣaṁ darśanaṁ dadau
'हे देवि! हे परमेश्वरि! सब प्राणियों की इस पीड़ा में हमें क्षमा करो।' इस प्रकार स्तुति करने पर जगन्माता ने साक्षात् दर्शन दिया।
श्लोक 22 (devibhagavatam.12.9.22)
पूर्णपात्रं ददौ तस्मै येन स्यात्सर्वपोषणम् । उवाच मुनिमम्बा सा यं यं कामं त्वमिच्छसि
pūrṇapātraṁ dadau tasmai yena syātsarvapoṣaṇam uvāca munimambā sā yaṁ yaṁ kāmaṁ tvamicchasi
उन्होंने उन्हें एक पूर्णपात्र दिया, जिससे सबका पोषण हो सके; माता ने मुनि से कहा — 'तुम जिस-जिस कामना को चाहते हो,'
श्लोक 23 (devibhagavatam.12.9.23)
तस्य पूर्तिकरं पात्रं मया दत्तं भविष्यति । इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी गायत्री परमा कला
tasya pūrtikaraṁ pātraṁ mayā dattaṁ bhaviṣyati ityuktvāntardadhe devī gāyatrī paramā kalā
'उसे पूर्ण करने वाला यह पात्र मेरा दिया हुआ होगा।' ऐसा कहकर गायत्री, वह परम कला देवी, अन्तर्धान हो गईं।
श्लोक 24 (devibhagavatam.12.9.24)
अन्नानां राशयस्तस्मानिर्गताः पर्वतोपमाः । षड्रसा विविधा राजंस्तृणानि विविधानि च
annānāṁ rāśayastasmānirgatāḥ parvatopamāḥ ṣaḍrasā vividhā rājaṁstṛṇāni vividhāni ca
हे राजन्! उस पात्र से पर्वत के समान अन्न की राशियाँ निकलने लगीं, षड्रस से युक्त विविध भोजन, तथा विविध प्रकार के चारे,
श्लोक 25 (devibhagavatam.12.9.25)
भूषणानि च दिव्यानि क्षौमानि वसनानि च । यज्ञानां च समारम्भाः पात्राणि विविधानि च
bhūṣaṇāni ca divyāni kṣaumāni vasanāni ca yajñānāṁ ca samārambhāḥ pātrāṇi vividhāni ca
दिव्य आभूषण, रेशमी वस्त्र, यज्ञों की सामग्री, तथा विविध प्रकार के पात्र भी निकलने लगे।
श्लोक 26 (devibhagavatam.12.9.26)
यद्यदिष्टमभूद्राजन् मुनेस्तस्य महात्मनः । तत्सर्वं निर्गतं तस्माद्गायत्रीपूर्णपात्रतः
yadyadiṣṭamabhūdrājan munestasya mahātmanaḥ tatsarvaṁ nirgataṁ tasmādgāyatrīpūrṇapātrataḥ
हे राजन्! उस महात्मा मुनि को जो-जो अभीष्ट था, वह सब उस गायत्री-दत्त पूर्णपात्र से निकल आया।
श्लोक 27 (devibhagavatam.12.9.27)
अथाहूय मुनीन्सर्वान्मुनिराड् गौतमस्तदा । धनं धान्यं भूषणानि वसनानि ददौ मुदा
athāhūya munīnsarvānmunirāḍ gautamastadā dhanaṁ dhānyaṁ bhūṣaṇāni vasanāni dadau mudā
तब मुनिराज गौतम ने सभी मुनियों को बुलाकर प्रसन्नतापूर्वक धन, धान्य, आभूषण और वस्त्र दिए।
श्लोक 28 (devibhagavatam.12.9.28)
गोमहिष्यादिपशवो निर्गताः पूर्णपात्रतः । निर्गतान्यज्ञसम्भारान्स्रुक्स्रुवप्रभृतीन्ददौ
gomahiṣyādipaśavo nirgatāḥ pūrṇapātrataḥ nirgatānyajñasambhārānsruksruvaprabhṛtīndadau
गौ, भैंस आदि पशु भी उस पूर्णपात्र से निकले; निकली हुई यज्ञ-सामग्री, स्रुक्-स्रुव आदि भी उन्होंने दिए।
श्लोक 29 (devibhagavatam.12.9.29)
ते सर्वे मिलिता यज्ञांश्चक्रिरे मुनिवाक्यतः । स्थानं तदेव भूयिष्ठमभवत्स्वर्गसन्निभम्
te sarve militā yajñāṁścakrire munivākyataḥ sthānaṁ tadeva bhūyiṣṭhamabhavatsvargasannibham
वे सब मिलकर मुनि के वचन से यज्ञ करने लगे; वह स्थान अत्यन्त समृद्ध होकर स्वर्ग के समान हो गया।
श्लोक 30 (devibhagavatam.12.9.30)
यत्किञ्चित् त्रिषु लोकेषु सुन्दरं वस्तु दृश्यते । तत्सर्वं तत्र निष्पन्नं गायत्रीदत्तपात्रतः
yatkiñcit triṣu lokeṣu sundaraṁ vastu dṛśyate tatsarvaṁ tatra niṣpannaṁ gāyatrīdattapātrataḥ
तीनों लोकों में जो भी सुन्दर वस्तु दिखाई देती है, वह सब वहाँ उस गायत्री-दत्त पात्र से उत्पन्न हुई।
श्लोक 31 (devibhagavatam.12.9.31)
देवाङ्गनासमा दाराः शोभन्ते भूषणादिभिः । मुनयो देवसदृशा वस्त्रचन्दनभूषणैः
