Skip to main content

द्वादश स्कन्ध · अध्याय 11

पद्मरागादिमणिविनिर्मितप्राकारवर्णनम्

अध्याय 10अध्याय-सूचीअध्याय 12

श्लोक 1 (devibhagavatam.12.11.1)

व्यास उवाच । पुष्परागमयादग्रे कुङ्कुमारुणविग्रहः । पद्मरागमयः सालो मध्ये भूश्चैव तादृशी

vyāsa uvāca puṣparāgamayādagre kuṅkumāruṇavigrahaḥ padmarāgamayaḥ sālo madhye bhūścaiva tādṛśī

व्यास जी ने कहा — पुखराज के प्राकार से आगे, केसर के समान लाल आभा वाला पद्मराग (माणिक्य) का प्राकार है; उसके भीतर की भूमि भी उसी वर्ण की है।

श्लोक 2 (devibhagavatam.12.11.2)

दशयोजनवान्दैर्घ्ये गोपुरद्वारसंयुतः । तन्मणिस्तम्भसंयुक्ता मण्डपाः शतशो नृप

daśayojanavāndairghye gopuradvārasaṁyutaḥ tanmaṇistambhasaṁyuktā maṇḍapāḥ śataśo nṛpa

यह दस योजन विस्तृत है, गोपुर-द्वारों सहित; हे राजन्! इसके मणि-स्तम्भों से युक्त सैकड़ों मण्डप हैं।

श्लोक 3 (devibhagavatam.12.11.3)

मध्ये भुवि समासीनाश्चतुःषष्टिमिताः कलाः । नानायुधधरा वीरा रत्नभूषणभूषिताः

madhye bhuvi samāsīnāścatuḥṣaṣṭimitāḥ kalāḥ nānāyudhadharā vīrā ratnabhūṣaṇabhūṣitāḥ

मध्य भूमि में चौंसठ कलाएँ बैठी हैं, वीर, नाना आयुध धारण करने वाली, रत्नाभूषणों से विभूषित,

श्लोक 4 (devibhagavatam.12.11.4)

प्रत्येकलोकस्तासां तु तत्तल्लोकस्य नायकाः । समन्तात्पद्मरागस्य परिवार्य स्थिताः सदा

pratyekalokastāsāṁ tu tattallokasya nāyakāḥ samantātpadmarāgasya parivārya sthitāḥ sadā

जिनमें से प्रत्येक का अपना लोक है और वे उस-उस लोक की स्वामिनी हैं; वे सदा पद्मराग के चारों ओर घेरे हुए स्थित रहती हैं,

श्लोक 5 (devibhagavatam.12.11.5)

स्वस्वलोकजनैर्जुष्टाः स्वस्ववाहनहेतिभिः । तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु त्वं जनमेजय

svasvalokajanairjuṣṭāḥ svasvavāhanahetibhiḥ tāsāṁ nāmāni vakṣyāmi śṛṇu tvaṁ janamejaya

अपने-अपने लोक के जनों तथा अपने-अपने वाहन और अस्त्रों से सेवित। हे जनमेजय! अब मैं उनके नाम कहता हूँ, सुनो।

श्लोक 6 (devibhagavatam.12.11.6)

पिङ्गलाक्षी विशालाक्षी समृद्धिर्वृद्धिरेव च । श्रद्धा स्वाहा स्वधाभिख्या माया संज्ञा वसुन्धरा

piṅgalākṣī viśālākṣī samṛddhirvṛddhireva ca śraddhā svāhā svadhābhikhyā māyā saṁjñā vasundharā

पिंगलाक्षी, विशालाक्षी, समृद्धि तथा वृद्धि, श्रद्धा, स्वाहा, स्वधा नाम वाली, माया, संज्ञा, वसुन्धरा,

श्लोक 7 (devibhagavatam.12.11.7)

त्रिलोकधात्री सावित्री गायत्री त्रिदशेश्वरी । सुरूपा बहुरूपा च स्कन्दमाताच्युतप्रिया

trilokadhātrī sāvitrī gāyatrī tridaśeśvarī surūpā bahurūpā ca skandamātācyutapriyā

त्रिलोकधात्री, सावित्री, गायत्री, त्रिदशेश्वरी, सुरूपा, बहुरूपा, स्कन्दमाता, अच्युतप्रिया,

श्लोक 8 (devibhagavatam.12.11.8)

विमला चामला तद्वदरुणी पुनरारुणी । प्रकृतिर्विकृतिः सृष्टिः स्थितिः संहृतिरेव च

vimalā cāmalā tadvadaruṇī punarāruṇī prakṛtirvikṛtiḥ sṛṣṭiḥ sthitiḥ saṁhṛtireva ca

विमला, अमला, तथा अरुणी और पुनः अरुणी, प्रकृति, विकृति, सृष्टि, स्थिति और उसी प्रकार संहृति,

श्लोक 9 (devibhagavatam.12.11.9)

सन्ध्या माता सती हंसी मर्दिका वज्रिका परा । देवमाता भगवती देवकी कमलासना

sandhyā mātā satī haṁsī mardikā vajrikā parā devamātā bhagavatī devakī kamalāsanā

सन्ध्या, माता, सती, हंसी, मर्दिका, वज्रिका, परा, देवमाता, भगवती, देवकी, कमलासना,

श्लोक 10 (devibhagavatam.12.11.10)

त्रिमुखी सप्तमुख्यन्या सुरासुरविमर्दिनी । लम्बोष्ठी चोर्ध्वकेशी च बहुशीर्षा वृकोदरी

trimukhī saptamukhyanyā surāsuravimardinī lamboṣṭhī cordhvakeśī ca bahuśīrṣā vṛkodarī

त्रिमुखी, सप्तमुखी नाम वाली अन्य, सुरासुरविमर्दिनी, लम्बोष्ठी, ऊर्ध्वकेशी, बहुशीर्षा, वृकोदरी,

श्लोक 11 (devibhagavatam.12.11.11)

रथरेखाह्वया पश्चाच्छशिरेखा तथापरा । गगनवेगा पवनवेगा वेगा चैव ततः परम्

ratharekhāhvayā paścācchaśirekhā tathāparā gaganavegā pavanavegā vegā caiva tataḥ param

रथरेखा नाम वाली, फिर शशिरेखा, तथा अन्य गगनवेगा, पवनवेगा, फिर वेगा,

श्लोक 12 (devibhagavatam.12.11.12)

अग्रे भुवनपाला स्यात्तत्पश्चान्मदनातुरा । अनङ्गानङ्गमथना तथैवानङ्गमेखला

agre bhuvanapālā syāttatpaścānmadanāturā anaṅgānaṅgamathanā tathaivānaṅgamekhalā

फिर भुवनपाला, उसके बाद मदनातुरा, अनंगा, अनंगमथना, तथा उसी प्रकार अनंगमेखला,

श्लोक 13 (devibhagavatam.12.11.13)

अनङ्गकुसुमा पश्चाद्विश्वरूपा सुरादिका । क्षयङ्करी भवेच्छक्तिरक्षोभ्या च ततः परम्

anaṅgakusumā paścādviśvarūpā surādikā kṣayaṅkarī bhavecchaktirakṣobhyā ca tataḥ param

अनंगकुसुमा, फिर विश्वरूपा, सुरादिका, क्षयंकरी नाम वाली शक्ति, और फिर अक्षोभ्या,

श्लोक 14 (devibhagavatam.12.11.14)

सत्यवादिन्यथ प्रोक्ता बहुरूपा शुचितव्रता । उदाराख्या च वागीशी चतुःषष्टिमिताः स्मृताः

satyavādinyatha proktā bahurūpā śucitavratā udārākhyā ca vāgīśī catuḥṣaṣṭimitāḥ smṛtāḥ