devāṅganāsamā dārāḥ śobhante bhūṣaṇādibhiḥ munayo devasadṛśā vastracandanabhūṣaṇaiḥ
आभूषणों से सुशोभित उनकी पत्नियाँ देवांगनाओं के समान शोभित होने लगीं; वस्त्र, चन्दन और आभूषणों से मुनि देवताओं के सदृश हो गए।
श्लोक 32 (devibhagavatam.12.9.32)
नित्योत्सवः प्रववृते मुनेराश्रममण्डले । न रोगादिभयं किञ्चिन्न च दैत्यभयं क्वचित्
nityotsavaḥ pravavṛte munerāśramamaṇḍale na rogādibhayaṁ kiñcinna ca daityabhayaṁ kvacit
मुनि के आश्रम-मण्डल में नित्य उत्सव होने लगा; न कोई रोग का भय था, न कहीं दैत्यों का भय।
श्लोक 33 (devibhagavatam.12.9.33)
स मुनेराश्रमो जातः समन्ताच्छतयोजनः । अन्ये च प्राणिनो येऽपि तेऽपि तत्र समागताः
sa munerāśramo jātaḥ samantācchatayojanaḥ anye ca prāṇino ye'pi te'pi tatra samāgatāḥ
मुनि का वह आश्रम चारों ओर सौ योजन तक फैल गया; अन्य जो भी प्राणी थे, वे भी वहीं आ गए।
श्लोक 34 (devibhagavatam.12.9.34)
तांश्च सर्वान्पुपोषायं दत्त्वाभयमथात्मवान् । नानाविधैर्महायज्ञैर्विधिवत्कल्पितैः सुराः
tāṁśca sarvānpupoṣāyaṁ dattvābhayamathātmavān nānāvidhairmahāyajñairvidhivatkalpitaiḥ surāḥ
आत्मवान् मुनि ने उन सभी को अभय देकर उनका पोषण किया; और देवगण विधिपूर्वक सम्पन्न नाना प्रकार के महायज्ञों से,
श्लोक 35 (devibhagavatam.12.9.35)
सन्तोषं परमं प्रापुर्मुनेश्चैव जगुर्यशः । सभायां वृत्रहा भूयो जगौ श्लोकं महायशाः
santoṣaṁ paramaṁ prāpurmuneścaiva jaguryaśaḥ sabhāyāṁ vṛtrahā bhūyo jagau ślokaṁ mahāyaśāḥ
परम सन्तोष को प्राप्त हुए और मुनि के यश का गान करने लगे; सभा में वृत्रहा (इन्द्र) ने पुनः यह श्लोक गाया —
श्लोक 36 (devibhagavatam.12.9.36)
अहो अयं नः किल कल्पपादपो मनोरथान्पूरयति प्रतिष्ठितः । नोचेदकाण्डे क्व हविर्वपा वा सुदुर्लभा यत्र तु जीवनाशा
aho ayaṁ naḥ kila kalpapādapo manorathānpūrayati pratiṣṭhitaḥ nocedakāṇḍe kva havirvapā vā sudurlabhā yatra tu jīvanāśā
'अहो! यह हमारा कल्पवृक्ष ही मानो स्थापित होकर हमारी मनोकामनाएँ पूर्ण करता है; अन्यथा इस असमय में हवि के लिए घी कहाँ मिलता, जहाँ जीवन बचाना ही अत्यन्त दुर्लभ था।'
श्लोक 37 (devibhagavatam.12.9.37)
इत्थं द्वादशवर्षाणि पुपोष मुनिपुङ्गवान् । पुत्रवन्मुनिराड् गर्वगन्धेन परिवर्जितः
itthaṁ dvādaśavarṣāṇi pupoṣa munipuṅgavān putravanmunirāḍ garvagandhena parivarjitaḥ
इस प्रकार बारह वर्षों तक मुनिराज ने गर्व के लेशमात्र से भी रहित होकर श्रेष्ठ मुनियों का पुत्रवत् पालन किया।
श्लोक 38 (devibhagavatam.12.9.38)
गायत्र्याः परमं स्थानं चकार मुनिसत्तमः । यत्र सर्वैर्मुनिवरैः पूज्यते जगदम्बिका
gāyatryāḥ paramaṁ sthānaṁ cakāra munisattamaḥ yatra sarvairmunivaraiḥ pūjyate jagadambikā
श्रेष्ठ मुनि ने गायत्री का परम स्थान बनाया, जहाँ सभी श्रेष्ठ मुनियों द्वारा जगदम्बिका की पूजा होती है,
श्लोक 39 (devibhagavatam.12.9.39)
त्रिकालं परया भक्त्या पुरश्चरणकर्मभिः । अद्यापि यत्र देवी सा प्रातर्बाला तु दृश्यते
trikālaṁ parayā bhaktyā puraścaraṇakarmabhiḥ adyāpi yatra devī sā prātarbālā tu dṛśyate
त्रिकाल परम भक्ति से पुरश्चरण की क्रियाओं द्वारा। आज भी वहाँ वह देवी प्रातःकाल बाला रूप में दिखाई देती हैं,
श्लोक 40 (devibhagavatam.12.9.40)
मध्याह्ने युवती वृद्धा सायङ्काले तु दृश्यते । तत्रैकदा समायातो नारदो मुनिसत्तमः
madhyāhne yuvatī vṛddhā sāyaṅkāle tu dṛśyate tatraikadā samāyāto nārado munisattamaḥ
मध्याह्न में युवती और सायंकाल में वृद्धा रूप में दिखाई देती हैं। वहाँ एक बार श्रेष्ठ मुनि नारद आए,