फिर सत्यवादिनी कही गई, बहुरूपा, शुचिव्रता, उदारा नाम वाली, तथा वागीशी — इस प्रकार चौंसठ कलाएँ स्मरण की गई हैं।

श्लोक 15 (devibhagavatam.12.11.15)

ज्वलज्जिह्नाननाः सर्वा वमन्त्यो वह्निमुल्बणम् । जलं पिबामः सकलं संहरामो विभावसुम्

jvalajjihnānanāḥ sarvā vamantyo vahnimulbaṇam jalaṁ pibāmaḥ sakalaṁ saṁharāmo vibhāvasum

वे सब जीभों में जलती अग्नि से मुख वाली, प्रचण्ड अग्नि उगलती हुई (कहती हैं) — 'हम सारा जल पी जाएँगी, हम अग्नि का ही संहार कर लेंगी,'

श्लोक 16 (devibhagavatam.12.11.16)

पवनं स्तम्भयामोऽद्य भक्षयामोऽखिलं जगत् । इति वाचं सङ्गिरन्ते क्रोधसंरक्तलोचनाः

pavanaṁ stambhayāmo'dya bhakṣayāmo'khilaṁ jagat iti vācaṁ saṅgirante krodhasaṁraktalocanāḥ

'हम आज ही वायु को रोक देंगी, हम सम्पूर्ण जगत् को खा जाएँगी' — ऐसी वाणी वे क्रोध से लाल नेत्रों वाली होकर बोलती हैं।

श्लोक 17 (devibhagavatam.12.11.17)

चापबाणधराः सर्वा युद्धायैवोत्सुकाः सदा । दंष्ट्राकटकटारावैर्बधिरीकृतदिङ्मुखाः

cāpabāṇadharāḥ sarvā yuddhāyaivotsukāḥ sadā daṁṣṭrākaṭakaṭārāvairbadhirīkṛtadiṅmukhāḥ

वे सब धनुष-बाण धारण किए हुए सदा युद्ध के लिए ही उत्सुक रहती हैं, दाढ़ों की कटकट ध्वनि से दिशाओं को बहरा करती हुई,

श्लोक 18 (devibhagavatam.12.11.18)

पिङ्गोर्ध्वकेश्यः सम्प्रोक्ताश्चापबाणकराः सदा । शताक्षौहिणिका सेनाप्येकैकस्याः प्रकीर्तिता

piṅgordhvakeśyaḥ samproktāścāpabāṇakarāḥ sadā śatākṣauhiṇikā senāpyekaikasyāḥ prakīrtitā

पिंगल और ऊर्ध्व केशों वाली, सदा धनुष-बाण हाथ में लिए — इनमें से प्रत्येक की सौ अक्षौहिणी सेना कही गई है।

श्लोक 19 (devibhagavatam.12.11.19)

एकैकशक्तेः सामर्थ्यं लक्षब्रह्माण्डनाशने । शताक्षौहिणिका सेना तादृशी नृपसत्तम

ekaikaśakteḥ sāmarthyaṁ lakṣabrahmāṇḍanāśane śatākṣauhiṇikā senā tādṛśī nṛpasattama

हे श्रेष्ठ राजन्! प्रत्येक शक्ति में लाख ब्रह्माण्डों के नाश की सामर्थ्य है, और वैसी ही उनकी सौ अक्षौहिणी सेना है।

श्लोक 20 (devibhagavatam.12.11.20)

किं न कुर्याज्जगत्यस्मिन्नशक्यं वक्तुमेव तत् । सर्वापि युद्धसामग्री तस्मिन्साले स्थिता मुने

kiṁ na kuryājjagatyasminnaśakyaṁ vaktumeva tat sarvāpi yuddhasāmagrī tasminsāle sthitā mune

इस जगत् में वे क्या नहीं कर सकतीं? यह कहना ही असम्भव है। हे मुने! उस प्राकार में समस्त युद्ध-सामग्री स्थित है —

श्लोक 21 (devibhagavatam.12.11.21)

रथानां गणना नास्ति हयानां करिणां तथा । शस्त्राणां गणना तद्वद्गणानां गणना तथा

rathānāṁ gaṇanā nāsti hayānāṁ kariṇāṁ tathā śastrāṇāṁ gaṇanā tadvadgaṇānāṁ gaṇanā tathā

रथों की कोई गणना नहीं, घोड़ों और हाथियों की भी नहीं; उसी प्रकार शस्त्रों की गणना नहीं, और गणों की भी नहीं।

श्लोक 22 (devibhagavatam.12.11.22)

पद्मरागमयादग्रे गोमेदमणिनिर्मितः । दशयोजनदैर्घ्येण प्राकारो वर्तते महान्

padmarāgamayādagre gomedamaṇinirmitaḥ daśayojanadairghyeṇa prākāro vartate mahān

पद्मराग के प्राकार से आगे गोमेद मणि से बना एक विशाल प्राकार है, दस योजन विस्तार वाला।

श्लोक 23 (devibhagavatam.12.11.23)

भास्वज्जपाप्रसूनाभो मध्यभूस्तस्य तादृशी । गोमेदकल्पितान्येव तद्वासिसदनानि च

bhāsvajjapāprasūnābho madhyabhūstasya tādṛśī gomedakalpitānyeva tadvāsisadanāni ca

जपाकुसुम की आभा वाली उसकी मध्य भूमि भी उसी प्रकार की है; वहाँ के निवासियों के घर भी गोमेद से ही बने हैं,

श्लोक 24 (devibhagavatam.12.11.24)

पक्षिणः स्तम्भवर्याश्च वृक्षा वाप्यः सरांसि च । गोमेदकल्पिता एव कुङ्कुमारुणविग्रहाः

pakṣiṇaḥ stambhavaryāśca vṛkṣā vāpyaḥ sarāṁsi ca gomedakalpitā eva kuṅkumāruṇavigrahāḥ

पक्षी, श्रेष्ठ स्तम्भ, वृक्ष, वापियाँ और सरोवर — सब गोमेद से ही बने हैं, केसर के समान लाल रूप वाले।

श्लोक 25 (devibhagavatam.12.11.25)

तन्मध्यस्था महादेव्यो द्वात्रिंशच्छक्तयः स्मृताः । नानाशस्त्रप्रहरणा गोमेदमणिभूषिताः

tanmadhyasthā mahādevyo dvātriṁśacchaktayaḥ smṛtāḥ nānāśastrapraharaṇā gomedamaṇibhūṣitāḥ

उसके मध्य में स्थित बत्तीस महादेवियाँ शक्तियों के रूप में स्मरण की गई हैं, नाना शस्त्रों से प्रहार करने वाली, गोमेद मणि से विभूषित,

श्लोक 26 (devibhagavatam.12.11.26)

प्रत्येकलोकवासिन्यः परिवार्य समन्ततः । गोमेदसाले सन्नद्धाः पिशाचवदना नृप

pratyekalokavāsinyaḥ parivārya samantataḥ gomedasāle sannaddhāḥ piśācavadanā nṛpa

प्रत्येक अपने-अपने लोक में निवास करते हुए, चारों ओर से घेरकर; हे राजन्! वे गोमेद-प्राकार में सन्नद्ध, पिशाच के समान मुख वाली,

श्लोक 27 (devibhagavatam.12.11.27)

स्वर्लोकवासिभिर्नित्यं पूजिताश्चक्रबाहवः । क्रोधरक्तेक्षणा भिन्धि पचच्छिन्धि दहेति च

svarlokavāsibhirnityaṁ pūjitāścakrabāhavaḥ krodharaktekṣaṇā bhindhi pacacchindhi daheti ca

स्वर्गलोक-वासियों द्वारा नित्य पूजित, चक्र को भुजाओं में लिए, क्रोध से लाल नेत्रों वाली — 'भेदो, पकाओ, काटो, जलाओ' —

श्लोक 28 (devibhagavatam.12.11.28)

वदन्ति सततं वाचं युद्धोत्सुकहृदन्तराः । एकैकस्या महाशक्तेर्दशाक्षौहिणिका मता

vadanti satataṁ vācaṁ yuddhotsukahṛdantarāḥ ekaikasyā mahāśakterdaśākṣauhiṇikā matā

ऐसी वाणी वे युद्ध की उत्सुकता से भरे हृदय से निरन्तर बोलती रहती हैं। इनमें से प्रत्येक महाशक्ति की दस अक्षौहिणी सेना मानी गई है,

श्लोक 29 (devibhagavatam.12.11.29)

सेना तत्राप्येकशक्तिर्लक्षब्रह्माण्डनाशिनी । तादृशीनां महासेना वर्णनीया कथं नृप

senā tatrāpyekaśaktirlakṣabrahmāṇḍanāśinī tādṛśīnāṁ mahāsenā varṇanīyā kathaṁ nṛpa

और उसमें भी एक-एक शक्ति लाख ब्रह्माण्डों का नाश करने वाली है; हे राजन्! ऐसों की महासेना का वर्णन कैसे किया जा सकता है?