श्लोक 41 (devibhagavatam.12.9.41)
रणयन्महतीं गायन्गायत्र्याः परमान्गुणान् । निषसाद सभामध्ये मुनीनां भावितात्मनाम्
raṇayanmahatīṁ gāyangāyatryāḥ paramānguṇān niṣasāda sabhāmadhye munīnāṁ bhāvitātmanām
अपनी विशाल वीणा बजाते हुए गायत्री के परम गुणों को गाते हुए; वे शुद्ध-अन्तःकरण मुनियों की सभा के मध्य में बैठ गए,
श्लोक 42 (devibhagavatam.12.9.42)
गौतमादिभिरत्युच्चैः पूजितः शान्तमानसः । कथाश्चकार विविधा यशसो गौतमस्य च
gautamādibhiratyuccaiḥ pūjitaḥ śāntamānasaḥ kathāścakāra vividhā yaśaso gautamasya ca
गौतम आदि द्वारा अत्यन्त आदरपूर्वक पूजित, शान्तचित्त होकर उन्होंने गौतम के यश की विविध कथाएँ कीं।
श्लोक 43 (devibhagavatam.12.9.43)
ब्रह्मर्षे देवसदसि देवराट् तव यद्यशः । जगौ बहुविधं स्वच्छं मुनिपोषणजं परम्
brahmarṣe devasadasi devarāṭ tava yadyaśaḥ jagau bahuvidhaṁ svacchaṁ munipoṣaṇajaṁ param
'हे ब्रह्मर्षे! देवसभा में देवराज ने तुम्हारे यश का, मुनि-पोषण से उत्पन्न परम निर्मल यश का, विविध रूपों में गान किया।'
श्लोक 44 (devibhagavatam.12.9.44)
श्रुत्वा शचीपतेर्वाणीं त्वां द्रष्टुमहमागतः । धन्योऽसि त्वं मुनिश्रेष्ठ जगदम्बाप्रसादतः
śrutvā śacīpatervāṇīṁ tvāṁ draṣṭumahamāgataḥ dhanyo'si tvaṁ muniśreṣṭha jagadambāprasādataḥ
'शचीपति (इन्द्र) की वह वाणी सुनकर मैं तुम्हारे दर्शन के लिए आया हूँ। हे मुनिश्रेष्ठ! जगदम्बा की कृपा से तुम धन्य हो।'
श्लोक 45 (devibhagavatam.12.9.45)
इत्युक्त्वा मुनिवर्यं तं गायत्रीसदनं ययौ । ददर्श जगदम्बां तां प्रेमोत्फुल्लविलोचनः
ityuktvā munivaryaṁ taṁ gāyatrīsadanaṁ yayau dadarśa jagadambāṁ tāṁ premotphullavilocanaḥ
ऐसा कहकर वे श्रेष्ठ मुनि गायत्री के सदन को गए, और प्रेम से खिले नेत्रों से उस जगदम्बा का दर्शन किया।
श्लोक 46 (devibhagavatam.12.9.46)
तुष्टाव विधिवद्देवीं जगाम त्रिदिवं पुनः । अथ तत्र स्थिता ये ते ब्राह्मणा मुनिपोषिताः
tuṣṭāva vidhivaddevīṁ jagāma tridivaṁ punaḥ atha tatra sthitā ye te brāhmaṇā munipoṣitāḥ
उन्होंने विधिपूर्वक देवी की स्तुति की और पुनः स्वर्गलोक को चले गए। अब वहाँ जो ब्राह्मण मुनि द्वारा पोषित थे,
श्लोक 47 (devibhagavatam.12.9.47)
उत्कर्षं तु मुनेः श्रुत्वासूयया खेदमागताः । यथास्य न यशो भूयात्कर्तव्यं सर्वथैव हि
utkarṣaṁ tu muneḥ śrutvāsūyayā khedamāgatāḥ yathāsya na yaśo bhūyātkartavyaṁ sarvathaiva hi
मुनि की उन्नति सुनकर ईर्ष्या से दुःखी हो गए — 'हर तरह से यह करना ही चाहिए कि इसका यश न बढ़े।'
श्लोक 48 (devibhagavatam.12.9.48)
काले समागते पश्चादिति सर्वैस्तु निश्चितम् । ततः कालेन कियताप्यभूद्वृष्टिर्धरातले
kāle samāgate paścāditi sarvaistu niścitam tataḥ kālena kiyatāpyabhūdvṛṣṭirdharātale
'समय आने पर बाद में' — यह सभी ने निश्चित किया। फिर कुछ समय बाद पृथ्वी पर वर्षा हुई,
श्लोक 49 (devibhagavatam.12.9.49)
सुभिक्षमभवत्सर्वदेशेषु नृपसत्तम । श्रुत्वा वार्तां सुभिक्षस्य मिलिताः सर्ववाडवाः
subhikṣamabhavatsarvadeśeṣu nṛpasattama śrutvā vārtāṁ subhikṣasya militāḥ sarvavāḍavāḥ
हे श्रेष्ठ राजन्! सभी देशों में सुभिक्ष हो गया। सुभिक्ष की बात सुनकर सभी ब्राह्मण मिलकर,
श्लोक 50 (devibhagavatam.12.9.50)
गौतमं शप्तुमुद्योगं हा हा राजन् प्रचक्रिरे । धन्यौ तेषां च पितरौ ययोरुत्पत्तिरीदृशी
gautamaṁ śaptumudyogaṁ hā hā rājan pracakrire dhanyau teṣāṁ ca pitarau yayorutpattirīdṛśī
हा हा, हे राजन्! गौतम को शाप देने का प्रयत्न करने लगे। धन्य हैं उनके माता-पिता, जिनसे ऐसी सन्तान उत्पन्न हुई!
श्लोक 51 (devibhagavatam.12.9.51)
कालस्य महिमा राजन् वक्तुं केन हि शक्यते । गौर्निर्मिता माययैका मुमूर्षुर्जरती नृप
kālasya mahimā rājan vaktuṁ kena hi śakyate gaurnirmitā māyayaikā mumūrṣurjaratī nṛpa
हे राजन्! काल की महिमा कौन कह सकता है? माया से एक गाय बनाई गई, हे नृप! एक मरणासन्न बूढ़ी गाय,
श्लोक 52 (devibhagavatam.12.9.52)
जगाम सा च शालायां होमकाले मुनेस्तदा । हुंहुंशब्दैर्वारिता सा प्राणांस्तत्याज तत्क्षणे
jagāma sā ca śālāyāṁ homakāle munestadā huṁhuṁśabdairvāritā sā prāṇāṁstatyāja tatkṣaṇe
वह मुनि के होम के समय शाला में चली गई; 'हुं-हुं' शब्दों से रोकी जाने पर उसने उसी क्षण प्राण त्याग दिए।
श्लोक 53 (devibhagavatam.12.9.53)
गौर्हतानेन दुष्टेनेत्येवं ते चुक्रुशुर्द्विजाः । होमं समाप्य मुनिराङ् विस्मयं परमं गतः
gaurhatānena duṣṭenetyevaṁ te cukruśurdvijāḥ homaṁ samāpya munirāṅ vismayaṁ paramaṁ gataḥ
'इस दुष्ट ने गाय को मार डाला!' — ऐसा उन द्विजों ने चिल्लाकर कहा। होम समाप्त करके मुनिराज को परम आश्चर्य हुआ।
श्लोक 54 (devibhagavatam.12.9.54)
समाधिमीलिताक्षः संश्चिन्तयामास कारणम् । कृतं सर्वं द्विजैरेतदिति ज्ञात्वा तदैव सः
samādhimīlitākṣaḥ saṁścintayāmāsa kāraṇam kṛtaṁ sarvaṁ dvijairetaditi jñātvā tadaiva saḥ
समाधि में नेत्र मूँदकर उन्होंने कारण का चिन्तन किया; यह सब द्विजों द्वारा ही किया गया है, यह जानकर वे उसी क्षण,
श्लोक 55 (devibhagavatam.12.9.55)
दधार कोपं परमं प्रलये रुद्रकोपवत् । शशाप च ऋषीन्सर्वान्कोपसंरक्तलोचनः
dadhāra kopaṁ paramaṁ pralaye rudrakopavat śaśāpa ca ṛṣīnsarvānkopasaṁraktalocanaḥ
प्रलयकालीन रुद्र के क्रोध के समान परम क्रोध धारण करने लगे; और क्रोध से लाल नेत्रों वाले होकर उन्होंने सभी ऋषियों को शाप दिया —
श्लोक 56 (devibhagavatam.12.9.56)
वेदमातरि गायत्र्यां तद्ध्याने तन्मनोर्जपे । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वथा ब्राह्मणाधमाः
vedamātari gāyatryāṁ taddhyāne tanmanorjape bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvathā brāhmaṇādhamāḥ
'वेदमाता गायत्री से, उनके ध्यान से, उनके मन्त्र के जप से — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 57 (devibhagavatam.12.9.57)
वेदे वेदोक्तयज्ञेषु तद्वार्तासु तथैव च । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
vede vedoktayajñeṣu tadvārtāsu tathaiva ca bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
'वेद से, वेदोक्त यज्ञों से, तथा उनकी चर्चा से भी — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 58 (devibhagavatam.12.9.58)
शिवे शिवस्य मन्त्रे च शिवशास्त्रे तथैव च । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
śive śivasya mantre ca śivaśāstre tathaiva ca bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
'शिव से, शिव के मन्त्र से, तथा शिव-शास्त्र से भी — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 59 (devibhagavatam.12.9.59)
मूलप्रकृत्याः श्रीदेव्यास्तद्ध्याने तत्कथासु च । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
mūlaprakṛtyāḥ śrīdevyāstaddhyāne tatkathāsu ca bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
'मूलप्रकृति श्रीदेवी से, उनके ध्यान से, उनकी कथाओं से — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 60 (devibhagavatam.12.9.60)
देवीमन्त्रे तथा देव्याः स्थानेऽनुष्ठानकर्मणि । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
devīmantre tathā devyāḥ sthāne'nuṣṭhānakarmaṇi bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