श्लोक 30 (devibhagavatam.12.11.30)

रथानां नैव गणना वाहनानां तथैव च । सर्वयुद्धसमारम्भस्तत्र देव्या विराजते

rathānāṁ naiva gaṇanā vāhanānāṁ tathaiva ca sarvayuddhasamārambhastatra devyā virājate

रथों की गणना नहीं है, और वाहनों की भी नहीं; वहाँ देवी की सम्पूर्ण युद्ध-सामग्री सुशोभित है।

श्लोक 31 (devibhagavatam.12.11.31)

तासां नामानि वक्ष्यामि पापनाशकराणि च । विद्याह्रीपुष्टयः प्रज्ञा सिनीवाली कुहूस्तथा

tāsāṁ nāmāni vakṣyāmi pāpanāśakarāṇi ca vidyāhrīpuṣṭayaḥ prajñā sinīvālī kuhūstathā

अब मैं उनके पाप-नाशक नाम कहता हूँ — विद्या, ह्री, पुष्टि, प्रज्ञा, सिनीवाली, तथा कुहू,

श्लोक 32 (devibhagavatam.12.11.32)

रुद्रा वीर्या प्रभा नन्दा पोषिणी ऋद्धिदा शुभा । कालरात्रिर्महारात्रिर्भद्रकाली कपर्दिनी

rudrā vīryā prabhā nandā poṣiṇī ṛddhidā śubhā kālarātrirmahārātrirbhadrakālī kapardinī

रुद्रा, वीर्या, प्रभा, नन्दा, पोषिणी, ऋद्धिदा, शुभा, कालरात्रि, महारात्रि, भद्रकाली, कपर्दिनी,

श्लोक 33 (devibhagavatam.12.11.33)

विकृतिर्दण्डिमुण्डिन्यौ सेन्दुखण्डा शिखण्डिनी । निशुम्भशुम्भमथिनी महिषासुरमर्दिनी

vikṛtirdaṇḍimuṇḍinyau sendukhaṇḍā śikhaṇḍinī niśumbhaśumbhamathinī mahiṣāsuramardinī

विकृति, दण्डी और मुण्डिनी, चन्द्रखण्ड से युक्त, शिखण्डिनी, निशुम्भ-शुम्भ का नाश करने वाली, महिषासुरमर्दिनी,

श्लोक 34 (devibhagavatam.12.11.34)

इन्द्राणी चैव रुद्राणी शङ्करार्धशरीरिणी । नारी नारायणी चैव त्रिशूलिन्यपि पालिनी

indrāṇī caiva rudrāṇī śaṅkarārdhaśarīriṇī nārī nārāyaṇī caiva triśūlinyapi pālinī

इन्द्राणी, तथा रुद्राणी, शंकर के अर्ध शरीर वाली, नारी, नारायणी, त्रिशूलिनी, तथा पालिनी,

श्लोक 35 (devibhagavatam.12.11.35)

अम्बिका ह्लादिनी पश्चादित्येवं शक्तयः स्मृताः । यद्येताः कुपिता देव्यस्तदा ब्रह्माण्डनाशनम्

ambikā hlādinī paścādityevaṁ śaktayaḥ smṛtāḥ yadyetāḥ kupitā devyastadā brahmāṇḍanāśanam

अम्बिका, और फिर ह्लादिनी — इस प्रकार ये शक्तियाँ स्मरण की गई हैं। यदि ये देवियाँ कुपित हो जाएँ, तो ब्रह्माण्ड का ही नाश हो जाए;

श्लोक 36 (devibhagavatam.12.11.36)

पराजयो न चैतासां कदाचित्क्वचिदस्ति हि । गोमेदकमयादग्रे सद्वज्रमणिनिर्मितः

parājayo na caitāsāṁ kadācitkvacidasti hi gomedakamayādagre sadvajramaṇinirmitaḥ

इनकी पराजय कभी, कहीं भी नहीं होती। गोमेद के प्राकार से आगे शुद्ध वज्रमणि (हीरे) से बना,

श्लोक 37 (devibhagavatam.12.11.37)

दशयोजनतुङ्गोऽसौ गोपुरद्वारसंयुतः । कपाटशृङ्खलाबद्धो नववृक्षसमुज्ज्वलः

daśayojanatuṅgo'sau gopuradvārasaṁyutaḥ kapāṭaśṛṅkhalābaddho navavṛkṣasamujjvalaḥ

दस योजन ऊँचा, गोपुर-द्वारों सहित, साँकल-बद्ध किवाड़ों वाला, सदा नए वृक्षों से जगमगाता प्राकार है।

श्लोक 38 (devibhagavatam.12.11.38)

सालस्तन्मध्यभूम्यादि सर्वं हीरमयं स्मृतम् । गृहाणि वीथयो रथ्या महामार्गाङ्गणानि च

sālastanmadhyabhūmyādi sarvaṁ hīramayaṁ smṛtam gṛhāṇi vīthayo rathyā mahāmārgāṅgaṇāni ca

उस प्राकार की मध्य भूमि से लेकर सब कुछ हीरे का ही स्मरण किया गया है — घर, गलियाँ, सड़कें, बड़े मार्ग और आँगन,

श्लोक 39 (devibhagavatam.12.11.39)

वृक्षालवालतरवः सारङ्गा अपि तादृशाः । दीर्घिकाश्रेणयो वाप्यस्तडागाः कूपसंयुताः

vṛkṣālavālataravaḥ sāraṅgā api tādṛśāḥ dīrghikāśreṇayo vāpyastaḍāgāḥ kūpasaṁyutāḥ

वृक्ष और उनकी क्यारियाँ, तथा उसी प्रकार वहाँ के हिरण भी; लम्बे सरोवरों की पंक्तियाँ, वापियाँ, तालाब, कुओं सहित।

श्लोक 40 (devibhagavatam.12.11.40)

तत्र श्रीभुवनेश्वर्या वसन्ति परिचारिकाः । एकैका लक्षदासीभिः सेविता मदगर्विताः

tatra śrībhuvaneśvaryā vasanti paricārikāḥ ekaikā lakṣadāsībhiḥ sevitā madagarvitāḥ

वहाँ श्री भुवनेश्वरी की परिचारिकाएँ निवास करती हैं, प्रत्येक एक लाख दासियों से सेवित, मद से गर्वित,

श्लोक 41 (devibhagavatam.12.11.41)

तालवृन्तधराः काश्चिच्चषकाढ्यकराम्बुजाः । काश्चित्ताम्बूलपात्राणि धारयन्त्योऽतिगर्विताः

tālavṛntadharāḥ kāściccaṣakāḍhyakarāmbujāḥ kāścittāmbūlapātrāṇi dhārayantyo'tigarvitāḥ