'देवी-मन्त्र से, तथा देवी के स्थान और अनुष्ठान-कर्म से — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 61 (devibhagavatam.12.9.61)
देव्युत्सवदिदृक्षायां देवीनामानुकीर्तने । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
devyutsavadidṛkṣāyāṁ devīnāmānukīrtane bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
'देवी के उत्सव देखने की इच्छा से, देवी के नामों के कीर्तन से — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 62 (devibhagavatam.12.9.62)
देवीभक्तस्य सान्निध्ये देवीभक्तार्चने तथा । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
devībhaktasya sānnidhye devībhaktārcane tathā bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
'देवी-भक्त के सान्निध्य से, तथा देवी-भक्त की अर्चना से — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 63 (devibhagavatam.12.9.63)
शिवोत्सवदिदृक्षायां शिवभक्तस्य पूजने । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
śivotsavadidṛkṣāyāṁ śivabhaktasya pūjane bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
'शिव के उत्सव देखने की इच्छा से, शिव-भक्त के पूजन से — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 64 (devibhagavatam.12.9.64)
रुद्राक्षं बिल्वपत्रे च तथा शुद्धे च भस्मनि । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
rudrākṣaṁ bilvapatre ca tathā śuddhe ca bhasmani bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
'रुद्राक्ष से, बिल्वपत्र से, तथा शुद्ध भस्म से भी — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 65 (devibhagavatam.12.9.65)
श्रौतस्मार्तसदाचारे ज्ञानमार्गे तथैव च । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
śrautasmārtasadācāre jñānamārge tathaiva ca bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
'श्रौत-स्मार्त सदाचार से, तथा ज्ञानमार्ग से भी — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 66 (devibhagavatam.12.9.66)
अद्वैतज्ञाननिष्ठायां शान्तिदान्त्यादिसाधने । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
advaitajñānaniṣṭhāyāṁ śāntidāntyādisādhane bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
'अद्वैत-ज्ञान की निष्ठा से, शान्ति-दान्ति आदि साधनों से — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 67 (devibhagavatam.12.9.67)
नित्यकर्माद्यनुष्ठानेऽप्यग्निहोत्रादिसाधने । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
nityakarmādyanuṣṭhāne'pyagnihotrādisādhane bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
'नित्यकर्म आदि के अनुष्ठान से, अग्निहोत्र आदि साधनों से — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 68 (devibhagavatam.12.9.68)
स्वाध्यायाध्ययने चैव तथा प्रवचनेऽपि च । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
svādhyāyādhyayane caiva tathā pravacane'pi ca bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
'स्वाध्याय के अध्ययन से, तथा उसके प्रवचन से भी — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 69 (devibhagavatam.12.9.69)
गोदानादिषु दानेषु पितृश्राद्धेषु चैव हि । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
godānādiṣu dāneṣu pitṛśrāddheṣu caiva hi bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
'गोदान आदि दानों से, तथा पितृ-श्राद्धों से भी — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 70 (devibhagavatam.12.9.70)
कृच्छ्रचान्द्रायणे चैव प्रायश्चित्ते तथैव च । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
kṛcchracāndrāyaṇe caiva prāyaścitte tathaiva ca bhavatānunmukhā yūyaṁ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
'कृच्छ्र और चान्द्रायण व्रत से, तथा प्रायश्चित्त से भी — तुम सदा विमुख हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 71 (devibhagavatam.12.9.71)
श्रीदेवीभिन्नदेवेषु श्रद्धाभक्तिसमन्विताः । शङ्खचक्राद्यङ्किताश्च भवत ब्राह्मणाधमाः
śrīdevībhinnadeveṣu śraddhābhaktisamanvitāḥ śaṅkhacakrādyaṅkitāśca bhavata brāhmaṇādhamāḥ
'श्रीदेवी से भिन्न देवताओं में श्रद्धा-भक्ति से युक्त, शंख-चक्र आदि से अंकित — ऐसे हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 72 (devibhagavatam.12.9.72)
कापालिकमतासक्ता बौद्धशास्त्ररताः सदा । पाखण्डाचारनिरता भवत ब्राह्मणाधमाः
kāpālikamatāsaktā bauddhaśāstraratāḥ sadā pākhaṇḍācāraniratā bhavata brāhmaṇādhamāḥ
'कापालिक मत में आसक्त, सदा बौद्ध शास्त्रों में रत, पाखण्ड-आचार में निरत — ऐसे हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 73 (devibhagavatam.12.9.73)
पितृमातृसुताभ्रातृकन्याविक्रयिणस्तथा । भार्याविकयिणस्तद्वद्भवत ब्राह्मणाधमाः
pitṛmātṛsutābhrātṛkanyāvikrayiṇastathā bhāryāvikayiṇastadvadbhavata brāhmaṇādhamāḥ
'माता-पिता, पुत्र, भाई, कन्या को बेचने वाले, तथा उसी प्रकार पत्नी को बेचने वाले — ऐसे हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 74 (devibhagavatam.12.9.74)
वेदविक्रयिणस्तद्वत्तीर्थविक्रयिणस्तथा । धर्मविक्रयिणस्तद्वद्भवत ब्राह्मणाधमाः
vedavikrayiṇastadvattīrthavikrayiṇastathā dharmavikrayiṇastadvadbhavata brāhmaṇādhamāḥ
'वेद को बेचने वाले, उसी प्रकार तीर्थ को बेचने वाले, तथा धर्म को बेचने वाले — ऐसे हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 75 (devibhagavatam.12.9.75)
पाञ्चरात्रे कामशास्त्रे तथा कापालिके मते । बौद्धे श्रद्धायुता यूयं भवत ब्राह्मणाधमाः
pāñcarātre kāmaśāstre tathā kāpālike mate bauddhe śraddhāyutā yūyaṁ bhavata brāhmaṇādhamāḥ
'पाञ्चरात्र में, कामशास्त्र में, तथा कापालिक मत में, और बौद्ध मत में श्रद्धा रखने वाले — ऐसे हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 76 (devibhagavatam.12.9.76)
मातृकन्यागामिनश्च भगिनीगामिनस्तथा । परस्त्रीलम्पटाः सर्वे भवत ब्राह्मणाधमाः
mātṛkanyāgāminaśca bhaginīgāminastathā parastrīlampaṭāḥ sarve bhavata brāhmaṇādhamāḥ
'माता और कन्या के साथ गमन करने वाले, तथा बहन के साथ भी, सभी परस्त्री-लम्पट — ऐसे हो जाओ, हे ब्राह्मणाधमो!'
श्लोक 77 (devibhagavatam.12.9.77)
युष्माकं वंशजाताश्च स्त्रियश्च पुरुषास्तथा । मद्दत्तशापदग्धास्ते भविष्यन्ति भवत्समाः
yuṣmākaṁ vaṁśajātāśca striyaśca puruṣāstathā maddattaśāpadagdhāste bhaviṣyanti bhavatsamāḥ
'तुम्हारे वंश में जन्मे स्त्री-पुरुष भी मेरे दिए इस शाप से दग्ध होकर तुम्हारे ही समान हो जाएँगे।'
श्लोक 78 (devibhagavatam.12.9.78)
किं मया बहुनोक्तेन मूलप्रकृतिरीश्वरी । गायत्री परमा भूयाद्युष्मासु खलु कोपिता
kiṁ mayā bahunoktena mūlaprakṛtirīśvarī gāyatrī paramā bhūyādyuṣmāsu khalu kopitā
'अधिक कहने से क्या लाभ — मूलप्रकृति ईश्वरी, परम गायत्री, तुम पर सचमुच कुपित हों!'
श्लोक 79 (devibhagavatam.12.9.79)
अन्धकूपादिकुण्डेषु युष्माकं स्यात्सदा स्थितिः । व्यास उवाच । वाग्दण्डमीदृशं कृत्वाप्युपस्पृश्य जलं ततः
andhakūpādikuṇḍeṣu yuṣmākaṁ syātsadā sthitiḥ vyāsa uvāca vāgdaṇḍamīdṛśaṁ kṛtvāpyupaspṛśya jalaṁ tataḥ
'अन्धकूप आदि नरक-कुण्डों में ही तुम्हारा सदा निवास हो!' व्यास जी ने कहा — इस प्रकार वाणी से यह दण्ड देकर, फिर जल का स्पर्श करके,
श्लोक 80 (devibhagavatam.12.9.80)
जगाम दर्शनार्थं च गायत्र्याः परमोस्तुकः । प्रणनाम महादेवीं सापि देवी परात्परा