कुछ पंखा धारण किए हुए, कुछ के कमल-हाथों में प्याले भरे हुए; कुछ अत्यन्त गर्वित होकर पान के पात्र धारण करती हुई,

श्लोक 42 (devibhagavatam.12.11.42)

काश्चित्तच्छत्रधारिण्यश्चामराणां विधारिकाः । नानावस्त्रधराः काश्चित्काश्चित्पुष्पकराम्बुजाः

kāścittacchatradhāriṇyaścāmarāṇāṁ vidhārikāḥ nānāvastradharāḥ kāścitkāścitpuṣpakarāmbujāḥ

कुछ उनका छत्र धारण करने वाली, कुछ चामर धारण करने वाली; कुछ नाना वस्त्र धारण किए, कुछ के कमल-हाथों में फूल,

श्लोक 43 (devibhagavatam.12.11.43)

नानादर्शकराः काश्चित्काश्चित्कुङ्कुमलेपनम् । धारयन्त्यः कज्जलं च सिन्दूरचषकं पराः

nānādarśakarāḥ kāścitkāścitkuṅkumalepanam dhārayantyaḥ kajjalaṁ ca sindūracaṣakaṁ parāḥ

कुछ नाना दर्पण हाथ में लिए, कुछ केसर का लेप, कुछ काजल, और कुछ सिन्दूर का प्याला धारण किए हुए;

श्लोक 44 (devibhagavatam.12.11.44)

काश्चिच्चित्रकनिर्मात्र्यः पादसंवाहने रताः । काश्चित्तु भूषाकारिण्यो नानाभूषाधराः पराः

kāściccitrakanirmātryaḥ pādasaṁvāhane ratāḥ kāścittu bhūṣākāriṇyo nānābhūṣādharāḥ parāḥ

कुछ चित्रकारी करने वाली, कुछ पैर दबाने में रत; कुछ आभूषण बनाने वाली, कुछ नाना आभूषण स्वयं धारण किए हुए;

श्लोक 45 (devibhagavatam.12.11.45)

पुष्पभूषणनिर्मात्र्यः पुष्पशृङ्गारकारिकाः । नानाविलासचतुरा बह्व्य एवंविधाः पराः

puṣpabhūṣaṇanirmātryaḥ puṣpaśṛṅgārakārikāḥ nānāvilāsacaturā bahvya evaṁvidhāḥ parāḥ

कुछ पुष्प-आभूषण बनाने वाली, कुछ पुष्प-शृंगार करने वाली; ऐसी ही अनेक अन्य नाना विलासों में निपुण।

श्लोक 46 (devibhagavatam.12.11.46)

निबद्धपरिधानीया युवत्यः सकला अपि । देवीकृपालेशवशात्तुच्छीकृतजगत्त्रयाः

nibaddhaparidhānīyā yuvatyaḥ sakalā api devīkṛpāleśavaśāttucchīkṛtajagattrayāḥ

ये सभी युवतियाँ, अच्छी तरह वस्त्र बाँधे हुए, देवी की कृपा के लेशमात्र से तीनों लोकों को तुच्छ बना देती हैं।

श्लोक 47 (devibhagavatam.12.11.47)

एता दूत्यः स्मृता देव्यः शृङ्गारमदगर्विताः । तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु मे नृपसत्तम

etā dūtyaḥ smṛtā devyaḥ śṛṅgāramadagarvitāḥ tāsāṁ nāmāni vakṣyāmi śṛṇu me nṛpasattama

ये देवियाँ दूती के रूप में स्मरण की गई हैं, शृंगार के मद से गर्वित। अब मैं उनके नाम कहता हूँ, हे श्रेष्ठ राजन्! मुझसे सुनो —

श्लोक 48 (devibhagavatam.12.11.48)

अनङ्गरूपा प्रथमाप्यनङ्गमदना परा । तृतीया तु ततः प्रोक्ता सुन्दरी मदनातुरा

anaṅgarūpā prathamāpyanaṅgamadanā parā tṛtīyā tu tataḥ proktā sundarī madanāturā

अनंगरूपा प्रथम है, फिर अनंगमदना; तीसरी फिर सुन्दरी मदनातुरा कही गई है,

श्लोक 49 (devibhagavatam.12.11.49)

ततो भुवनवेगा स्यात्तथा भुवनपालिका । स्यात्सर्वशिशिरानङ्गवदनानङ्गमेखला

tato bhuvanavegā syāttathā bhuvanapālikā syātsarvaśiśirānaṅgavadanānaṅgamekhalā

फिर भुवनवेगा है, तथा भुवनपालिका; फिर सर्वशिशिरा, अनंगवदना और अनंगमेखला होती हैं,

श्लोक 50 (devibhagavatam.12.11.50)

विद्युद्दामसमानाङ्ग्यः क्वणत्काञ्चीगुणान्विताः । रणन्मञ्जीरचरणा बहिरन्तरितस्ततः

vidyuddāmasamānāṅgyaḥ kvaṇatkāñcīguṇānvitāḥ raṇanmañjīracaraṇā bahirantaritastataḥ

बिजली की लता के समान शरीर वाली, झनकती करधनी के तारों से युक्त, बजते हुए नूपुरों वाले चरणों से इधर-उधर, भीतर-बाहर,

श्लोक 51 (devibhagavatam.12.11.51)

धावमानास्तु शोभन्ते सर्वा विद्युल्लतोपमाः । कुशलाः सर्वकार्येषु वेत्रहस्ताः समन्ततः

dhāvamānāstu śobhante sarvā vidyullatopamāḥ kuśalāḥ sarvakāryeṣu vetrahastāḥ samantataḥ

दौड़ती हुई वे सब बिजली की लताओं के समान शोभा पाती हैं, सभी कार्यों में कुशल, चारों ओर हाथों में बेंत लिए हुए।

श्लोक 52 (devibhagavatam.12.11.52)

अष्टदिक्षु तथैतासां प्राकाराद्बहिरेव च । सदनानि विराजन्ते नानावाहनहेतिभिः

aṣṭadikṣu tathaitāsāṁ prākārādbahireva ca sadanāni virājante nānāvāhanahetibhiḥ

इन आठों दिशाओं में उसी प्राकार के बाहर उनके निवास-स्थान सुशोभित हैं, नाना वाहनों और अस्त्रों से युक्त।

श्लोक 53 (devibhagavatam.12.11.53)

वज्रसालादग्रभागे सालो वैदूर्यनिर्मितः । दशयोजनतुङ्गोऽसौ गोपुरद्वारभूषितः

vajrasālādagrabhāge sālo vaidūryanirmitaḥ daśayojanatuṅgo'sau gopuradvārabhūṣitaḥ

वज्र-प्राकार से आगे वैदूर्य मणि से बना प्राकार है, दस योजन ऊँचा, गोपुर-द्वारों से सुशोभित।

श्लोक 54 (devibhagavatam.12.11.54)

वैदूर्यभूमिः सर्वापि गृहाणि विविधानि च । वीथ्यो रथ्या महामार्गाः सर्वे वैदूर्यनिर्मिताः

vaidūryabhūmiḥ sarvāpi gṛhāṇi vividhāni ca vīthyo rathyā mahāmārgāḥ sarve vaidūryanirmitāḥ

वहाँ की भूमि सारी वैदूर्य की है, तथा विविध घर भी; गलियाँ, सड़कें, बड़े मार्ग — सब वैदूर्य से बने हैं।

श्लोक 55 (devibhagavatam.12.11.55)

वापीकूपतडागाश्च स्रवन्तीनां तटानि च । बालुका चैव सर्वापि वैदूर्यमणिनिर्मिता

vāpīkūpataḍāgāśca sravantīnāṁ taṭāni ca bālukā caiva sarvāpi vaidūryamaṇinirmitā

वापियाँ, कुएँ, तालाब, तथा नदियों के तट भी; सारी बालू भी वैदूर्य मणि से ही बनी है।

श्लोक 56 (devibhagavatam.12.11.56)

तत्राष्टदिक्षु परितो ब्राह्म्यादीनां च मण्डलम् । निजैर्गणैः परिवृतं भ्राजते नृपसत्तम

tatrāṣṭadikṣu parito brāhmyādīnāṁ ca maṇḍalam nijairgaṇaiḥ parivṛtaṁ bhrājate nṛpasattama

हे श्रेष्ठ राजन्! वहाँ आठों दिशाओं में चारों ओर ब्राह्मी आदि का मण्डल, अपने-अपने गणों से घिरा, सुशोभित होता है,

श्लोक 57 (devibhagavatam.12.11.57)

प्रतिब्रह्माण्डमातॄणां ताः समष्टय ईरिताः । ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा

pratibrahmāṇḍamātṝṇāṁ tāḥ samaṣṭaya īritāḥ brāhmī māheśvarī caiva kaumārī vaiṣṇavī tathā

जो प्रत्येक ब्रह्माण्ड की माताओं का समष्टि-रूप कही गई हैं — ब्राह्मी, तथा माहेश्वरी, कौमारी, तथा वैष्णवी,

श्लोक 58 (devibhagavatam.12.11.58)

वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्त मातरः । अष्टमी तु महालक्ष्मीर्नाम्ना प्रोक्तास्तु मातरः

vārāhī ca tathendrāṇī cāmuṇḍā sapta mātaraḥ aṣṭamī tu mahālakṣmīrnāmnā proktāstu mātaraḥ

वाराही, तथा इन्द्राणी, और चामुण्डा — ये सात माताएँ; आठवीं महालक्ष्मी नाम से कही गई माताएँ हैं।

श्लोक 59 (devibhagavatam.12.11.59)

ब्रह्मरुद्रादिदेवानां समाकारास्तु ताः स्मृताः । जगत्कल्याणकारिण्यः स्वस्वसेनासमावृताः

brahmarudrādidevānāṁ samākārāstu tāḥ smṛtāḥ jagatkalyāṇakāriṇyaḥ svasvasenāsamāvṛtāḥ

वे ब्रह्मा, रुद्र आदि देवों के समान आकार वाली स्मरण की गई हैं, जगत् का कल्याण करने वाली, अपनी-अपनी सेनाओं से घिरी हुई।

श्लोक 60 (devibhagavatam.12.11.60)

तत्सालस्य चतुर्द्वार्षु वाहनानि महेशितुः । सज्जानि नृपते सन्ति सालङ्काराणि नित्यशः

tatsālasya caturdvārṣu vāhanāni maheśituḥ sajjāni nṛpate santi sālaṅkārāṇi nityaśaḥ

हे नृपते! उस प्राकार के चार द्वारों में महेश्वरी के वाहन नित्य सुसज्जित और अलंकृत रहते हैं —

श्लोक 61 (devibhagavatam.12.11.61)

दन्तिनः कोटिशो वाहाः कोटिशः शिबिकास्तथा । हंसाः सिंहाश्च गरुडा मयूरा वृषभास्तथा

dantinaḥ koṭiśo vāhāḥ koṭiśaḥ śibikāstathā haṁsāḥ siṁhāśca garuḍā mayūrā vṛṣabhāstathā

करोड़ों हाथी, करोड़ों घोड़े, उसी प्रकार करोड़ों पालकियाँ; हंस, सिंह, गरुड़, मयूर, तथा वृषभ,

श्लोक 62 (devibhagavatam.12.11.62)

तैर्युक्ताः स्यन्दनास्तद्वत्कोटिशो नृपनन्दन । पार्ष्णिग्राहसमायुक्ता ध्वजैराकाशचुम्बिनः

tairyuktāḥ syandanāstadvatkoṭiśo nṛpanandana pārṣṇigrāhasamāyuktā dhvajairākāśacumbinaḥ

हे राजनन्दन! इनसे युक्त करोड़ों रथ भी, पिछाड़ी के सारथियों सहित, आकाश को छूती ध्वजाओं वाले,

श्लोक 63 (devibhagavatam.12.11.63)

कोटिशस्तु विमानानि नानाचिह्नान्वितानि च । नानावादित्रयुक्तानि महाध्वजयुतानि च

koṭiśastu vimānāni nānācihnānvitāni ca nānāvāditrayuktāni mahādhvajayutāni ca

और करोड़ों विमान, नाना चिह्नों से युक्त, नाना वाद्यों से सम्पन्न, महाध्वजों से युक्त।

श्लोक 64 (devibhagavatam.12.11.64)

वैदूर्यमणिसालस्याप्यग्रे सालः परः स्मृतः । दशयोजनतुङ्गोऽसाविन्द्रनीलाश्मनिर्मितः

vaidūryamaṇisālasyāpyagre sālaḥ paraḥ smṛtaḥ daśayojanatuṅgo'sāvindranīlāśmanirmitaḥ

वैदूर्य मणि के प्राकार से आगे एक और प्राकार स्मरण किया गया है, दस योजन ऊँचा, इन्द्रनील (नीलम) से बना।

श्लोक 65 (devibhagavatam.12.11.65)

तन्मध्यभूस्तथा वीथ्यो महामार्गा गृहाणि च । वापीकूपतडागाश्च सर्वे तन्मणिनिर्मिताः

tanmadhyabhūstathā vīthyo mahāmārgā gṛhāṇi ca vāpīkūpataḍāgāśca sarve tanmaṇinirmitāḥ

उसकी मध्य भूमि, गलियाँ, बड़े मार्ग और घर, तथा वापी-कूप-तालाब — सब उसी मणि से बने हैं।

श्लोक 66 (devibhagavatam.12.11.66)

तत्र पद्मं तु सम्प्रोक्तं बहुयोजनविस्तृतम् । षोडशारं दीप्यमानं सुदर्शनमिवापरम्

tatra padmaṁ tu samproktaṁ bahuyojanavistṛtam ṣoḍaśāraṁ dīpyamānaṁ sudarśanamivāparam

वहाँ अनेक योजन विस्तृत एक कमल कहा गया है, सोलह दलों वाला, चमकता हुआ, मानो एक दूसरा सुदर्शन चक्र।

श्लोक 67 (devibhagavatam.12.11.67)

तत्र षोडशशक्तीनां स्थानानि विविधानि च । सर्वोपस्करयुक्तानि समृद्धानि वसन्ति हि

tatra ṣoḍaśaśaktīnāṁ sthānāni vividhāni ca sarvopaskarayuktāni samṛddhāni vasanti hi

वहाँ सोलह शक्तियों के विविध स्थान हैं, सब उपकरणों से युक्त, समृद्ध, जहाँ वे निवास करती हैं।

श्लोक 68 (devibhagavatam.12.11.68)

तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु मे नृपसत्तम । कराली विकराली च तथोमा च सरस्वती

tāsāṁ nāmāni vakṣyāmi śṛṇu me nṛpasattama karālī vikarālī ca tathomā ca sarasvatī

हे श्रेष्ठ राजन्! अब मैं उनके नाम कहता हूँ, मुझसे सुनो — कराली, विकराली, तथा उमा और सरस्वती,

श्लोक 69 (devibhagavatam.12.11.69)

श्रीदुर्गोषा तथा लक्ष्मीः श्रुतिश्चैव स्मृतिर्धृतिः । श्रद्धा मेधा मतिः कान्तिरार्या षोडश शक्तयः

śrīdurgoṣā tathā lakṣmīḥ śrutiścaiva smṛtirdhṛtiḥ śraddhā medhā matiḥ kāntirāryā ṣoḍaśa śaktayaḥ

श्रीदुर्गोषा, तथा लक्ष्मी, श्रुति, स्मृति, धृति, श्रद्धा, मेधा, मति, कान्ति, और आर्या — ये सोलह शक्तियाँ हैं।