jagāma darśanārthaṁ ca gāyatryāḥ paramostukaḥ praṇanāma mahādevīṁ sāpi devī parātparā
वे अत्यन्त उत्सुक होकर गायत्री के दर्शन के लिए गए; उन्होंने महादेवी को प्रणाम किया, और उस परात्पर देवी ने भी,
श्लोक 81 (devibhagavatam.12.9.81)
ब्राह्मणानां कृतिं दृष्ट्वा स्मयं चित्ते चकार ह । अद्यापि तस्या वदनं स्मययुक्तं च दृश्यते
brāhmaṇānāṁ kṛtiṁ dṛṣṭvā smayaṁ citte cakāra ha adyāpi tasyā vadanaṁ smayayuktaṁ ca dṛśyate
ब्राह्मणों का यह कृत्य देखकर मन ही मन मुस्कुरा दीं; आज भी उनका मुख उस मुस्कान से युक्त दिखाई देता है।
श्लोक 82 (devibhagavatam.12.9.82)
उवाच मुनिवर्यं तं स्मयमानमुखाम्बुजा । भुजङ्गायार्पितं दुग्धं विषायैवोपजायते
uvāca munivaryaṁ taṁ smayamānamukhāmbujā bhujaṅgāyārpitaṁ dugdhaṁ viṣāyaivopajāyate
मुस्कुराते कमल-मुख वाली देवी ने उस श्रेष्ठ मुनि से कहा — 'सर्प को पिलाया हुआ दूध भी विष ही बन जाता है।'
श्लोक 83 (devibhagavatam.12.9.83)
शान्तिं कुरु महाभाग कर्मणो गतिरीदृशी । इति देवीं प्रणम्याथ ततोऽगात्स्वाश्रमं प्रति
śāntiṁ kuru mahābhāga karmaṇo gatirīdṛśī iti devīṁ praṇamyātha tato'gātsvāśramaṁ prati
'हे महाभाग! शान्त हो जाओ, कर्म की गति ऐसी ही है।' इस प्रकार देवी को प्रणाम करके वे फिर अपने आश्रम की ओर चले गए।
श्लोक 84 (devibhagavatam.12.9.84)
ततो विप्रैः शापदग्धैर्विस्मृता वेदराशयः । गायत्री विस्मृता सर्वैस्तदद्भुतमिवाभवत्
tato vipraiḥ śāpadagdhairvismṛtā vedarāśayaḥ gāyatrī vismṛtā sarvaistadadbhutamivābhavat
तब शाप से दग्ध उन विप्रों को वेदों की महान् राशियाँ विस्मृत हो गईं; गायत्री भी सबको विस्मृत हो गई — यह मानो एक अद्भुत बात हुई।
श्लोक 85 (devibhagavatam.12.9.85)
ते सर्वेऽथ मिलित्वा तु पश्चात्तापयुतास्तथा । प्रणेमुर्मुनिवर्यं तं दण्डवत्पतिता भुवि
te sarve'tha militvā tu paścāttāpayutāstathā praṇemurmunivaryaṁ taṁ daṇḍavatpatitā bhuvi
फिर वे सब मिलकर पश्चात्ताप से युक्त होकर उस श्रेष्ठ मुनि को दण्डवत् भूमि पर गिरकर प्रणाम करने लगे।
श्लोक 86 (devibhagavatam.12.9.86)
नोचुः किञ्चन वाक्यं तु लज्जयाधोमुखाः स्थिताः । प्रसीदेति प्रसीदेति प्रसीदेति पुनः पुनः
nocuḥ kiñcana vākyaṁ tu lajjayādhomukhāḥ sthitāḥ prasīdeti prasīdeti prasīdeti punaḥ punaḥ
वे लज्जा से मुख नीचे किए हुए कुछ न बोले; बार-बार केवल 'प्रसन्न होइए, प्रसन्न होइए, प्रसन्न होइए' कहते हुए,
श्लोक 87 (devibhagavatam.12.9.87)
प्रार्थयामासुरभितः परिवार्य मुनीश्वरम् । करुणापूर्णहृदयो मुनिस्तान्समुवाच ह
prārthayāmāsurabhitaḥ parivārya munīśvaram karuṇāpūrṇahṛdayo munistānsamuvāca ha
मुनीश्वर को चारों ओर से घेरकर विनती करने लगे। करुणा से भरे हृदय वाले मुनि ने उनसे कहा —
श्लोक 88 (devibhagavatam.12.9.88)
कृष्णावतारपर्यन्तं कुम्भीपाके भवेत्स्थितिः । न मे वाक्यं मृषा भूयादिति जानीथ सर्वथा
kṛṣṇāvatāraparyantaṁ kumbhīpāke bhavetsthitiḥ na me vākyaṁ mṛṣā bhūyāditi jānītha sarvathā
'कृष्ण के अवतार तक तुम्हारा निवास कुम्भीपाक नरक में होगा; मेरा वचन कभी मिथ्या नहीं हो सकता, यह सर्वथा जान लो।'
श्लोक 89 (devibhagavatam.12.9.89)
ततः परं कलियुगे भुवि जन्म भवेद्धि वाम् । मदुक्तं सर्वमेतत्तु भवेदेव न चान्यथा
tataḥ paraṁ kaliyuge bhuvi janma bhaveddhi vām maduktaṁ sarvametattu bhavedeva na cānyathā
'उसके बाद कलियुग में तुम दोनों (स्त्री-पुरुष) का पृथ्वी पर जन्म होगा। मेरा कहा यह सब अवश्य होगा, अन्यथा नहीं।'
श्लोक 90 (devibhagavatam.12.9.90)
मच्छापस्य विमोक्षार्थं युष्माकं स्याद्यदीषणा । तर्हि सेव्यं सदा सर्वैर्गायत्रीपदपङ्कजम्
macchāpasya vimokṣārthaṁ yuṣmākaṁ syādyadīṣaṇā tarhi sevyaṁ sadā sarvairgāyatrīpadapaṅkajam