श्लोक 70 (devibhagavatam.12.11.70)

नीलजीमूतसङ्काशाः करवालकराम्बुजाः । समाः खेटकधारिण्यो युद्धोपक्रान्तमानसाः

nīlajīmūtasaṅkāśāḥ karavālakarāmbujāḥ samāḥ kheṭakadhāriṇyo yuddhopakrāntamānasāḥ

नीले मेघ के समान वर्ण वाली, कमल-हाथों में तलवार लिए, समान रूप से ढाल धारण किए, मन में युद्ध का संकल्प लिए हुए,

श्लोक 71 (devibhagavatam.12.11.71)

सेनान्यः सकला एताः श्रीदेव्या जगदीशितुः । प्रतिब्रह्माण्डसंस्थानां शक्तीनां नायिकाः स्मृताः

senānyaḥ sakalā etāḥ śrīdevyā jagadīśituḥ pratibrahmāṇḍasaṁsthānāṁ śaktīnāṁ nāyikāḥ smṛtāḥ

ये सभी श्री जगदीश्वरी देवी की सेनापतियाँ हैं; ये प्रत्येक ब्रह्माण्ड में स्थित शक्तियों की नायिकाएँ स्मरण की गई हैं।

श्लोक 72 (devibhagavatam.12.11.72)

ब्रह्माण्डक्षोभकारिण्यो देवीशक्त्युपबृंहिताः । नानारथसमारूढा नानाशक्तिभिरन्विताः

brahmāṇḍakṣobhakāriṇyo devīśaktyupabṛṁhitāḥ nānārathasamārūḍhā nānāśaktibhiranvitāḥ

ब्रह्माण्ड को क्षुब्ध कर देने वाली, देवी की शक्ति से बल पाई हुई, नाना रथों पर आरूढ़, नाना शक्तियों सहित —

श्लोक 73 (devibhagavatam.12.11.73)

एतत्पराक्रमं वक्तुं सहस्रास्योऽपि न क्षमः । इन्द्रनीलमहासालादग्रे तु बहुविस्तृतः

etatparākramaṁ vaktuṁ sahasrāsyo'pi na kṣamaḥ indranīlamahāsālādagre tu bahuvistṛtaḥ

इनके पराक्रम को कहने में सहस्र मुख वाला (शेषनाग) भी समर्थ नहीं है। इन्द्रनील के महाप्राकार से आगे, बहुत विस्तृत,

श्लोक 74 (devibhagavatam.12.11.74)

मुक्ताप्राकार उदितो दशयोजनदैर्घ्यवान् । मध्यभूः पूर्ववत्प्रोक्ता तन्मध्येऽष्टदलाम्बुजम्

muktāprākāra udito daśayojanadairghyavān madhyabhūḥ pūrvavatproktā tanmadhye'ṣṭadalāmbujam

मोतियों का प्राकार बताया गया है, दस योजन विस्तार वाला; इसकी मध्य भूमि पूर्ववत् कही गई है, उसके मध्य में एक अष्टदल कमल है,

श्लोक 75 (devibhagavatam.12.11.75)

मुक्तामणिगणाकीर्णं विस्तृतं तु सकेसरम् । तत्र देवीसमाकारा देव्यायुधधराः सदा

muktāmaṇigaṇākīrṇaṁ vistṛtaṁ tu sakesaram tatra devīsamākārā devyāyudhadharāḥ sadā

मोतियों के समूहों से भरा, विस्तृत, अपनी केसरों सहित; वहाँ देवी के समान आकार वाली, सदा देवी के अस्त्र धारण करने वाली —

श्लोक 76 (devibhagavatam.12.11.76)

सम्प्रोक्ता अष्टमन्त्रिण्यो जगद्वार्ताप्रबोधिकाः । देवीसमानभोगास्ता इङ्गितज्ञास्तु पण्डिताः

samproktā aṣṭamantriṇyo jagadvārtāprabodhikāḥ devīsamānabhogāstā iṅgitajñāstu paṇḍitāḥ

आठ मन्त्रिणियाँ कही गई हैं, जो जगत् के समाचारों को जगाने वाली हैं; देवी के समान भोगों वाली, इंगित को जानने वाली, विदुषी,

श्लोक 77 (devibhagavatam.12.11.77)

कुशलाः सर्वकार्येषु स्वामिकार्यपरायणाः । देव्यभिप्रायबोध्यस्ताश्चतुरा अतिसुन्दराः

kuśalāḥ sarvakāryeṣu svāmikāryaparāyaṇāḥ devyabhiprāyabodhyastāścaturā atisundarāḥ

सभी कार्यों में कुशल, स्वामिनी के कार्य में परायण; देवी के अभिप्राय को जानने वाली, चतुर और अत्यन्त सुन्दर,

श्लोक 78 (devibhagavatam.12.11.78)

नानाशक्तिसमायुक्ताः प्रतिब्रह्माण्डवर्तिनाम् । प्राणिनां ताः समाचारं ज्ञानशक्त्या विदन्ति च

nānāśaktisamāyuktāḥ pratibrahmāṇḍavartinām prāṇināṁ tāḥ samācāraṁ jñānaśaktyā vidanti ca

नाना शक्तियों से युक्त, वे अपने ज्ञान-शक्ति से प्रत्येक ब्रह्माण्ड में स्थित प्राणियों के आचरण को जानती हैं।

श्लोक 79 (devibhagavatam.12.11.79)

तासां नामानि वक्ष्यामि मत्तः शृणु नृपोत्तम । अनङ्गकुसुमा प्रोक्ताप्यनङ्गकुसुमातुरा

tāsāṁ nāmāni vakṣyāmi mattaḥ śṛṇu nṛpottama anaṅgakusumā proktāpyanaṅgakusumāturā

हे श्रेष्ठ राजन्! अब मुझसे उनके नाम सुनो — अनंगकुसुमा कही गई, तथा अनंगकुसुमातुरा,

श्लोक 80 (devibhagavatam.12.11.80)

अनङ्गमदना तद्वदनङ्गमदनातुरा । भुवनपाला गगनवेगा चैव ततः परम्

anaṅgamadanā tadvadanaṅgamadanāturā bhuvanapālā gaganavegā caiva tataḥ param

अनंगमदना, उसी प्रकार अनंगमदनातुरा, भुवनपाला, तथा गगनवेगा, फिर —

श्लोक 81 (devibhagavatam.12.11.81)

शशिरेखा च गगनरेखा चैव ततः परम् । पाशाङ्कुशवराभीतिधरा अरुणविग्रहाः

śaśirekhā ca gaganarekhā caiva tataḥ param pāśāṅkuśavarābhītidharā aruṇavigrahāḥ

शशिरेखा तथा गगनरेखा, फिर शेष; पाश, अंकुश, वर तथा अभय की मुद्राएँ धारण करने वाली, लाल आकृति वाली,

श्लोक 82 (devibhagavatam.12.11.82)

विश्वसम्बन्धिनीं वार्तां बोधयन्ति प्रतिक्षणम् । मुक्तासालादग्रभागे महामारकतोऽपरः

viśvasambandhinīṁ vārtāṁ bodhayanti pratikṣaṇam muktāsālādagrabhāge mahāmārakato'paraḥ

वे प्रतिक्षण सम्पूर्ण विश्व से सम्बन्धित समाचार सूचित करती हैं। मोती के प्राकार से आगे महामरकत (पन्ना) का एक अन्य —

श्लोक 83 (devibhagavatam.12.11.83)

सालोत्तमः समुद्दिष्टो दशयोजनदैर्घ्यवान् । नानासौभाग्यसंयुक्तो नानाभोगसमन्वितः

sālottamaḥ samuddiṣṭo daśayojanadairghyavān nānāsaubhāgyasaṁyukto nānābhogasamanvitaḥ