'यदि मेरे शाप से मुक्त होने की तुम्हारी इच्छा हो, तो सदा सबको गायत्री के चरण-कमलों की ही सेवा करनी होगी।'
श्लोक 91 (devibhagavatam.12.9.91)
व्यास उवाच । इति सर्वान्विसृज्याथ गौतमो मुनिसत्तमः । प्रारब्धामिति मत्वा तु चित्ते शान्तिं जगाम ह
vyāsa uvāca iti sarvānvisṛjyātha gautamo munisattamaḥ prārabdhāmiti matvā tu citte śāntiṁ jagāma ha
व्यास जी ने कहा — इस प्रकार सबको विदा करके श्रेष्ठ मुनि गौतम इसे प्रारब्ध-कर्म मानकर मन में शान्ति को प्राप्त हुए।
श्लोक 92 (devibhagavatam.12.9.92)
एतस्मात्कारणाद्राजन् गते कृष्णे तु धीमति । कलौ युगे प्रवृत्ते तु कुम्भीपाकात्तु निर्गताः
etasmātkāraṇādrājan gate kṛṣṇe tu dhīmati kalau yuge pravṛtte tu kumbhīpākāttu nirgatāḥ
हे राजन्! इसी कारण से, बुद्धिमान् कृष्ण के चले जाने पर और कलियुग के प्रवृत्त होने पर, कुम्भीपाक से निकले हुए,
श्लोक 93 (devibhagavatam.12.9.93)
भुवि जाता ब्राह्मणाश्च शापदग्धाः पुरा तु ये । सन्ध्यात्रयविहीनाश्च गायत्रीभक्तिवर्जिताः
bhuvi jātā brāhmaṇāśca śāpadagdhāḥ purā tu ye sandhyātrayavihīnāśca gāyatrībhaktivarjitāḥ
वे पूर्वकाल में शाप से दग्ध ब्राह्मण पृथ्वी पर उत्पन्न हुए — तीनों सन्ध्याओं से रहित, गायत्री-भक्ति से वर्जित,
श्लोक 94 (devibhagavatam.12.9.94)
वेदभक्तिविहीनाश्च पाखण्डमतगामिनः । अग्निहोत्रादिसत्कर्मस्वधास्वाहाविवर्जिताः
vedabhaktivihīnāśca pākhaṇḍamatagāminaḥ agnihotrādisatkarmasvadhāsvāhāvivarjitāḥ
वेद-भक्ति से रहित, पाखण्ड-मत के अनुयायी, अग्निहोत्र आदि सत्कर्मों तथा स्वधा-स्वाहा से रहित,
श्लोक 95 (devibhagavatam.12.9.95)
मूलप्रकृतिमव्यक्तां नैव जानन्ति कर्हिचित् । तप्तमुद्राङ्किताः केचित्कामाचाररताः परे
mūlaprakṛtimavyaktāṁ naiva jānanti karhicit taptamudrāṅkitāḥ kecitkāmācāraratāḥ pare
अव्यक्त मूलप्रकृति को वे कभी नहीं जानते; कुछ तप्त मुद्राओं से अंकित, अन्य कामाचार में रत,
श्लोक 96 (devibhagavatam.12.9.96)
कापालिकाः कौलिकाश्च बौद्धा जैनास्तथापरे । पण्डिता अपि ते सर्वे दुराचारप्रवर्तकाः
kāpālikāḥ kaulikāśca bauddhā jaināstathāpare paṇḍitā api te sarve durācārapravartakāḥ
कापालिक, कौलिक, बौद्ध, जैन तथा अन्य भी; उनमें से विद्वान् भी सभी दुराचार के प्रवर्तक हो गए,
श्लोक 97 (devibhagavatam.12.9.97)
लम्पटाः परदारेषु दुराचारपरायणाः । कुम्भीपाकं पुनः सर्वे यास्यन्ति निजकर्मभिः
lampaṭāḥ paradāreṣu durācāraparāyaṇāḥ kumbhīpākaṁ punaḥ sarve yāsyanti nijakarmabhiḥ
परायी स्त्रियों में लम्पट, दुराचार में परायण; वे सब अपने ही कर्मों से पुनः कुम्भीपाक को जाएँगे।
श्लोक 98 (devibhagavatam.12.9.98)
तस्मात्सर्वात्मना राजन् संसेव्या परमेश्वरी । न विष्णूपासना नित्या न शिवोपासना तथा
tasmātsarvātmanā rājan saṁsevyā parameśvarī na viṣṇūpāsanā nityā na śivopāsanā tathā
हे राजन्! इसलिए सर्वात्मना परमेश्वरी की ही सेवा करनी चाहिए; न विष्णु की उपासना नित्य है, न उसी प्रकार शिव की।
श्लोक 99 (devibhagavatam.12.9.99)
नित्या चोपासना शक्तेर्यां विना तु पतत्यधः । सर्वमुक्तं समासेन यत्पृष्टं तत्त्वयानघ
nityā copāsanā śakteryāṁ vinā tu patatyadhaḥ sarvamuktaṁ samāsena yatpṛṣṭaṁ tattvayānagha
केवल शक्ति की उपासना ही नित्य है, जिसके बिना मनुष्य नीचे गिर जाता है। हे निष्पाप! तुमने जो पूछा, वह सब संक्षेप में कह दिया गया।
श्लोक 100 (devibhagavatam.12.9.100)
अतः परं मणिद्वीपवर्णनं शृणु सुन्दरम् । यत्परं स्थानमाद्याया भुवनेश्या भवारणेः
ataḥ paraṁ maṇidvīpavarṇanaṁ śṛṇu sundaram yatparaṁ sthānamādyāyā bhuvaneśyā bhavāraṇeḥ
अब इससे आगे मणिद्वीप का सुन्दर वर्णन सुनो, जो आद्या भुवनेश्वरी का, संसार का नाश करने वाली का, परम स्थान है।