श्रेष्ठ प्राकार बताया गया है, दस योजन विस्तार वाला, नाना सौभाग्यों से युक्त, नाना भोगों से सम्पन्न।

श्लोक 84 (devibhagavatam.12.11.84)

मध्यभूस्तादृशी प्रोक्ता सदनानि तथैव च । षट्कोणमत्र विस्तीर्णं कोणस्था देवताः शृणु

madhyabhūstādṛśī proktā sadanāni tathaiva ca ṣaṭkoṇamatra vistīrṇaṁ koṇasthā devatāḥ śṛṇu

उसकी मध्य भूमि भी उसी प्रकार की कही गई है, और घर भी वैसे ही; यहाँ एक विस्तृत षट्कोण है — उसके कोणों में स्थित देवताओं को सुनो।

श्लोक 85 (devibhagavatam.12.11.85)

पूर्वकोणे चतुर्वक्त्रो गायत्रीसहितो विधिः । कुण्डिकाक्षगुणाभीतिदण्डायुधधरः परः

pūrvakoṇe caturvaktro gāyatrīsahito vidhiḥ kuṇḍikākṣaguṇābhītidaṇḍāyudhadharaḥ paraḥ

पूर्व कोण में चतुर्मुख विधि (ब्रह्मा) गायत्री सहित हैं, कमण्डलु, अक्षमाला, वरमुद्रा, अभयमुद्रा और दण्ड-आयुध धारण करने वाले,

श्लोक 86 (devibhagavatam.12.11.86)

तदायुधधरा देवी गायत्री परदेवता । वेदाः सर्वे मूर्तिमन्तः शास्त्राणि विविधानि च

tadāyudhadharā devī gāyatrī paradevatā vedāḥ sarve mūrtimantaḥ śāstrāṇi vividhāni ca

वही आयुध धारण करने वाली परम देवता गायत्री देवी हैं; सभी वेद मूर्तिमान् होकर, तथा विविध शास्त्र भी,

श्लोक 87 (devibhagavatam.12.11.87)

स्मृतयश्च पुराणानि मूर्तिमन्ति वसन्ति हि । ये ब्रह्मविग्रहाः सन्ति गायत्रीविग्रहाश्च ये

smṛtayaśca purāṇāni mūrtimanti vasanti hi ye brahmavigrahāḥ santi gāyatrīvigrahāśca ye

स्मृतियाँ और पुराण मूर्तिमान् होकर वहाँ निवास करते हैं; जो भी ब्रह्मा के विग्रह हैं और जो गायत्री के विग्रह हैं,

श्लोक 88 (devibhagavatam.12.11.88)

व्याहृतीनां विग्रहाश्च ते नित्यं तत्र सन्ति हि । रक्षःकोणे शङ्खचक्रगदाम्बुजकराम्बुजा

vyāhṛtīnāṁ vigrahāśca te nityaṁ tatra santi hi rakṣaḥkoṇe śaṅkhacakragadāmbujakarāmbujā

तथा व्याहृतियों के विग्रह भी, वे सब वहाँ नित्य विद्यमान हैं। रक्षःकोण में शंख, चक्र, गदा और कमल को कमल-हाथों में धारण किए हुए,

श्लोक 89 (devibhagavatam.12.11.89)

सावित्री वर्तते तत्र महाविष्णुश्च तादृशः । ये विष्णुविग्रहाः सन्ति मत्स्यकूर्मादयोऽखिलाः

sāvitrī vartate tatra mahāviṣṇuśca tādṛśaḥ ye viṣṇuvigrahāḥ santi matsyakūrmādayo'khilāḥ

सावित्री वहाँ विद्यमान हैं, और उसी प्रकार महाविष्णु भी; जो भी विष्णु के विग्रह हैं — मत्स्य, कूर्म आदि सब —

श्लोक 90 (devibhagavatam.12.11.90)

सावित्रीविग्रहा ये च ते सर्वे तत्र सन्ति हि । वायुकोणे परश्वक्षमालाभयवरान्वितः

sāvitrīvigrahā ye ca te sarve tatra santi hi vāyukoṇe paraśvakṣamālābhayavarānvitaḥ

तथा जो भी सावित्री के विग्रह हैं, वे सब वहाँ विद्यमान हैं। वायुकोण में फरसा, अक्षमाला, वरमुद्रा और अभयमुद्रा से युक्त,

श्लोक 91 (devibhagavatam.12.11.91)

महारुद्रो वर्ततेऽत्र सरस्वत्यपि तादृशी । ये ये तु रुद्रभेदाः स्युर्दक्षिणास्यादयो नृप

mahārudro vartate'tra sarasvatyapi tādṛśī ye ye tu rudrabhedāḥ syurdakṣiṇāsyādayo nṛpa

महारुद्र यहाँ विद्यमान हैं, और उसी प्रकार सरस्वती भी। हे राजन्! जो-जो रुद्र के भेद हैं, दक्षिणामूर्ति आदि,

श्लोक 92 (devibhagavatam.12.11.92)

गौरीभेदाश्च ये सर्वे ते तत्र निवसन्ति हि । चतुःषष्ट्यागमा ये च ये चान्येऽप्यागमाः स्मृताः

gaurībhedāśca ye sarve te tatra nivasanti hi catuḥṣaṣṭyāgamā ye ca ye cānye'pyāgamāḥ smṛtāḥ

तथा जो भी गौरी के भेद हैं, वे सब वहीं निवास करते हैं; चौंसठ आगम, और जो भी अन्य आगम स्मरण किए गए हैं,

श्लोक 93 (devibhagavatam.12.11.93)

ते सर्वे मूर्तिमन्तश्च तत्रैव निवसन्ति हि । अग्निकोणे रत्नकुम्भं तथा मणिकरण्डकम्

te sarve mūrtimantaśca tatraiva nivasanti hi agnikoṇe ratnakumbhaṁ tathā maṇikaraṇḍakam

वे सब मूर्तिमान् होकर वहीं निवास करते हैं। अग्निकोण में रत्नकुम्भ तथा मणि-करण्डक को,

श्लोक 94 (devibhagavatam.12.11.94)

दधानो निजहस्ताभ्यां कुबेरो धनदायकः । नानावीथीसमायुक्तो महालक्ष्मीसमन्वितः

dadhāno nijahastābhyāṁ kubero dhanadāyakaḥ nānāvīthīsamāyukto mahālakṣmīsamanvitaḥ

अपने दोनों हाथों में धारण किए हुए धन देने वाले कुबेर विद्यमान हैं, नाना गलियों से युक्त, महालक्ष्मी सहित।

श्लोक 95 (devibhagavatam.12.11.95)

देव्या निधिपतिस्त्वास्ते स्वगुणैः परिवेष्टितः । वारुणे तु महाकोणे मदनो रतिसंयुतः

devyā nidhipatistvāste svaguṇaiḥ pariveṣṭitaḥ vāruṇe tu mahākoṇe madano ratisaṁyutaḥ

देवी की कृपा से वे निधियों के स्वामी अपने ही गुणों से घिरे हुए विद्यमान हैं। वारुण के महाकोण में मदन, रति सहित,

श्लोक 96 (devibhagavatam.12.11.96)

पाशाङ्कुशधनुर्बाणधरो नित्यं विराजते । शृङ्गारा मूर्तिमन्तस्तु तत्र सन्निहिताः सदा

pāśāṅkuśadhanurbāṇadharo nityaṁ virājate śṛṅgārā mūrtimantastu tatra sannihitāḥ sadā

पाश, अंकुश, धनुष और बाण धारण किए हुए नित्य सुशोभित होते हैं; और वहाँ श्रृंगार-रस मूर्तिमान् होकर सदा उपस्थित रहते हैं।

श्लोक 97 (devibhagavatam.12.11.97)

ईशानकोणे विघ्नेशो नित्यं पुष्टिसमन्वितः । पाशाङ्कुशधरो वीरो विघ्नहर्ता विराजते

īśānakoṇe vighneśo nityaṁ puṣṭisamanvitaḥ pāśāṅkuśadharo vīro vighnahartā virājate

ईशान-कोण में विघ्नेश (गणेश) नित्य पुष्टि सहित, पाश-अंकुश धारण किए वीर, विघ्नहर्ता के रूप में सुशोभित होते हैं;

श्लोक 98 (devibhagavatam.12.11.98)

विभूतयो गणेशस्य या याः सन्ति नृपोत्तम । ताः सर्वा निवसन्त्यत्र महैश्वर्यसमन्विताः

vibhūtayo gaṇeśasya yā yāḥ santi nṛpottama tāḥ sarvā nivasantyatra mahaiśvaryasamanvitāḥ

हे श्रेष्ठ राजन्! गणेश की जो-जो विभूतियाँ हैं, वे सब महैश्वर्य सहित वहाँ निवास करती हैं।

श्लोक 99 (devibhagavatam.12.11.99)

प्रतिब्रह्माण्डसंस्थानां ब्रह्मादीनां समष्टयः । एते ब्रह्मादयः प्रोक्ताः सेवन्ते जगदीश्वरीम्

pratibrahmāṇḍasaṁsthānāṁ brahmādīnāṁ samaṣṭayaḥ ete brahmādayaḥ proktāḥ sevante jagadīśvarīm

ये प्रत्येक ब्रह्माण्ड में स्थित ब्रह्मा आदि देवों के समष्टि-स्वरूप हैं; ये ब्रह्मा आदि जगदीश्वरी की सेवा करते हैं।

श्लोक 100 (devibhagavatam.12.11.100)

महामारकतस्याग्रे शतयोजनदैर्घ्यवान् । प्रवालसालोऽस्त्यपरः कुङ्कुमारुणविग्रहः

mahāmārakatasyāgre śatayojanadairghyavān pravālasālo'styaparaḥ kuṅkumāruṇavigrahaḥ

हे भूमिप! महामरकत (पन्ने) के प्राकार से आगे सौ योजन विस्तृत, केसर के समान लाल आकृति वाला, प्रवाल (मूँगे) का एक और प्राकार है।

श्लोक 101 (devibhagavatam.12.11.101)

मध्यभूस्तादृशी प्रोक्ता सदनानि च पूर्ववत् । तन्मध्ये पञ्चभूतानां स्वामिन्यः पञ्च सन्ति च

madhyabhūstādṛśī proktā sadanāni ca pūrvavat tanmadhye pañcabhūtānāṁ svāminyaḥ pañca santi ca

उसकी मध्य भूमि उसी प्रकार की कही गई है, और घर भी पूर्ववत्; उसके मध्य में पाँच तत्त्वों की स्वामिनी पाँच देवियाँ हैं,

श्लोक 102 (devibhagavatam.12.11.102)

हृल्लेखा गगना रक्ता चतुर्थी तु करालिका । महोच्छुष्मा पञ्चमी च पञ्चभूतसमप्रभाः

hṛllekhā gaganā raktā caturthī tu karālikā mahocchuṣmā pañcamī ca pañcabhūtasamaprabhāḥ

हृल्लेखा, गगना, रक्ता, चौथी करालिका, और पाँचवीं महोच्छुष्मा — पाँचों तत्त्वों के समान आभा वाली,

श्लोक 103 (devibhagavatam.12.11.103)

पाशाङ्कुशवराभीतिधारिण्योऽमितभूषणाः । देवीसमानवेषाढ्या नवयौवनगर्विताः

pāśāṅkuśavarābhītidhāriṇyo'mitabhūṣaṇāḥ devīsamānaveṣāḍhyā navayauvanagarvitāḥ

पाश, अंकुश, वर और अभय मुद्रा धारण करने वाली, अपरिमित आभूषणों वाली, देवी के समान वेश से युक्त, नव-यौवन से गर्वित।

श्लोक 104 (devibhagavatam.12.11.104)

प्रवालसालादग्रे तु नवरत्नविनिर्मितः । बहुयोजनविस्तीर्णो महासालोऽस्ति भूमिप

pravālasālādagre tu navaratnavinirmitaḥ bahuyojanavistīrṇo mahāsālo'sti bhūmipa

हे भूमिप! प्रवाल के प्राकार से आगे नवरत्नों से बना, अनेक योजन विस्तृत एक महाप्राकार है।

श्लोक 105 (devibhagavatam.12.11.105)

तत्र चाम्नायदेवीनां सदनानि बहून्यपि । नवरत्नमयान्येव तडागाश्च सरांसि च

tatra cāmnāyadevīnāṁ sadanāni bahūnyapi navaratnamayānyeva taḍāgāśca sarāṁsi ca

वहाँ आम्नाय-देवियों के भी अनेक घर हैं, तथा तालाब और सरोवर सब नवरत्नमय ही हैं।

श्लोक 106 (devibhagavatam.12.11.106)

श्रीदेव्या येऽवताराः स्युस्ते तत्र निवसन्ति हि । महाविद्या महाभेदाः सन्ति तत्रैव भूमिप

śrīdevyā ye'vatārāḥ syuste tatra nivasanti hi mahāvidyā mahābhedāḥ santi tatraiva bhūmipa

जो-जो श्री देवी के अवतार हैं, वे वहीं निवास करते हैं; हे भूमिप! महाविद्याएँ भी अपने महान् भेदों सहित वहीं विद्यमान हैं,

श्लोक 107 (devibhagavatam.12.11.107)

निजावरणदेवीभिर्निजभूषणवाहनैः । सर्वदेव्यो विराजन्ते कोटिसूर्यसमप्रभाः

nijāvaraṇadevībhirnijabhūṣaṇavāhanaiḥ sarvadevyo virājante koṭisūryasamaprabhāḥ

अपनी-अपनी आवरण-देवियों, आभूषणों और वाहनों सहित सभी देवियाँ करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी होकर सुशोभित होती हैं।

श्लोक 108 (devibhagavatam.12.11.108)

सप्तकोटिमहामन्त्रदेवताः सन्ति तत्र हि । नवरत्नमयादग्रे चिन्तामणिगृहं महत्

saptakoṭimahāmantradevatāḥ santi tatra hi navaratnamayādagre cintāmaṇigṛhaṁ mahat

वहाँ सात करोड़ महामन्त्रों की देवताएँ भी विद्यमान हैं। नवरत्नों के प्राकार से आगे चिन्तामणि का विशाल भवन है।

श्लोक 109 (devibhagavatam.12.11.109)

तत्रत्यं वस्तुमात्रं तु चिन्तामणिविनिर्मितम् । सूर्योद्गारोपलैस्तद्वच्चन्द्रोद्गारोपलैस्तथा

tatratyaṁ vastumātraṁ tu cintāmaṇivinirmitam sūryodgāropalaistadvaccandrodgāropalaistathā

वहाँ की प्रत्येक वस्तु ही चिन्तामणि से बनी है; उसी प्रकार सूर्यकान्त मणियों से, तथा चन्द्रकान्त मणियों से भी,

श्लोक 110 (devibhagavatam.12.11.110)

विद्युत्प्रभोपलैः स्तम्भाः कल्पितास्तु सहस्रशः । येषां प्रभाभिरन्तःस्थं वस्तु किञ्चिन्न दृश्यते

vidyutprabhopalaiḥ stambhāḥ kalpitāstu sahasraśaḥ yeṣāṁ prabhābhirantaḥsthaṁ vastu kiñcinna dṛśyate

तथा बिजली के समान आभा वाली मणियों से हजारों स्तम्भ बनाए गए हैं, जिनकी प्रभा से भीतर की कोई भी वस्तु दिखाई ही नहीं देती।

अध्याय 10अध्याय-सूचीअध्याय 12